Quy mô thất bại của đảng ZANU-PF ^[1] trong cuộc bầu cử vừa qua ở Zimbabwe, cùng với áp lực mạnh mẽ từ Nam Phi, đang khép lại triều đại trị vì của Robert Mugabe ^[2] . — Lời tựa của Tạp chí Toàn cảnh (Prospect Magazine).

*

Tin cho hay rằng Robert Mugabe đã toan thừa nhận thất bại với một thái độ từ tốn, nhưng lại bị đám tướng lĩnh trong quân đội của ông gây áp lực buộc phải cố thủ. Song rõ ràng và chắc chắn rằng ngay cả với những nỗ lực quả quyết và chậm chạp nhằm làm thiên lệch kết quả kiểm phiếu có lợi cho Mugabe, quy mô của sự gian lận được đòi hỏi cũng sẽ không bao giờ thắng được sự hậu thuẫn từ các đồng minh nhẫn nại và trung thành nhất của chính Zimbabwe. Thế rồi đám tướng lĩnh đã bàn đến một cuộc đảo chính, đồng nghĩa với việc họ sẽ hoặc bỏ rơi Mugabe, hoặc biến ông thành bù nhìn – tình cảnh mà một thời, ở một mức độ nào đó, ông đã lâm vào. Nhưng sau đấy đám nhà binh lại nhận được những lời nhắn nhe cứng rắn và rành rọt từ Nam Phi rằng họ không được làm như vậy. Áp lực ngoại giao Nam Phi hẳn phải có một ảnh hưởng ghê gớm trong việc làm xoay chuyển 180 độ một tiến trình – đáng lẽ sẽ là một kết quả bầu cử gian lận được dàn xếp một cách đen tối trong hậu trường – (nhưng nay) theo hướng mà Robert Mugabe sẽ có thể phải về hưu. ^[3]

Tôi đang viết những dòng này vào cuối buổi chiều ngày mồng 2 tháng Tư. Ghế ngồi trong nghị viện hầu như đã kín chỗ. Kết quả cuộc đua vẫn còn ngang bằng, nhưng ngay cả nếu đảng ZANU-PF của Mugabe thắng với một đa số mỏng manh, thì Phong trào Vì Đổi thay Dân chủ (Movement for Democratic Change, MDC) ^[4] của Morgan Tsvangirai ^[5] sẽ thắng trong cuộc đấu pháp lý đủ để đảo ngược những kết quả ban đầu thành một đa số ở chung cuộc. Sự loan báo những kết quả kiểm phiếu chậm chạp một cách cố tình – vừa để cố gắng gian lận, vừa để trì hoãn thời gian cho những vận động thoả hiệp – đã đem lại cho ZANU-PF những “đa số” áp đảo ở các vùng nông thôn, nơi mà các đảng viên và quan sát viên của phe đối lập ở thế mỏng về lực lượng. Tại những khu vực bầu cử mà MDC chiếm ưu thế, MDC cũng chỉ giành được những đa số mỏng manh. Bằng cách này, chính quyền (lúc này còn đang trong tay đảng ZANU-PF – người dịch) đã hy vọng sẽ nhào nặn được một sự thắng cử cho Mugabe, hoặc giả cùng lắm là một cơ hội để cho ông ta ra tranh cử tiếp vòng run-off ^[6] sau ba tuần lễ nữa.

Nhưng cho đến lúc này Mugabe cần phải biết rằng ông không thể thắng trong một run-off được. Người Nam Phi đang chỉ bảo ông điều đó. “Hãy đọc ngay bài diễn văn cuối cùng cho thật lịch lãm đi,” họ nói.

Trong khi đó thì Tsvangirai đã loan báo rằng ông đã trúng cử chức tổng thống Zimbabwe, nhưng chỉ thắng bởi một mức chênh lệch yếu hơn so với mức mà đảng của ông tuyên bố lúc đầu: 50,3 phần trăm – so với 43,8 phần trăm của Mugabe. Chỉ còn lại 5,9 phần trăm dành cho một đối thủ khác của Mugabe: cựu bộ trưởng tài chính Simba Makoni ^[7] – một con số thấp đến nực cười. Có vẻ như MDC lúc đầu đã chọn nhầm người, hoặc giả đây cũng lại là một phần trong những toan tính của Nam Phi nhằm đạt được một chung cuộc có gương mặt càng “tả” hơn so với Mugabe càng tốt. Cái giá phải trả cho sự ly khai của Tsvangirai là ông sẽ không có lý do để hân hoan quá mức. ^[8]

Hoặc là thế, hoặc là tất cả các đảng phái trong cuộc bầu cử lịch sử nhưng gây nhiều hậm hực này đã quá cường điệu vai diễn của họ. Bản thân tôi thì không một chút nghi ngờ rằng Tsvangirai đã trúng cử tổng thống với tỷ lệ phiếu bầu hoàn toàn vượt 50 phần trăm, và rằng đảng MDC của ông đã giành được một đa số tuyệt đối trong nghị viện.

Tuy nhiên, Mugabe và đồng đảng của ông – cho dù họ có bắt giam ông hoặc làm cách nào đó khác hay không – cũng sẽ không bao giờ là những người được xoá sổ nợ. Đa mưu túc kế và tàn bạo, họ đã kéo dài quá lâu việc bắt đại đa số dân chúng phải chịu đựng. Tỷ lệ lạm phát cao chót vót của nước này đã khiến tôi phải xách theo cả một va-li đầy chặt những tờ bạc 10 triệu đô-la Zimbabwe với hy vọng đủ sống qua mười ngày ở đây. Viễn cảnh ảm đạm hệt như trước kia khi tôi từng xách một cặp tiền đến Uganda thời Idi Amin ^[9] . Song Nam Phi và các quốc gia khác trong khu vực đang mong muốn Zimbabwe phải thịnh vượng trở lại vì tương lai kinh tế của toàn bộ vùng phía nam châu lục. Mugabe, người lên án mạnh mẽ chủ nghĩa thực dân mới phương Tây, đang là nhân tố kìm hãm tố độ phát triển của các quốc gia láng giềng. Cuối cùng, dù có tỏ ra ủng hộ ông trước công luận, không một vị tổng thống nào ở nam phần Phi châu sẽ hé lộ bất cứ điều gì ngoại trừ một hơi thở dài nhẹ nhõm khi con người tài ba nhưng ngạo mạn Robert Mugabe kia phải thõng vai xuống để đi vào lịch sử trong sự ê chề.

Cập nhật ngày mồng 4 tháng Tư năm 2008

Sau một cuộc họp kéo dài năm tiếng rưỡi đồng hồ của Bộ Chính trị ^[10] vào hôm mồng 4 tháng Tư, đảng ZANU-PF cầm quyền (cho tới lúc này – người dịch) ở Zimbabwe tuyên bố rằng Robert Mugabe sẽ tranh cử tiếp trong cuộc tuyển cử tổng thống run-off cùng với ứng viên cạnh tranh thuộc đảng đối lập MDC, Morgan Tsvangirai.

Ngay trước cuộc họp của Bộ Chính trị ZANU-PF, thứ trưởng ngoại giao Nam Phi đã loan tin rằng ông ta “cảm thấy” đảng MDC đã thắng cử. Người Nam Phi đã không úp mở khi gây áp lực buộc ZANU-PF phải công nhận thất bại và quyết toán ân oán với MDC. Hoa Kỳ cũng đã kín đáo hậu thuẫn Tsvangirai, đồng thời cũng gợi ý sẽ trao cho Mugabe và đám thủ túc của ông một ân bổng cùng những miễn trừ nếu các đương sự chịu chào thua và dời sân khấu chính trị một cách hoà nhã. Giờ thì gợi ý này đã bị chối bỏ và, ở một mức độ rõ ràng, Mugabe đang là quân tốt trong tay các đồng đảng cứng rắn của ông, những kẻ thực sự cứng rắn và đang tận dụng mọi nguồn lực tối hậu của mình để vượt lên trên đối thủ, để gian lận hoặc hăm doạ nhằm đạt cho được một chiến thắng.

Mugabe cần phải làm rõ cho gia đình, cho các chiến hữu cùng cho cả các đồng liêu trong nội các của ông biết rằng ông đã kiệt sức, đã thất bại và đã sẵn lòng thừa nhận thua cuộc. Song ông lại là con người trung thành với đảng của mình, mà đảng của ông lại đang bị khống chế bởi những kẻ cứng rắn. Họ cũng chính là những người đã chủ trương chống chủ nghĩa thực dân và xây dựng chủ nghĩa xã hội trong khi đang sống trong những biệt thự đầy phô trương. Bản thân Mugabe thì trú ngụ trong một trang ấp đồ sộ được rào quanh bởi những bức tường xanh và trắng, với một cổng vòm lớn kiểu Trung Hoa ở lối vào. Có lẽ ít có khả năng ông biết được rằng những người bạn Trung Quốc của mình sẽ sẵn sàng bỏ rơi ông vào tàn cuộc như thế nào, điều mà bây giờ đang được đám lâu la cứng rắn của ông xuống tay để đi đến kết thúc.

ZANU-PF sẽ phải huy động đến lực lượng dân quân “Green Bombers” ^[11] và các cựu binh kháng chiến của nó. Lực lượng công an chính quy thì đang bị chia rẽ. Nam Phi – cùng với các tướng lĩnh khác trong bộ chỉ huy tối cao – có lẽ đã ngăn cản được một cuộc đảo chính do hai viên tướng cực đoan nhất chủ mưu. Tin cho biết rằng trong cuộc bầu bán vừa qua, 70 phần trăm các binh lính bảo an đã bỏ phiếu chống lại Mugabe: họ có những đại gia đình tuyệt vọng, không nuôi nổi những đứa trẻ đói khát.

Cũng vào ngày mà Bộ Chính trị ZANU-PF nhóm họp, tờ đô-la Zimbabwe mới có mệnh giá 50 triệu đã được phát hành; nó mua được một tách cà phê. Chỉ 20 phần trăm lực lượng lao động ở nước này có việc làm, và một lao động bán chuyên nghiệp được trả lương tháng trung bình khoảng 700 triệu đô-la Zimbabwe. Không ai trong số họ sẽ bỏ ra 1 phần 14 số tiền lương đó để tiêu vào một tách cà phê: họ phải mua đồ ăn, nếu đồ ăn có bán. Đường phố lúc nào cũng đông đặc những người đang xếp hàng để lĩnh tiền hoặc để mua lương thực, hoặc đang đi đi lại lại trong lúc chờ đợi. Mặc cho bạo lực đang đến gần, họ sẽ đợi, tôi bảo đảm như vậy. Họ sẽ đợi đến vòng bầu run-off, để rồi dân tộc can trường này sẽ cất Mugabe và đám thủ hạ ngoan cố của ông ta vào kho đồ cũ của lịch sử hoặc đưa bọn họ đến La Hay ^[12] , nếu bọn họ tỏ ra khinh mạn sự khoan dung.

Tác giả của bài phóng sự này, Stephen Chan, đã có mặt suốt mười ngày ở Zimbabwe trong thời gian diễn ra cuộc bầu cử vừa qua.

Bản tiếng Việt © 2008 talawas

^[1]ZANU-PF: acronym của Zimbabwean African National Union – Patriotic Front (Liên minh Dân tộc Phi của Zimbabwe – Mặt trận Yêu nước), đảng cầm quyền (cho đến thời điểm này) ở Zimbabwe, là tổ chức hợp nhất (từ 1987) từ hai đảng, ZANU và PF. ZANU-PF (hiện nay) do Robert Mugabe (xem chú thích sau) lãnh đạo, và tự tuyên bố là theo ý thức hệ xã hội chủ nghĩa. (Các chú thích là của người dịch.)
^[2]Robert Mugabe (sinh năm 1924): (cho đến thời điểm này) tổng thống Cộng hoà Zimbabwe (từ 1987) và lãnh tụ đảng cầm quyền ZANU-PF. Trước đó, từ 1980 đến 1987, Mugabe là thủ tướng của nước cộng hoà này. Là người có học vấn sâu rộng, Mugabe từng là anh hùng trong cuộc kháng chiến (1964–1979) chống lại sự thống trị của thiểu số da trắng phân biệt chủng tộc ở Rhodesia (tên cũ của Zimbabwe). Từ khi chấp chính, Mugabe đã xây dựng một trong những chế độ độc tài điển hình ở châu Phi đương đại, nhân tố quyết định đưa đất nước Zimbabwe đến tình trạng đói nghèo và bạo lực vào hàng tồi tệ nhất thế giới hiện nay.
^[3]Khi Stephen Chan viết những dòng này, kết quả bầu cử vẫn còn chưa ngã ngũ (xem tiếp đoạn sau). Lưu ý rằng đây là một phóng sự “nóng”.
^[4]Xem chú thích dưới.
^[5]Morgan Tsvangirai (sinh năm 1952): nhà hoạt động công đoàn và hoạt động nhân quyền, chủ tịch của Phong trào Vì Đổi thay Dân chủ (Movement for Democratic Change, MDC), tổ chức chính trị đối lập lớn nhất ở Zimbabwe cho đến thời điểm này. Ông từng bị chính quyền Mugabe đàn áp và giam cầm nhiều lần, thậm chí bị hành hung thành thương hồi tháng 3.2007.
^[6]Run-off: cuộc đua tranh / tỉ thí được tiếp tục tổ chức sau một cuộc đấu hoà hoặc bất phân thắng bại giữa các đối thủ.
^[7]Simba Makoni (sinh năm 1950): ứng cử viên độc lập trong cuộc tuyển cử tổng thống vừa qua ở Zimbabwe, nguyên là bộ trưởng Bộ Tài chính và Phát triển Kinh tế trong nội các của Tổng thống Robert Mugabe từ 2000 đến 2002. Các chính sách kinh tế – tài chính của ông mâu thuẫn với đường lối của đảng ZANU-PF.
^[8]Hai câu cuối của tiểu đoạn này ngụ ý bình luận rằng thắng lợi của Tsvangirai trong cuộc bầu cử vừa qua không quá vang dội như đảng của ông (Phong trào Vì Đổi thay Dân chủ, MDC) mong muốn; một trong những lý do có thể là chính giới Nam Phi chưa thực sự hậu thuẫn cho ông: họ muốn một nhân vật thiên tả hơn nữa so với Mugabe (?).
^[9]Idi Amin Dada (sinh khoảng giữa thập kỷ 1920, chết 2003): nhà độc tài khét tiếng người Uganda, cầm quyền ở quốc gia này những năm 1971–1979.
^[10]Là một chính đảng tuyên bố theo chủ nghĩa xã hội, ZANU-PF cũng có trong cơ cấu trung ương của nó một Bộ Chính trị mà thực chất là ban lãnh đạo tối cao chuyên quyền của đảng này và, trên thực tế trong thời gian qua, của đất nước Zimbabwe.
^[11]“Green Bombers” (“Những oanh tạc cơ Xanh”): dụng ngữ thông tục ở Zimbabwe để chỉ các thành viên của lực lượng dân binh trẻ do đảng ZANU-PF tuyển mộ, huấn luyện và chi phối. Lực lượng này thậm chí được đào tạo cả về kỹ thuật tình báo và võ nghệ. Họ được đảng ZANU-PF sử dụng như một công cụ bạo lực để trấn áp tất cả những ai cản trở trật tự mà ZANU-PF thiết lập. Chẳng hạn như khi Tổng thống Mugabe muốn có một đám đông để diễn thuyết, “Green Bombers” sẽ “động viên” mọi người tham gia. Mặc dù mù chữ, các thành viên “Green Bombers” có quyền vào làm việc ở bất cứ cơ quan công quyền nào ở Zimbabwe.
^[12]La Hay hoặc The Hague: thành phố thuộc Hà Lan, nơi có Toà án Quốc tế xét xử những tội ác chống lại loài người.