Ðược đọc các trao đổi giữa các anh chị trong mục dịch thuật, mạn phép cho tôi được nêu những suy nghĩ cá nhân. Những suy nghĩ này tôi chưa có dịp trao đổi cùng ai,may mắn nghe được các anh chị nêu lên nơi đây. Trước hết xin khẳng định tôi không phải là dịch giả hay văn sĩ. Nhưng tôi là địa chỉ mà các anh chị muốn gửi tác phẩm của mình đến. Cái nhìn và suy nghĩ của tôi về vấn đề dịch thuật và tiếng Việt chỉ đơn giản là từ một độc giả thôi. Nếu các anh chị là nhà sản xuất, đang bàn nhau phương cách tối ưu cho sản phẩm, thì tôi là một tiếng nói của người tiêu thụ vậy. Bởi vì tôi thiết nghĩ khi tạo ra một sản phẩm, ắt hẳn ngoài việc tự hài lòng với công việc, các anh chị cũng mong đợi những sự tiếp nhận nồng hậu nơi người đọc.

Tôi còn nhớ những năm học phân khoa Anh văn tại trường đại học Văn Khoa Sài gòn, cô gái 18, 20 trong đầu tôi khổ tâm nhất là môn báo chí dịch thuật. Rõ ràng, xem ra đó là môn học mà tôi có thể nhẹ trí đến 50%, trong khi với các môn văn chương Anh, Mỹ tôi phải dùng ngoại ngữ toàn bộ thời gian. Thế nhưng đối với tôi, đọc một quyển tiểu thuyết nguyên bản còn dễ dàng hơn bản văn dịch nhất là cho báo chí, tài liệu. Dần dà, có dịp đọc nhiều sách dịch đủ loại, tôi mới nhận ra cái ác cảm ngày xưa của tôi đối với văn dịch chẳng qua chỉ là phản xạ tự nhiên của sự thiếu kiên nhẫn, một trạng thái thông thường của số đông độc giả. Ðang quen đọc những từ ngữ, cú pháp xuôi tai thuận miệng – như chị Phạm Thị Hoài đã nói – nay chạm phải những lời khô cứng, cấu trúc lạ lẫm. Dạo đó tôi chưa biết chi đến các kỹ thuật dịch như các anh chị đang bàn ở đây.

Tôi không dám lạm bàn về những phạm trù, thuật ngữ, chiến lược ngôn ngữ toàn Việt… Ðó là những phần việc to tát, những đường thẳng đường vòng chi đó mà dịch giả chuẩn bị khi cho ra đời đứa con tinh thần của mình. Trên góc cạnh người thưởng thức, có nhiều điều tôi rất đồng ý với anh Nguyễn Phú Thịnh. Cứng ngắc bo bo theo hẳn một đường lối dịch nào đó chưa chắc đã đạt hiệu quả cao cho người đọc. Chính vì sự khác biệt sẵn có giữa các ngôn ngữ khác nhau mà cần phải có sự linh động, tùy theo mục đích của công việc. Bản dịch như người lái đò đưa độc giả từ bờ này sang bờ kia. Dịch giả phải giúp họ phương tiện để đến bờ an toàn chứ. Hoặc họ ngã xuống sông hoặc đến được bờ kia, đó là trách nhiệm hay thành quả của người dịch. Nói nôm na, trong khi người đọc phải cố bắt kịp tư tưởng trong một bài dịch khô khan như loại nghị luận, hãy giúp cho họ có được chiếc xe hay ít nhất cũng một đôi giày tốt. Xin đừng bắt họ phải cùng lúc vừa cái đầu bận theo dõi đường đi kẻo bị lạc vừa đôi tay bận gỡ sỏi đá mà đôi chân trần đã dẫm phải. Trong trường hợp này, tôi nghĩ mục tiêu hàng đầu của văn dịch là cốt sao chuyên chở nội dung đến người đọc nhanh và chính xác bằng bất cứ cách nào. Sự trung thực với cách hành ngôn của nguyên bản – mà chắc chắn là xa lạ với người đọc – sẽ cản trở ít nhiều hoặc đôi khi còn tạo ra sự dị ứng tự nhiên theo phản xạ – như tôi đã gặp phải thời còn bé. Tôi không nghĩ đây là sự „phản bội“ đối với nguyên tác. Diễn giả cũng chẳng mong gì hơn là người nghe hiểu được nội dung của họ mà thôi. Họ không cần người nghe phê bình „giọng nói“ của họ đâu.

Trái lại, với bản dịch của tác phẩm văn học, cách thức phải khác. Nếu bản dịch của văn nghị luận cần „chiêu dụ“ người đọc thì một lúc nào đó người đọc cũng cần phải được “cho roi cho vọt” với phần dịch thuật của văn học. Bản dịch của văn học không thể bỏ qua tác giả vì mỗi tác giả là một sắc màu. Người đọc phải đi theo cái bóng của tác giả phía trước. Cái hay của tác giả – nội dung và hình thức – phải được chuyển thể toàn bộ một cách trung thực. Ở đây, tôi đồng ý với anh Phạm Kỳ Ðăng. Người đọc đang quan sát căn nhà của người khác thì phải chấp nhận các khung cảnh lạ mắt thôi. Và dĩ nhiên người đọc phải có một số điểm chung nào đó với tác giả để hiểu được tác giả. Nếu không, người đọc nên – và phải – tự bổ sung khuyết điểm ấy của mình. Ðó không phải là trách nhiệm của dịch giả. Tuy nhiên, theo tôi, đừng nên vì thế mà khẳng định không nên dịch thuần Việt. Khi khởi đầu cầm viết lên để hoàn tất một văn bản tiếng Việt – dù sáng tác hay dịch thuật – mà có ý niệm đầu tiên rằng: Tôi sẽ không dùng „thuần Việt“, thưa anh Phạm Kỳ Ðăng, không biết tôi có hiểu sai ý của anh chăng, nhưng tôi e có chi không ổn. Mục tiêu cuối cùng của sản phẩm là người tiêu thụ, là người Việt và tiếng Việt mà, thưa anh. Tôi cũng chỉ thắc mắc thế thôi, không dám khẳng định đúng sai, vì đó là vấn đề anh đặt ra cho các nhà cầm bút chứ không cho người đọc.

Từ khi văn dịch xuất hiện nhiều, rõ là tiếng Việt cũng có nhiều biến đổi. Theo tôi là những biến đổi cólợi. Nhiều người thường băn khoăn về sự „lai căng“ của tiếng Việt khi tiếp xúc với ngoại ngữ. Tôi không thấy đó là điều nan giải. Nếu đưa cho một người sống vào đầu thế kỷ 20 đọc những tác phẩm văn học của ta ngày nay, có thể họ không cho là văn Việt thuần túy. Nhưng với chúng ta, đó chỉ là tiếng Việt thôi. Chẳng chi xa, những từ thông dụng của người miền Bắc đã làm người miền Nam lúng túng không ít khi lần đầu tiếp xúc. Dần dà rồi cũng trở thành quen thuộc. Các anh chị than phiền về nết học và nết đọc của dân ta điều đó hẳn không sai. Nhưng về phương diện nào đó, cái tính bảo thủ ấy – tạm gọi là thế – giúp tiếng Việt được bảo vệ thêm. Nhẩn nha rồi những cái mới ấy cũng được thẩm thấu để thành Việt hoá. Sự tiếp thu ồ ạt không có thời gian chọn lọc chưa chắc là tốt. Theo tôi, ngôn ngữ sống hay chết là từ giá trị của chính nó. Tôi thực sự không tin rằng tiếng Tây Ban Nha nuốt chửng được tiếng Pháp hay tiếng Anh thôn tính được tiếng Ðức đâu chị Hoài ạ. Bề dày của mỗi ngôn ngữ sẽ bảo vệ chính nó. Hơn nữa, ngôn ngữ dính liền với con người. Nếu mình không giữ được chính mình thì giữ sao được cái nhà, cái sân, con chó, con mèo… Tôi tin mọi tiếp xúc đều làm phong phú hoá tiếng Việt cuả chúng ta. Văn dịch cũng góp phần không ít trong đó. Những người đọc như chúng tôi phải cám ơn các anh chị.