Đó là lời của tân tổng thống Ukraina Viktor Yushchenko trả lời phỏng vấn của báo Tin tức. Khi “số trời” đã định ta phải sống bên cạnh một ông hàng xóm to khỏe, giỏi võ và không muốn ai hơn mình, thì câu nói của Yushchenko có thể xếp vào loại “các cụ xưa đã nói thì cấm bỏ câu nào”. Nhìn vào quan hệ giữa hai nước Ukraina và Nga trong thời điểm khủng hoảng vừa qua, những người Việt quan tâm tới chính trị không khỏi có chút so sánh địa vị của Việt Nam với các nước lớn như Nga, Trung Quốc. Người ta thường nói “có vấp váp mới khôn ra”, nhưng trong dân gian Ukraina lại có câu: “Người khôn rút ra bài học trong thất bại của người khác”.

Có thể nói, “hiệp ba” của cuộc bầu cử vừa qua đã đặt mối quan hệ Ukraina-Nga trong một bối cảnh hoàn toàn mới mà diễn biến của nó còn là câu đố cho chính những người tham gia vào cuộc chơi này. Mặc dù Tổng thống Nga Putin trong cuộc họp báo tại Ðức cùng với thủ tướng Gerhard Schröder vẫn tuyên bố một cách tỉnh bơ khi được hỏi về quan hệ với Yushchenko trên cương vị tổng thống Ukraina: “Tôi không thấy ở đây có vấn đề gì khúc mắc”, nhưng trong suốt quá trình trước và sau bầu cử, Putin đã có những lời nói và việc làm khiến người ta lại phải hiểu câu nói trên theo ý ngược lại: Ở đây có rất nhiều vấn đề khúc mắc.

Vấn đề khúc mắc đầu tiên xuất phát từ chính bản thân ngài Putin, người vẫn tự coi mình là nhà cách tân trong chính sách đối ngoại, là người “có tay nghề” và lạnh lùng trong việc bảo vệ các quyền lợi của Nga một cách ôn hòa. Trong xâu chuỗi các sự kiện diễn ra vừa qua, Putin tỏ rõ mình là một thủ lĩnh vẫn tuân thủ hệ tư tưởng cũ đã lỗi thời về cái gọi là “vùng ảnh hưởng” và “mâu thuẫn Ðông Tây”. Chính quyền của Putin đã “đầu tư” những cố gắng vô cùng to lớn, thoạt tiên là ủng hộ Yanukovych trong cuộc vận động tranh cử, sau đó là giúp đỡ trong việc gian lận gần 3 triệu phiếu bầu. Tại Kiev có các chuyên gia, cố vấn – các nhà kỹ sư chính trị với sự hậu thuẫn của hàng triệu rúp tiền công quĩ, tiền thuế của nhân dân Nga rót cho ngân sách bầu cử của cựu thủ tướng Yanukovych. Rồi đích thân Putin hai lần viếng thăm Ukraina trước ngày bầu cử nhằm dùng uy tín và ảnh hưởng của mình ủng hộ đương kim thủ tướng. Một việc làm mà có lẽ đến bây giờ nghĩ lại chắc ngài phải cảm thấy đỏ mặt, nóng tai (nếu dây thần kinh xấu hổ vẫn chưa bị sơ hóa) khi chúc mừng Yanukovych chiến thắng vào thời điểm mà ủy ban bầu cử còn chưa công bố kết quả kiểm phiếu chính thức. Vậy là ngài có tài tiên đoán! Những tiên đoán không đúng chỗ, đúng lúc. Ngài chắc tiên đoán rằng, những người ủng hộ Yushchenko sẽ phản đối kết quả kiểm phiếu một cách tượng trưng, lấy lệ; đám quấy rối biểu tình có “hăng máu vịt” đến mấy rồi cũng sẽ bị lạnh cóng ngoài đường, phải co vòi lại và giải tán về nhà. Nhưng ngài không tiên đoán được sự phản ứng của lực lượng dân chủ Ukraina và các vị đứng đầu các nước Phương Tây. Phe đối lập đã chuẩn bị, đón lõng thời điểm lịch sử này từ vài năm trước rồi.

Nếu Putin thực sự xuất phát từ những lợi ích thiết thực của Nga tại Ukraina thì ngài đã không hy sinh danh dự của mình như vậy để ủng hộ một ứng cử viên từng vào tù ra tội, nổi tiếng về tham nhũng, băng đảng. Chính Yushchenko đã bày tỏ ý kiến riêng rằng: “Rất lấy làm tiếc vì nước Nga chỉ tuyên truyền ủng hộ cho một ứng cử viên. Ðó là một tổn thương nghiêm trọng đối với hàng triệu người dân Ukraina. Ðể khôi phục lại những tình cảm như cũ đối với nước Nga, không phải là công việc của một tháng, hai tháng”.

Trong thời gian qua, rất nhiều tờ báo có uy tín trên thế giới, nhiều nhân vật chính trị nổi tiếng, khi động chạm tới quan hệ giữa hai nước, đều đi đến kết luận: Việc thắng lợi của phe đối lập tại Ukraina là thất bại về chính trị, ngoại giao,… lớn nhất của Nga thời kỳ hậu Xô-viết. Nhưng, nếu nhìn từ mọi góc độ của vấn đề thì tình hình cũng không hẳn như vậy. Người thất bại đầu tiên ở đây là các nhà chính trị ngồi trong điện Kreml, thực chất không hiểu thấu đáo bản chất của xã hội Ukraina trong những năm gần đây, không nắm được những chuyển biến trong tư duy chính trị của các tầng lớp dân chúng. Họ luôn coi Ukraina là một nước Nga nhỏ (tiểu Nga) và xử sự vẫn theo kiểu trịch thượng, nước lớn. Người thất bại tiếp sau, đó là một số các doanh nhân Nga (trong đó có vợ chồng thị trưởng Moskva Luskov, người có nhiều cổ phần trong các xí nghiệp và nhà máy vùng miền Ðông Ukraina) có “dây mơ rễ má” với cựu thủ tướng Yanukovych hòng được những ưu đãi (trên thực tế là bằng con đường tội phạm) trong việc tư nhân hoá các cơ sở sản xuất của Ukraina. Chính họ là những người đổ tiền đổ của (tất nhiên là tiền của nhà nước) vào chiến dịch bầu cử của Yanukovych. Hai nhóm người kể trên đúng là thất bại ê chề trong cuộc bầu cử vừa qua. Song, nước Nga đâu phải chỉ là một nhóm người ít ỏi như vậy. Ðó là một quốc gia với chiều dày lịch sử hàng ngàn năm, với những lợi ích chiến lược lâu dài của mình với các nước láng giềng. Chính những lợi ích nền tảng này, khi Yushchenko lên làm tổng thống không hề bị tổn hại, mà ngược lại còn mở ra những khả năng hợp tác mới đầy triển vọng. Nước Nga và nhân dân Nga không hề thất bại hay mất mát gì trong cuộc cách mạng màu da cam vừa qua tại Ukraina. Chúng ta cũng cần phải hiểu và công nhận rằng mối quan hệ Ukraina-Nga mang đậm những yếu tố lịch sử. Cả hai nước đều cùng cội nguồn văn hóa Slave. Mặc dù còn những khác biệt, song giữa hai dân tộc tồn tại một sự gần gũi trong cách nghĩ, lối sống. Hầu như gia đình nào ở Ukraina cũng có họ hàng, người thân, bạn bè ở Nga. Ðây là một điểm thuận lợi cho sự hợp tác giữa hai quốc gia đã một thời đứng dưới cùng một lá cờ.

Mối quan hệ của Ukraina với Nga giống như của Ba Lan và Liên Xô trong thời kỳ chiến tranh lạnh. Về hình thức là đồng minh, nhưng thực chất lại thù địch, o ép. Theo dự đoán của một số nhà chính trị kinh tế học, quan hệ giữa Moskva và Kiev sẽ có nhiều khó khăn trở ngại. Và vấn đề nan giải nhất là sau khi nhậm chức tổng thống, Yushchenko sẽ chờ đợi lời mời ra nhập khối NATO. Ðiều này sẽ làm quan hệ với Nga trở nên vô cùng phức tạp, cụ thể là sẽ có rất nhiều vấn đề nan giải xung quanh các tổ hợp công nghiệp-quân sự tại Ukraina và tại Nga. Thậm chí, tương lai của hạm đội Biển Ðen tại Krym cũng rất tù mù. Chúng ta cũng nên biết rằng, tháng giêng năm 2005 đáng lẽ phải diễn ra việc ký kết hiệp ước về “Không gian kinh tế thống nhất” gồm các nước Nga, Bạch Nga, Ukraina và Kazakstan. Yushchenko, theo như chương trình hành động của mình trên cương vị tổng thống, chắc chắn sẽ quyết định ra khỏi hiệp ước này.

Tiếp theo nữa, Nga sẽ gặp rắc rối trong việc vận chuyển khí đốt qua lãnh thổ Ukraina. Ðã có một số ý kiến của các cộng sự thân cận Yushchenko nói về những điều kiện được thoả thuận giữa Nga và chính phủ của cựu tổng thống Kuchma không đáp ứng được quyền lợi của Ukraina. Trên lĩnh vực này tồn tại các mối lợi khổng lồ, đan xen giữa Nga, Ukraina và Liên minh châu Âu. Ở đây ẩn chứa nguy cơ nổ ra một cuộc chiến tranh dầu khí giữa hai nước.

Mối quan hệ giữa Ukraina và Nga về cơ bản sẽ có sự thay đổi, nhưng không chỉ nhờ các nỗ lực của chính Yushchenko mà còn do lập trường quan điểm của giới chính khách Ukraina, trong số này không ít người mang tư tưởng bài Nga, nhất là sau các sự kiện can thiệp thô bạo và vô hiệu quả vào tiến trình bầu cử tại Ukraina. Nước Nga chấp nhận chiến thắng của phe đối lập một cách đau đớn, song chính quyền của Putin cũng đã có nhiều động thái biểu hiện sự buộc phải thích nghi với một thực tế khách quan mới. Xung đột kiểu “đao to búa lớn” giữa hai nước chắc sẽ không xảy ra. Song vị đắng chát thì vẫn còn rất đậm trên lưỡi của Kreml. Nước Nga buộc phải vắt óc tìm ra những phương thức mới trong quan hệ hợp tác với nước Ukraina lồng lộng màu da cam. Mọi hoạt động ngoại giao, kinh tế, chính trị… giữa hai nước đang ở trong một điểm dừng để tìm kiếm những mô hình hợp tác mới, sẽ không có sự chuyển biến tốt gì nếu chưa tìm ra được cung cách mới trong quan hệ giữa hai đối tác. Theo một số nguồn tin, hiện nay tại Moskva và tại Kiev đang diễn ra những cuộc thảo luận và hoạch định lại chính sách đối ngoại giữa hai nước. Trong bài trả lời phỏng vấn của báo Tin tức , chính Yushchenko đã nói thẳng ra vấn đề này: “Ở đây, vấn đề động chạm tới mô hình hợp tác trong tương lai. Với tư cách là một nhà kinh tế, một nhà chính trị, tôi sẵn sàng tuyên bố: mối quan hệ giữa hai nước chúng ta cần phải điều chỉnh lại. Chúng ta có những bất đồng trong chính sách về thuế, về thương mại, về điều phối các luồng tài chính và sức lao động. Khi những bất đồng này chưa được giải quyết một cách triệt để thì khó mà nói đến sự xích lại gần nhau hơn. Ở đây, tôi luôn luôn xuất phát từ lợi ích của Ukraina, nhưng đồng thời phải tính đến lợi ích của Nga, nhất là trong các vấn đề về vận chuyển khí đốt hay các món nợ. Tất nhiên, với một điều kiện duy nhất: tổng thống Putin không được ngáng đường Ukraina đến với Liên minh châu Âu”.

Hơn ai hết, bốn năm trước đây, Yushchenko khi còn làm thủ tướng Ukraina đã tháo gỡ được bao rào cản và vướng mắc trong quan hệ giữa hai nước và cũng không ai hiểu hơn ông về sự đan xen của nền kinh tế hai nước. Ðại bộ phận ngành công nghiệp khai thác và chế biến của Ukraina cung cấp cho thị trường Nga. Công nghiệp nặng của Ukraina phục vụ cho các tổ hợp dầu và khí đốt Nga. Hàng ngàn nhà máy xí nghiệp tại Ukraina và Nga sẽ không ra được một sản phẩm trọn vẹn nếu thiếu sự phối hợp giữa hai bên về công nghệ cũng như cung cấp nguyên vật liệu. Ðấy là còn chưa tính đến hàng năm, một số lượng khá lớn dân Ukraina đi sang Nga làm việc. Và khi các trang thiết bị, sản phẩm công nghiệp của Ukraina thực sự cũng chưa có chỗ đứng vững chắc trên thị trường châu Âu thì việc hợp tác với Nga vẫn là vấn đề sinh tử.

Chỉ ngay việc Yushchenko tuyên bố: chuyến công du nước ngoài đầu tiên của ông trên cương vị tổng thống sẽ là tới Moskva, cũng đủ nói lên tầm quan trọng đặc biệt của mối quan hệ này.

© 2005 talawas