Lúc đang ở đỉnh cao của quyền lực, Pinochet thường bị ám ảnh rằng hiện có hàng trăm âm mưu rình rập để hại ông, được tổ chức bởi “siñores políticos”, những ngài chính trị gia. Vì một lý do kỳ quặc nào đó, không hiểu do răng khiếm khuyết hay do phong cách, ông ta không thể phát âm đúng chữ “señores”.

Để chứng minh rằng những “siñores políticos” muốn phả bỏ nền tự do và trật tự mà ông đang đại diện, Pinochet đã tự biến mình thành một kẻ bảo vệ nhiệt tình cho những “bài đọc” cách mạng: “Phải đọc Lenin, siñores”, đấy là bài diễn văn nổi tiếng mà ông đã đọc trước hội “Club la Unión” của những người bảo thủ. Ông giải thích rằng chỉ cần đọc “Li-nin” là đủ để nhận rõ các chiến thuật khủng bố của những người chống đối ông. Pinochet đã không nhầm. Chính những “siñores políticos” của tất cả mọi xu hướng – kẻ thì rất sớm, người thì mãi tận sau này – đã giáng cấp người đàn ông quyền uy nhất của một thời, khiến ông rốt cuộc trở thành một bái vật của chừng hơn mươi bà già.

Tôi đoán là những ngày này, cách diễn đạt sau đây trên các phương tiện truyền thông sẽ rất được chuộng: Về mặt chính trị thì Pinochet đã chết từ lâu trước cái chết thể xác của ông ta. Và để sử dụng một mô-típ dân gian Chile, hình ảnh của một trái bắp, thì có thể nói: Ông ta đã tự tan rã, hết hạt này đến hạt khác. Cuối cùng số người còn chịu cấu kết với ông cũng ít ỏi như là số răng ông còn trong miệng. Đấy là sự thất bại của ông.

Cùng mức độ với việc nền dân chủ Chile từng bước được phục hồi kể từ năm 1989, thì những chính trị gia trước kia đã từng ủng hộ Pinochet cũng dần dà không còn muốn liên lụy với “ông tướng”, một cách để thích nghi với những luật chơi mới. Điều mới mẻ trong năm nay là ngay cả vị thủ lĩnh của phe bảo thủ cánh hữu Joaquin Lavín, người đã thua chính trị gia Đảng Xã hội Chủ nghĩa Ricardo Lagos trong kỳ bầu cử tổng thống năm 2000 vì chỉ được 48 phần trăm số phiếu, cũng xoay lưng lại với vị tướng. Một quyết định muộn màng, nhưng chính trị gia này – người vẫn tiếp tục nuôi hy vọng rằng một ngày nào đấy sẽ kết hợp được lực lượng và có thể leo lên chức tổng thống – hẳn đã cho rằng tình thế đà đến lúc thuận lợi để có thể uống một liều thuốc “giải Pinochet” cực mạnh.

Chúng ta thấy hình ảnh một người đàn bà ủng hộ Pinochet, với vẻ mặt buồn rầu, tiến lại gần cái bệnh viện mà ở đấy thần tượng của bà đang nằm chờ chết. Xem ra thì người đàn bà này hoàn toàn có lý do để giương cao tấm bảng viết tay với dòng chữ: “Derecha dormida, Pinochet te salvó la vida.” – “Hỡi những người cánh hữu đang mê ngủ, Pinochet đã cứu mạng sống của các ngươi” – Người phụ nữ này đứng bình thản mặc cho cái nhiệt độ 32 độ như đang vào xuân với tấm bảng nhỏ của mình, nhưng ngoài bà ta ra, cũng như ngoại trừ chính gia đình Pinochet, không có ai tỏ vẻ tiếc thương ông ta – như thế thì không đúng hay sao nếu bảo rằng Pinochet đã chết trước cái chết của ông?

Có điều chắc chắn là: ông ta sẽ để lại cho Chile nhiều hơn là một tấm bảng nhỏ.

Bằng cái cách rút lui của ông, Pinochet đã đặt một dấu ấn có tính quyết định lên cái đặc tính của chính quyền Chile: tính “thống nhất dân tộc”. Ngoại trừ những câu hỏi hiện diện dưới nhãn hiệu của các câu hỏi về giá trị đạo đức của xứ sở này như: phá thai, trợ tử, thuốc ngừa thai… , ở tất cả mọi đề tài khác đều có một sự đồng thuận về cơ bản giữa chính quyền và khối đối lập, nhất là ở những điểm có dính dáng đến kinh tế, yếu tố đẩy đất nước này tiến tới phía trước. Các vị tổng thống thuộc cánh Xã hội Chủ nghiã hiện nay cũng như những người tiền nhiệm của họ thuộc phe Dân chủ Thiên chúa giáo đều luôn có thể nắm chắc rằng mình sẽ nhận được nhiều tiếng hoan hô từ những chủ hãng xưởng.

Pinochet đã rút lui bằng những bước lùi rất ngắn. Khi người dân Chile truất quyền tổng thống của ông bằng cuộc trưng cầu dân ý vào năm 1988 thì ông vẫn còn giữ được cho mình cái chức tổng tư lệnh quân đội. Và lúc cái “uỷ nhiệm” quân sự này chấm dứt – một chức “uỷ nhiệm” đã được đặt ra theo đúng trù liệu của ông dựa trên cái hiến pháp mà ông đã chủ động góp phần tạo thành – thì ông lại để cho người ta phong ông thành một nghị viên trọn đời của nền cộng hoà. Một chức vụ nghị trường mà lẽ ra ông còn giữ đến bây giờ, nếu một ngày nào đó ông không có cái ý định kỳ lạ là làm một chuyến đi đến London, để rồi sẽ bị cầm chân ở đó bởi một lá đơn khởi tố của thẩm phán Tây Ban Nha Garzón, lý do là vì ông đã xâm phạm nhân quyền trong nhiều trường hợp.

Cả thế giới vỗ tay tán thưởng: Rốt cuộc rồi cũng có một kẻ độc tài như Pinochet bị đem ra xét xử, một nhà độc tài mà dưới quyền cai trị của ông nhiều người đã bị tra tấn và giết chết, nhiều người đã biến mất vô tăm tích, chế độ của ông đã làm cho cả chục ngàn người mất công ăn việc làm và đẩy hàng trăm nghìn người khác vào con đường tị nạn, cuối cùng kẻ độc tài này cũng bị đem ra xử, tại một nơi xa, ngoài tầm che chở của những chiến hữu của ông ta.

Nhà cựu độc tài với một trí nhớ “linh động”

Nhưng niềm vui này chỉ tồn tại ngắn ngủi: Chính quyền dân chủ Chile, qui tụ bởi những người từng bị Pinochet đàn áp, đã yêu cầu giới hữu trách Anh trao trả một ông già “bệnh tật và sắp chết” lại cho Chile, nơi ông sẽ phải ra hầu toà. Lúc ông ta đặt chân trở lại trên mảnh đất quê hương ở phi trường Santiago và thấy mình được đón tiếp bởi những chiến hữu của mình trong tiếng nhạc đầy tính chiến đấu, Lazarus ^[1] đã đứng bật dậy từ chiếc xe lăn của mình và bắt đầu cất bước để đến ôm người kế vị ông trong chức vụ tổng tư lệnh của Santiago. Sự kiện này đã bị một tờ báo châm biếm bằng một cái tít thiên tài, hàng tít ám chỉ này phát xuất từ một cuốn phim mà trong đó diễn viên Sean Penn thủ vai chính: “Dead Man Walking.” ^[2]

Trên thực tế thì cũng có rất nhiều lời tố cáo buộc tội Pinochet đã được nêu lên, và phần lớn các cáo buộc này trước sau vẫn còn nguyên giá trị. Ngày hôm nay thì người ta kết án ông, qua ngày hôm sau thì lại tuyên bố ông không có tội, một hôm thì trí nhớ ông còn rất tốt, qua đến hôm sau thì ông bảo ông đã quên hết chẳng còn nhớ được điều gì. Nhưng với thời gian qua, những kẻ cố tình làm ngơ như thể không biết gì về những thiệt hại cho đất nước do ông gây ra, hẳn cũng đã nhận ra rằng thần tượng của họ rất có thể đã là một thành trì chống chủ nghĩa cộng sản, nhưng chắc chắn không phải là một thành trì chống tham nhũng: Bên cạnh những tội ác kinh tởm đối với con người thì công luận cũng đã biết đến những tài khoản ngân hàng bí mật, chúng đã khiến ông bị hệ luỵ với những khởi tố về tham nhũng. Và nhà độc tài này bỗng nảy ra một cái ý hay hay: ông tránh không đến tham dự những phiên họp nghị viện nữa.

Trong lúc một số người theo ông đã phải ngồi tù thì Pinochet chưa bao giờ nhìn thấy cái xà lim từ phía bên trong, chỉ đôi lúc ông bị quản thúc tạm thời trong cơ ngơi của mình hoặc phải vào nằm ngắn ngày trong nhà thương quân đội. Chúng ta nên nói rõ rằng: Nền dân chủ Chile chưa bao giờ đủ nghị lực để bắt Pinochet vào ngồi đằng sau chấn song sắt. Thậm chí chúng ta nên nói rõ ràng hơn nữa rằng: Nền dân chủ Chile không muốn bỏ tù Pinochet.

Có thể sự mập mờ này – một cách đầy nghịch lý – là một chiến lược ưu việt cho việc củng cố tính “thống nhất dân tộc”, cơ sở để sự ổn định nổi bật được ca ngợi quá mức và sự an lạc của nước Chile ngày hôm nay được tạo dựng. Mặc dù ngay cả tầng lớp quân nhân cũng đã tìm cách lánh xa ông, nhưng chính bản thân Pinochet vẫn là một đối tượng thường không thể chạm tới hoặc có thể xúc phạm – tuy có hơi bị cào xước một chút, nhưng luôn an nhiên tự tại.

Tôi biết rằng nhiều chính trị gia, những kẻ muốn đạt được nhiều hơn nhưng trong thực tế lại rất ít chịu hành động, đã phải nuốt nhiều viên thuốc đắng. Trong ý thức của họ vẫn còn một cảm giác bất yên, và cái cảm giác này không thể xoa dịu được bằng việc nhắc đến cái “lý lẽ quốc gia” (raison d’ État) đầy quyền uy. Những chính trị gia này thường đưa ra – ở nơi này hoặc nơi kia – những phương châm phóng khoáng với một phép tu từ độc đáo, nhưng chúng không giúp vượt qua được nỗi u buồn về một quyết định, một quyết định chưa từng tồn tại.

Đấy là sự chế ngự làm đau đớn của tính mập mờ.

Chúng tôi cảm thấy thanh thản, chúng tôi cảm thấy bị dằn vặt.

Chúng tôi đã cố gắng nhiều, chúng tôi đã làm những gì mà chúng tôi có thể làm.

Cuộc trốn chạy cuối cùng trước công lý

Từ trái tim ngược vào trong chúng tôi cảm nhận theo một kiểu, và từ hàm răng hướng ra bên ngoài thì chúng tôi xử sự theo một cách khác. Trong sự vĩ đại của chúng tôi có nhiều điều nhỏ nhặt. Trong sự nhỏ nhặt có nhiều thủ đoạn.

Pinochet đã chết. Lúc ông ta tìm cách giải quyết những vấn đề đã tồn tại thực sự trong xã hội Chile vào năm 1973 với một phương cách bất bình thường, bằng cuộc đảo chánh dã man của mình, ông đã huỷ hoại cuộc sống của rất nhiều gia đình Chile

Vì thế cho nên cái gia tài ông để lại mạnh hơn, nhưng cũng tinh tế hơn tấm bảng con của người đàn bà già cảm tình viên đứng trước bệnh viện. Đúng là rốt cuộc thì Pinochet hoàn toàn cô đơn và đã thất bại trong cuộc đấu tranh của ông. Trong ý nghĩa này thì những “siñores políticos” đã hoàn thành tốt công việc của họ, bất kể họ đã có đọc “Li-nin” hay là không. Tuy thế cuộc trốn chạy cuối cùng của ông trước công lý cũng bắt chúng tôi phải trực diện với một sự thất bại. Với một nỗi u buồn.

Marcus Antonius đã bình phẩm trong bài viết “Julius Caesar” được ông đọc trong lễ mai táng, trước thi hài của vị hoàng đế: “Những điều xấu xa mà con người đã làm sẽ còn tồn tại lâu dài sau cái chết, còn những điều tử tế thì sẽ bị chôn cùng với xương thịt của họ.”

Hãy để chúng tôi chôn Caesar.

Antonio Skármeta (sinh năm 1940), nhà văn Chile, sau cuộc đảo chánh năm 1973 ông tị nạn tại Argentina và ngay sau đó đi tiếp đến Tây Berlin, ông đã sống và làm việc ở đấy với vai trò của người viết kịch bản phim và nhà làm phim. Cuốn tiểu thuyết mang tên Ardiente paciencia (Kiên nhẫn cháy bỏng) xuất bản năm 1982 thuộc số những tác phẩm thành công nhất của ông. Năm 1994 tiểu thuyết này đã được dựng thành phim dưới cái tên Il postino (Người đưa thư), một trong những diễn viên chính của phim là Philippe Noiret và phim này đã nhận được 5 đề cử Oscar. Năm 1989 Skármeta trở về sống trên quê hương ông, và từ năm 2000 đến 2003 ông là đại sứ của Chile tại Berlin.

(Bản dịch tiếng Đức của Karin Ceballos Betancur)

Bản tiếng Việt © 2006 talawas