“Bản dịch tệ hại” là nhan đề Trần Doãn Nho (TDN) dùng để dịch bài tiểu luận của Sarah Glazer (SG) “Lost in Translation” đăng trên nhật báo The New York Times ngày 22 tháng 8 năm 2004. Nội dung bài viết liên quan đến bản dịch tiếng Anh của cuốn Le Deuxième Sexe của Simone De Beauvoir, lưu hành tại Hoa Kỳ trong nhiều năm qua dưới nhan The Second Sex, do Howard M. Parshley dịch, Alfred A. Knopf xuất bản năm 1953.

Ðây là một bài viết bằng Anh ngữ tương đối dễ hiểu, cách hành văn và chữ dùng không lấy gì làm cầu kỳ, nhưng dịch giả Trần Doãn Nho đã phạm nhiều lỗi lầm về ý nghĩa và về chủ đích.

1. Ở đoạn 2, TDN dịch nhóm chữ founding text là “văn bản sáng lập ra chủ nghĩa nữ quyền hiện đại. Một văn bản (text) không sáng lập ra được bất cứ cái gì, trong trường hợp này, nó chỉ có thể làm nền cho phong trào hay chủ nghĩa nữ quyền mà thôi.
2. Ở đoạn 3, TDN dịch nhóm chữ “literally hundreds” thành “chính xác hàng trăm.” Trong tiếng Việt, một khi đã nói là hàng trăm, hàng chục, thì không thể nào có sự chính xác được, mà chỉ là một sự phỏng chừng, ước lượng. Nếu tác giả muốn nói “chính xác có một trăm” thì SG đã viết (precisely, exactly, hay to be exact, a hundred).
3. Ở đoạn 4, lúc SG viết rằng ngay cả nguyên bản tiếng Pháp Le Deuxième Sexe cũng không tránh được những lời chỉ trích, TDN đã dùng The Second Sex, như cố gán ấn tượng về những lời chỉ trích cho bản dịch. Có thể đây là một sự sơ ý, nhưng sự sơ ý này khiến người đọc đặt nghi vấn về chủ đích của người dịch.
4. Cũng trong đoạn này, TDN dịch “motherhood” là tình mẫu tử. Motherhood chỉ có nghĩa là thiên chức làm mẹ, bản năng làm mẹ, quãng đời làm mẹ, chẳng liên hệ gi đến tình mẫu tử. Vì thế mà ý nghĩa câu cuối trong đoạn này đã sai lạc hẳn.
5. Ở đoạn 5, động từ to maintain không có nghĩa là xác nhận, chỉ có nghĩa là duy trì, giữ ý không thay đổi. Có thể dịch là khăng khăng, chứ không xác nhận. Dùng từ “bất chấp” để dịch nhóm chữ in spite of thì quả cứng cỏi. Ở đây có thể dịch là mặc dầu, dẫu rằng. Cũng trong đoạn này, thay vì dịch “một lời phê phán hiện thực về những chọn lựa có giới hạn của phụ nữ ở Pháp trong những năm thập niên 1940” (nguyên văn: a realistic comment on woman’s limited choices in France of the 1940’s) nên dịch “một lời phẩm bình sát với thực tại nước Pháp trong những năm của thập niên 1940 lúc mà phụ nữ vẫn chưa có được nhiều chọn lựa” thì câu văn dễ đọc hơn.
6. Ở đoạn 7, bà Blanche Knopf, vợ của giám đốc nhà xuất bản Alfred A. Knopf, và cũng là một biên tập viên (an editor in her own right). Thiếu nhóm chữ cũng là khiến người đọc có thể lầm lẫn là có đến 2 người chứ không phải một trong việc mua cuốn sách. Ðộng từ to seek out (sought out Howard Madison Parshley) có nghĩa tìm đến, chứ không phải tìm ra.
7. Ở đoạn 9 (trong nguyên tác tiếng Anh, bản dịch gộp chung với đoạn 8), nên dịch nhóm chữ a close student of Hegel and Heidegger là một người chuyên nghiên cứu Hegel và Heidegger, để tránh hiểu lầm Simone sống đồng thời với hai triết gia trên.
8. Cũng ở trong câu đầu của đoạn này, TDN đã tự động thêm lời vào miệng SG khi ông dịch “A close student of Hegel and Heidegger, Beauvoir often referred to their work using specific terms French philosophers would have recognized, but that Parshley did not.” thành ra “Là một sinh viên quen thuộc với Hegel va Heidegger, Beauvoir thường tham khảo tác phẩm của họ khi dùng những thuật ngữ chuyên biệt mà những triết gia Pháp vốn đã thừa nhận, nhưng cái ông Parshley này chẳng buồn tham khảo gì hết.” Ðộng từ to refer ở đây có nghĩa là tham chiếu, nhắc đến chứ không có nghĩa tham khảo như TDN đã dịch. Hơn nữa, phần cuối của câu but that Parshley did not thì did not thay cho did not recognize chứ không phải là did not refer. Câu này phải dịch: Là một người chuyên nghiên cứu Hegel và Heidegger, Beauvoir thường trích dẫn các trước tác của họ, dùng những từ chuyên biệt mà các triết gia Pháp nhận ra ngay (hiểu ngay), thế mà Parshley đã không nhận biết được.

Ðiều đáng chú ý ở đây là câu dịch của TDN đã thay đổi hẳn giọng điệu (tone) của tác giả. Ðây là một bài tiểu luận từ tốn, tách bạch, có chứng cớ, nhưng vẫn giữ giọng văn bình thản, chì trình bày sự kiện mà không phê phán. Lối dịch của TDN biến những ý kiến đưa ra trong bài viết trở nên bỉ thử, chê trách một cách nặng nề. Cái nguy hiểm của lối dịch như trên là ở chỗ đó.

Các đoạn còn lại của bài dịch cũng có những thiếu sót tương tự, khiến tiếng Việt trong bài dịch trở nên ngượng nghịu như những câu “người ta nói rằng bà lấy cái đó từ Sartre…” hay “người phụ nữ đụng đầu với một số phận” trong: một phạm vi giới hạn gồm những vai trò” (“People said she got that from Sartre,” và “a woman encounters a destiny” with “a limited range of roles”) hay “số độc giả của cuốn sách không đủ nhiều để xác định giá cả cho một bản dịch mới (the audience for the book wasn’t large enough to justify the cost of a new edition.) v.v.

Ba tiêu chuẩn TÍN, ÐẠT và NHÃ đã không thấy có ở trong bản dịch “Bản dịch tệ hại” của Trần Doãn Nho. Thay vào đó, người đọc tìm thấy một giọng điệu hằn học, phê phán, chê bai, mặc dù nguyên bản tiếng Anh của Sarah Glazer vốn rất bình thản, chỉ trình bày sự kiện mà không chê trách.

Một lần nữa, lại “Lost in translation!”

11/9/04

Dù không mấy vui khi đọc những nhận xét của anh Thạch Hãn, nhưng sau khi xem xét kỹ lại bản dịch của mình, phải thừa nhận rằng những điều anh Thạch Hãn nêu ra đều chính xác. Ngoài một số lỗi có tính cách kỹ thuật (dùng chữ không chính xác, hoặc không kiểm tra kỹ như chữ “motherhood”…), ở một vài chỗ, do vội vã, quả tình tôi đã hiểu sai câu văn, chẳng hạn như hiểu sai cụm từ “an editor in her own right”. Dựa vào những nhận xét của anh Thạch Hãn, tôi sẽ điều chỉnh lại bản dịch và nhờ talawas sửa chữa lại những sai sót.

Theo tôi, những góp ý như thế này là hết sức cần thiết trong vấn đề dịch thuật để giúp cho dịch giả cẩn thận hơn khi dịch. Tôi thành thật cám ơn anh Thạch Hãn, đồng thời cũng xin độc giả talawas lượng thứ cho những sai sót đã có.

© 2004 talawas