Ðồng thời là tiểu thuyết gia và nhà kí hiệu học, tác giả Tên của hoa hồng vừa cho ra tập nghiên cứu về những nhà văn rất khác nhau như Proust, Borges, Wilde và nhất là Nerval với truyện ngắn Sylvie mà ông yêu thích từ bốn mươi năm nay. Catherine David đã có cuộc gặp gỡ với Umberto Eco tại khu nghỉ mát của ông, ngay bên bờ biển.

Không chỉ có văn học. Còn cả thú vui tắm biển. Giáo sư thong thả tới vùng Adriatique. Bãi biển Rimini phẳng như bàn tay và người ta phải bỏ xa những lán trại ven bờ hàng chục mét, nước mới lấp bàn chân. Umberto Eco chỉ tay về phía chân trời: “Phải vượt qua lãnh địa của tảo thì mới vùng vẫy được”. Ông bận đồ bơi, vững vàng trong làn nước đang dâng lên nhịp với bước đi . Ông có bộ râu của một pháp sư. Cái đầu hói gần nửa khiến vầng trán mênh mông hơn. Ánh nhìn sắc nhọn sau cặp kính đồi mồi. Nụ cười kín đáo. Thân hình cao lớn hoạt bát bận độc chiếc quần tắm màu da cam làm nổi bật cái bụng tròn của người háu ăn kinh niên. Người ta biết nhà lí thuyết ngôn ngữ rất mê các món súp hảo hạng, thích thưởng thức cùng Jean-Claude Fasquelle, người xuất bản sách của ông ở Pháp (Grasset). Vừa nhúng đầu ngón tay vào nước thử nhiệt độ, ông vừa say sưa nói về cuốn Chó rừng của tiểu thuyết gia người Anh Frederick Forsyth mà ông đang đọc ngay tại Rimini, trong khu nghỉ mát, nơi ông tiếp đón các nhà báo Pháp. “Ðó là cuốn tiểu thuyết tuyệt vời, xuất bản cách đây mười lăm năm, viết về cuộc thảm sát Petit-Clamart, với những nhân vật có thực và thông tin đặc biệt chính xác”.

Về đêm, sức nóng giảm bớt, ánh sáng đèn dầu trải rộng trên mặt nước. Xa ngút chân trời, những đám mây tím đưa lữ khách vào một khung cảnh tráng lệ. Dù cho nước chảy mạnh và xiết, Umberto vẫn rẽ sóng với sự khéo léo tự nhiên, nhẹ nhàng như con tàu sắp ra khơi. Dường như trí tuệ mạnh mẽ thấm cả vào toàn bộ con người ông, tới tận những sợi lông tơ, những khối cơ, những cử động. Ông rắn rỏi thả từng sải bơi và thi thoảng ngoi đầu lên để hít thở. “Cách đây vài ngày, tôi bị đau ở đây, ở xương sụn, một bên sườn. Vậy các bạn thứ lỗi, hôm nay tôi chẳng lập được kì tích nào đâu”. Ðiều ông thích nhất là bơi ra thật xa, vượt qua phao tiêu và đám đông tắm biển, rồi thả người bồng bềnh, ngửa mặt lên trời, giả chết- tiếng Ý ” fare il morto”. Có thể tưởng tượng ông đang ở kia, thư giãn theo nguyên lí Acsimét, thoát khỏi mọi bó buộc, rời xa những nghiên cứu sinh hay xin ý kiến về khái niệm vô cùng của thánh Thomas, rời xa những dịch giả đang mệt mỏi trước tác phẩm của ông, rời xa những nhà báo với những câu hỏi muôn thuở. Trong Về văn học, ông tập hợp khoảng hai mươi bài tiểu luận và các bài phát biểu hội nghị: đó là những bài phê bình về châm ngôn của Oscar Wilde, về các văn bản của Nerval, Proust, Borges, Joyces, những suy nghĩ về sự nghịch lý, về thời quá khứ tiếp diễn của động từ… Chương cuối Tôi viết như thế nào khiến những người muốn bắt chước ông phải thèm khát. Không thể mô phỏng được Umberto Eco, cũng như không thể mô phỏng đạo diễn Federico Fellini, những con người sinh ra tại Rimini, nơi Fellini quay bộ phim Amarcord.

Chính là ông trở về từ biển khơi, nhưng tâm trí lại trở về từ “mái nhà lặng im, nơi những chú bồ câu đi lại”, Eco của chúng ta, tác giả Tên của hoa hồng, Quả lắc của Foucault và ba mươi cuốn sách khác. Eco, nhà kí hiệu học, nhà lí luận văn học, nhà văn được phát hiện muộn màng. “Tôi mới viết tiểu thuyết từ hai mươi ba năm nay. Tôi là một nhà văn trẻ”. Trong tác phẩm, ông thích thú dẫn trùng ngôn xoay vòng của Gertrude Stein “Một bông hồng là một bông hồng là một bông hồng”. Vậy chúng ta cũng dám nói: Eco là Eco là Eco.

Le Nouvel Observateur: Không kể Tên của hoa hồng ra đời năm 1980, chúng ta hãy nhớ lại năm 1998 ông đã xuất bản Du lịch như thế nào với một chú cá hồi, năm 1999: Kant và thú mỏ vịt, năm 2000: Năm câu hỏi đạo đức và năm 2002: Baudolino, còn bây giờ là tập tiểu luận văn học. Phải chăng ông không mệt mỏi khi luân phiên tiểu thuyết và tiểu luận với một nhịp điệu liên tục như vây?

Umberto Eco: Tôi bắt đầu viết tiểu thuyết vào những năm 1980 và tôi không từ bỏ công việc lúc trước, thế thôi. Thường thì tôi làm việc trong trường đại học ở Milan hay Bologne vào những ngày trong tuần, và tôi viết vào các ngày nghỉ trong ngôi nhà thôn quê cạnh đây. Bà biết có nhiều trí tuệ đa biểu, họ đa dạng được các hoạt động, và những đầu óc đơn biểu chỉ có khuynh hướng làm được một việc. Theo kinh nghiệm bản thân tôi, người latinh khá đa biểu. Họ có khả năng làm nhiều thứ cùng một lúc, nhưng nếu vì bất hạnh mà họ chỉ còn có mỗi một việc để làm thì họ ngừng lại…Ðối với tôi, chuyển từ công việc này sang công việc khác lại là một thuận lợi.

N.O: Ông thay đổi công việc trong cùng một ngày, cùng một tuần, cùng một tháng?

U. Eco: Thi thoảng thậm chí còn trong một giây! Thú thật là khi có hai việc để làm, mà một việc rất khẩn cấp, thì tôi làm việc kia trước. Nếu có việc phải tiến hành cho trường Ðại học thì đấy chính là thời điểm về nông thôn viết tiểu thuyết…Ðiều đó cho tôi cảm giác của một kẻ ngoại tình!

N.O: Về văn học bao gồm các văn bản phê bình, song dễ hiểu hơn các công trình lí thuyết quen thuộc của ông…

U. Eco: Theo châm ngôn của Edgar Allan Poe ars celandi artem (nghệ thuật che giấu nghệ thuật), tôi học được cách biết chia sẻ những luận điểm cốt yếu trong các kết luận của mình mà không bắt người đọc phải làm cả cuộc hành trình dài.

N.O: Liệu có sự ảnh hưởng qua lại nào giữa nhà tiểu thuyết Eco và nhà tiểu luận Eco?

U. Eco: Khi viết Quả lắc của Foucault, tác phẩm có phần giới thiệu công phu về thế giới khoa học thần bí, tôi đã nghiên cứu chủ đề này suốt tám năm và tích luỹ được một khối lượng tư liệu khổng lồ. Nhưng thực tế, cuốn tiểu thuyết không cần nhiều đến thế. Tôi có nguy cơ làm vụn vặt tác phẩm của mình. Vậy là trong vòng hai năm, tôi giảng về tư tưởng thần bí ở trường đại học. Ngược lại, một vài ý tưởng xuất hiện trong các giờ giảng đã nuôi dưỡng cuốn tiểu thuyết…

N.O: Trong Về văn học, ông lưu ý người đọc hãy cảnh giác trước sự khẳng định của các nhà văn tồi cho rằng người ta viết cho chính bản thân mình…

U. Eco: Nhà văn nói như vậy là một kẻ nói dối, luôn luôn có một ai đó mà người viết muốn gửi cho họ cái “thông điệp giấu trong chai” của mình. Mọi nhà văn đều xây dựng độc giả cho mình. Người ta không viết cho bản thân, không viết cho các độc giả biết trước, mà viết cho độc giả tưởng tượng, là độc giả mẫu mực có thể hiểu ý đồ của nhà văn, người sẽ đọc cuốn sách của anh như anh đã xây dựng nó. Viết luôn luôn là làm tình. Phải có một đối tác, nếu không chỉ là sự thủ dâm.

N.O: Ông đã đặt thông điệp nào vào “cái chai” của mình?

U. Eco: Trong tiểu thuyết, người ta không tìm cách chứng minh, người ta muốn diễn. Dù anh là người thiên chúa hay vô thần, anh cũng không che giấu được thế giới quan của anh, nó sẽ xâm nhập vào khách thể tự sự. Các nhà phê bình nói đến thế giới quan của Proust, nhưng ông thì bằng lòng với việc kể lại những suy nghĩ của mình lúc nằm trên giường vào ban đêm đợi chờ nụ hôn của mẹ. Cũng như vậy, ở Homère, thế giới quan được thể hiện trước hết bởi ông là người đa thần.

N.O: Thế còn ở ông? Liệu đó có phải là một chủ nghĩa nhân văn?

U. Eco: Thế này! Người ta viết cuối cùng để khám phá đâu là cái nhìn riêng của mình. Tôi đã bắt đầu nghĩ từ lâu rằng mỗi người trong chúng ta đều sinh ra cùng với một ý niệm cố định và tiếp tục cuộc sống của mình xoay quanh ý niệm này. Có điều tôi chưa hiểu đấy là ý niệm về cái gì!

N.O: Chắc hẳn ông còn những nghi ngờ…

U. Eco: Ðúng, nó xoay quanh câu hỏi về sự hiện hữu của thế giới. Giá như nó không tồn tại, hẳn nhiều vấn đề đã được giải quyết.

N.O: Trong cuốn sách vừa rồi, ông có nói đến nhiều nhà văn rất khác nhau. Ðâu là quan niệm của ông về lịch sử văn học?

U. Eco: Ðó là một cách nhìn về lịch sử như một sự phát triển, nhưng sự phát triển này không đòi hỏi phải thiết yếu và tích cực. Ngày mai chúng ta sẽ khác, nhưng có thể sẽ không tốt hơn. Trong lịch sử tư tưởng cũng như trong lịch sử nghệ thuật, luôn có những đường xoắn ốc, những bước thụt lùi, các nhà triết học đương đại mượn những ý tưởng của Aristote và làm cho nó chín muồi hơn. Ðúng là: để tiến lên phía trước, phải lùi lại một chút…

N.O: Thời Phục Hưng, chính là thế – khám phá lại người cổ đại…

U. Eco: Ðúng vậy, nhưng nói như thế không có nghĩa là sự thật đã được khám phá chỉ một lần vào thời kỳ của Parménide hay của những người Inca và chúng ta chỉ còn việc tìm tòi lại…Trong cuốn sách này, khi tôi nói về các tác giả trên, có chút ít gì như thể tôi thổ lộ về những suy nghĩ của bản thân mình.

N.O: Chẳng hạn như Nerval. Tại sao ông ta lại có một vai trò quyết định như thế trong cuộc đời ông?

U. Eco: Vài người nói với tôi: đấy là định mệnh của ngài, ngài không thể không “rơi trúng” Neval được. Nhưng nếu họ nhầm, nếu đó chỉ là ngẫu nhiên?

N.O: Ông nghiên cứu về Sylvie từ bốn mươi năm nay…

U. Eco: Ðúng, đó là văn bản của đời tôi. Tôi khám phá ra Sylvie năm 1952. Tôi tới Paris lần đầu tiên vào năm hai mươi tuổi. Vào thời kỳ ấy, hai mươi tuổi mà ra nước ngoài thì thật là một điều kỳ diệu. Có hai điều làm tôi xúc động ở Paris. Ðó là những bạn trẻ hôn nhau trên đường phố, trong khi ở Ý, nếu làm vậy sẽ bị cảnh sát tóm cổ. Ðiều này khiến tôi, sáu năm sau, gặp một cô gái trẻ người Pháp và rủ cô cùng đi nghỉ ở Paris cốt để hôn cô ấy trên đường. Ðiều thứ hai: dân Paris đọc báo trong tàu điện ngầm. Tôi rất kinh ngạc, chưa bao giờ tôi thấy chuyện này xảy ra trên xe buýt ở Ý. Thế là tôi đến chỗ người bán sách cũ, hỏi mua một cuốn khá nhỏ để đọc khi đi tàu điện ngầm. Và tôi đã tìm thấy ấn phẩm Sylvie bé tí, rất đẹp mắt, bìa hoa, xuất bản năm 1920. Như vậy là tôi bắt đầu đọc Nerval trong xe điện ngầm. Và đó là một sự thần khải. Ðiều gì sẽ đến nếu ngày hôm đó tôi mua cuốn Armance?

N.O: Ông muốn nói ngày hôm đó ông đã sẵn sàng cho một sự thần khải?

U. Eco: Có thể… Sự ngẫu nhiên làm tôi muốn mua cuốn Sylvie vào hôm đó.Vậy mà tôi đã để mất nó…Song tôi cũng tìm thấy nhiều cuốn sách làm tôi xúc động những năm tháng tuổi thơ, chẳng hạn như Hoàng đế tí hon thành Ys của Georges-Gustave Toudouze hay Thuyền trưởng Satan của Louis Jaccolliot…

N.O: Vì sao chúng ta lại cần được nghe người ta kể chuyện đến thế?

U. Eco: Con người có ba đặc điểm chủ yếu. Ðó là một con người tôn giáo – ngay cả khi anh ta là một kẻ vô thần, anh ta cũng tự vấn. Anh ta có khả năng cười, điều đó phản chiếu lại sự không vĩnh cửu của chúng ta. Cuối cùng, kinh nghiệm của anh ta chỉ có nghĩa qua một câu chuyện kể. Bergson gọi đó là “chức năng bịa đặt”. Người mẹ sẽ trả lời con mình ra sao khi nó hỏi các quả anh đào được sinh ra như thế nào? Bà ta sẽ kể lại cuộc phiêu lưu của những hạt giống bé tí. Ðứa bé không hề muốn một định nghĩa có tính kĩ thuật, nó đòi hỏi một câu chuyện có hình thức phù hợp với thế giới của nó. Chúng ta chỉ có khả năng hiểu thế giới qua những câu chuyện kể. Platon đã ngộ ra điều đó. Kinh thánh bắt đầu bằng một câu chuyện. Và, như các nhà vật lý kể cho chúng ta nghe, big bang cũng là một câu chuyện thú vị.

N.O: Vậy đâu là câu chuyện mà ông sẽ kể?

U. Eco: Tôi vừa mới xuất bản một tiểu luận về dịch thuật có nhan đề Dire quasi la stessa cosa (Hầu như nói cùng một điều).

Umberto Eco sinh năm 1932 tại Piémont , hiện là giáo sư tín hiệu học trường Ðại học Bologne.

Hồ Thị Hoà sinh năm 1978, hiện sống tại Hà nội

© 2003 talawas