ĐẦU NĂM, ĐỌC BÁO XUÂN, thấy bàn đến một Ất Dậu rồi 60 năm sau lại một Ất Dậu, mong rằng những bạn đọc cả tin vào mệnh giời đừng trông đợi ở đây một bài viết dính dáng đến Tử vi và tướng số. Không là Giáo sư Tử vi, cũng không là Nghệ sĩ Tử Vi, tác giả không sử dụng những ngón bài này. Tác giả xin được nói những suy nghĩ về hai lần đói Ất Dậu.

ẤT DẬU 1945, MỘT NẠN ĐÓI làm người chết ngổn ngang trên một nước Việt Nam có một dân tộc Việt Nam đang đói quyền lực.

Miền Nam thừa thóc phải đem đi đốt lò phát điện, không cứu được đồng bào mình phía Bắc đang chết dần. Cũng là vì đói quyền lực! Dân vùng đói hè nhau xông vào phá kho thóc tự cứu mình, đó đã là quyền lực trước ngày Khởi nghĩa cùng nhau cướp lấy quyền lực cũ tạo ra quyền lực mới.

Cơn đói quyền lực không chỉ diễn ra ở lớp người trực tiếp đói thóc gạo. Những chú học trò mải mê đến trường nhặt nhạnh những tinh hoa văn hoá loài người thông qua lớp học của người Pháp vẫn thấy mình sao mà hèn yếu. Nạn đói tạo ra trong họ một trạng thái tâm lý không diễn giải nổi tức thời, khó hiểu biết bao là nguồn cơn của nỗi ấm ức.

Lá lành đùm lá rách, người còn có bát ăn đi làm việc thiện, những cái chết đau lòng trở thành những lời hịch đánh Pháp đuổi Nhật, mọi chuyện giản dị vô cùng.

Lại nữa, cái đói quyền lực ngay từ đầu cũng là cái đói Dân chủ. Khi bắt tay vào cứu trợ nạn đói Ất Dậu xưa, người của các tầng lớp gọi nhau bằng anh, chị, em và quên đi lối xưng hô xa xôi cách bậc cũ. Đoàn Hướng đạo sinh áo nâu khăn quàng xanh của tôi có đoàn trưởng là thầy Cao Đắc Tiếu hiệu trưởng một trường Tiểu học, chúng tôi cũng được gọi ông bằng “anh”, ông gọi lại chúng tôi bằng “các em”.

ẤT DẬU 2005, CÁI ĐÓI 45 đã lặn xa. Bây giờ tặng thủ trưởng chai rượu Johnnie Walker có hình anh chàng tay bị tay gậy khắp nơi tung hoành thì người đi đêm nói rất khéo “Biếu anh chai rượu Thái Bình…” Nhạc sĩ T.H. rủ tôi đi uống bia hơi. Anh gọi đồ nhắm: 5 nghìn rau lang om tỏi, 3 nghìn rau bí xào, 1 nghìn lạc rang. Anh dạy: “Không nói rõ mua bao nhiêu, có khi phải mua cả một đĩa tú hụ cả chục nghìn”. Rau lang om đắt hơn rau bí, vì rau lang bây giờ là sành điệu hơn cả.

Không có cái đói, vậy mà tôi có lần bị mắng chỉ vì một câu hỏi về cái đói. Mùa hè năm 2001, sau một lớp tập huấn, nhà văn N.X.K. cùng tôi đi Cát Bà nghỉ. Chúng tôi đi tàu cùng đoàn cán bộ Giáo dục tỉnh Nam. Tôi hỏi anh Tuấn, trưởng phòng Giáo dục một huyện: “Bây giờ nông dân quê anh còn đói ăn không?” Không ngờ câu hỏi nhẹ nhàng ấy lại khiến nhà giáo kia nổ một trận lôi đình. Anh nhìn thẳng vào mặt tôi: “Thông minh thế, mà sao hỏi những điều ngu thế!” Tôi phải chờ cho anh nguôi cơn giận. “Mình xin lỗi ông nếu mình có chỗ nào sai. Thực lòng mình muốn biết vậy”. Anh cũng xin lỗi lại. Rồi anh lấy giấy bút ra làm con tính đầu vào đầu ra thu nhập của một gia đình nông dân. Rồi anh kết luận mà lại vẫn như mắng tôi: ”Vậy thầy tưởng bỗng dưng mà có chủ trương dân chủ ở cơ sở à?”

Khác với Ất Dậu 1945 của gậy gộc và súng kíp và mã tấu, người dân Ất Dậu 2005 rồng rắn đem đơn đi nộp các cửa vì vô số chuyện. Ất Dậu 2005 vẫn là cái đói quyền lực, nhưng ở một dạng khác rồi. Dạng đòi công bằng xã hội để xóa cái đói xã hội còn chưa công bằng. Có những lá đơn của cá nhân vài chục năm gom lại dầy cộp mà thê thảm như những đêm thở dài. Có những lá đơn viết thẳng lên áo đứng chật trước cổng nhà phố Mai Xuân Thưởng nom văn minh ra dáng. Gì thì gì, cũng chứng tỏ con số 95 phần trăm mù chữ sáu chục năm xưa đã đổi thay trời vực.

NGƯỜI BIẾT CHỮ DẠY NGƯỜI CHƯA BIẾT, đường lối đó trong vòng một năm đầu Cách mạng đã giúp cả triệu người dân biết chữ. Và ngày nay, dù vẫn đang đòi hỏi chất lượng Giáo dục phải cao hơn, nhưng thành tích cả nước biết chữ quả là đáng nể.

Nhưng vào năm Ất Dậu 1945, thoả mãn cơn đói biết chữ còn là cả một cao trào cách mạng văn hoá đổi thay suy nghĩ và hình thành một lối sống khác trước. Đi học, cụ bà ngồi học cạnh cụ ông, con trai ngồi bên con gái, không còn nữa nam nữ thụ thụ bất thân học mót tận bên Tầu. Đi học, con dâu ngồi học cạnh mẹ chồng, em dâu cùng đánh vần với chị chồng bỗng chốc không còn nữa cái luật đời từ xưa giặc bên Ngô không bằng bà cô bên chồng. Đi học, giáo viên là các thầy giáo kỳ cựu bên cạnh những thanh niên và cả những thiếu niên tình nguyện. Nghề sư phạm không còn là công cụ sinh nhai của riêng giáo giới. Học và dạy học thành công cụ sinh lợi cho toàn dân. Chưa hết, vào giờ học cả thầy lẫn trò cả nam phụ lão ấu cùng vỗ nhịp hát đoàn kết một bài cái đã. Hết khoá học, ăn chung một bữa cơm đoàn kết trước khi được công nhận “xoá mù”. Chưa hết, lớp học mở ở trường, mở nhờ ở các nhà giàu đúng là sẻ cửa sẻ nhà, còn mở ở cả chốn đình chùa miếu mạo, nơi đình chung không còn là chỗ tranh nhau đầu gà sỏ lợn. Không còn thời giờ để mà hương khói đồng cốt. Không còn thời giờ cho những cuộc tụ bạ cờ bạc. Và đặc biệt là Ất Dậu 1945 thấy biến tiệt nọc nạn nghiện hút. Những ai còn ký ức về Ất Dậu sáu chục năm xưa ắt phải nhớ đến những cuộc đốt bàn đèn, đốt quân bài tổ tôm, hệt như bây giờ đốt văn hoá phẩm đồi truỵ. Chỉ khác một chút, Ất Dậu 1945 người dân tự đem những thứ đồi truỵ đi đốt.

BÂY GIỜ ẤT DẬU 2005, không chỉ biết chữ Việt còn biết cả tiếng Anh. Ngày xưa trọng ngày giỗ, bây giờ trọng ngày sinh nhật, trọng cuộc đời trần thế hạnh phúc tràn trề. Ngày xưa chỉ biết chúi mũi làm ăn, làm nhiều mà ăn chẳng bao nhiêu, bây giờ đi du lịch Thái Lan chẳng còn là điều xa lạ với rất nhiều người. Ngày xưa những người tân tiến nào viết báo nào viết sách chế giễu các ông Lý Toét, Xã Xệ, Bang Bạnh mà chẳng ăn thua, bây giờ cơn gió quyền lực của văn minh đã khiến cho nhà quê đang dần mất hút.

Quyền lực có cả rồi lại thích bổ sung nếp văn hoá mới theo chữ Anh participatory – có sự tham gia – dĩ nhiên là của mọi người vào mọi việc. Quyết định làm con đường nhỏ trong làng, cũng như quyết định làm nhiều kilômét đường quốc gia loại A, người dân đều phải được tham gia. Một bộ luật sắp ra đời, người dân đều có quyền bàn bạc.

Tham gia… Chỉ với một chút khác nhau. Có dự án đấy, cần phải ra quyết định đấy, nhưng nếu thông tin bị ỉm đi thì biết khi nào tham gia cùng nhau ra quyết định? Có luật đấy, nhưng cuộc đời ở cơ sở như cái phễu, bao nhiêu luật cũng trút vào một cái lỗ cỏn con, một anh phòng thuế, một chú địa chính, một bác kiểm lâm, một chàng lái xe, một cô nàng đỏng đẩnh cầm con dấu ở phường, và chưa khi nào cái thành ngữ thủ kho to hơn thủ trưởng lại có giá trị thực đến thế.

Nhiều khi có chữ, lại có nhiều chữ quá, dẫn đến chỗ sùng bái chữ, cũng lại là cái nạn đói của Ất Dậu 2005. Những quy luật của tha hoá học nhiều mà vẫn chưa ngấm. Luật 1 khi tôn giáo hoá thì dẫn đến tha hoá. Ngày xưa, đọc sách cách mạng có thể bị tù vì sách đó dẫn tới hành động cách mạng, bây giờ tụng niệm thuộc lòng sách “kinh điển” thì thi đỗ. Luật 2 thể chế hoá có thể dẫn đến tha hoá. Ngày xưa chưa hình thành các tổ chức, hoặc mới có ít tổ chức, có việc cứ xúm nhau vào mà làm, tin nhau thì hè vào mà cùng làm. Bây giờ Ất Dậu 2005 có thể ỷ lại, lao động nghĩa vụ có thể nộp tiền thế chân, đi bầu còn có thể nhờ bỏ phiếu hộ nữa là!

DUY NHẤT TRƯỚC SAU nguyên si cả hai lần Ất Dậu cách nhau sáu mươi năm đó là cái đói tiếng cười. Trước sau như một đều lấy tiếng cười làm liều thuốc bổ. Không biết có dân tộc nào coi mọi hiểm nguy nhẹ tựa lông hồng như người mình?

Biết cười và biết nhắn nhe là cái nết ăn qua loa chống đói của người Việt mình. Công bố tất tần tật chuyện Tiếu lâm để nghe tiếng cười đậm đà bản sắc và luôn tiện thống kê dân nguyện, có thể đó cũng là điều gợi ý không đến nỗi tồi?

© 2005 talawas