Nguyễn Đăng Thường
Người đời muôn sự của chung
Hơn nhau một tiếng anh khùng mà thôi
Tôi viết bài “Cám ơn cái Lồng Hạc của Nguyễn Quốc Chánh” là để trả lời riêng, như tựa đề cho thấy rõ, những lập luận tôi nghĩ có thể là sai lầm, trong bài viết của Nguyễn Quốc Chánh, chứ không cố ý phê phán thơ tự do nói chung. Xin Phan Nhiên Hạo và các độc giả quan tâm đọc kỹ lại giùm bài viết của tôi để tránh ngộ nhận. Trong bài viết đó tôi cũng có trích dẫn tâm sự và cảm nghĩ của Khế Iêm về tân hình thức và thơ tự do, để ở đầu bài. Dĩ nhiên khi đề cử một cái mới (tân hình thức) người chủ trương phải viện những lý lẽ để bác bỏ cái cũ (thơ tự do) tất nhiên không nhất thiết phải đúng trăm phần.
Khi viết “người làm thơ tân hình thức rất trân trọng độc giả” tôi chỉ muốn nói là “rất quí trọng độc giả”, rất “mong có độc giả, càng đông càng vui”, nếu muốn hiểu theo mạch văn (context) thì là như vậy. Quí mến độc giả là không làm thơ cho riêng mình, như Nguyễn Quốc Chánh tự hào, chứ không có nghĩa là trân trọng độc giả bằng cách hiến dâng những bài thơ độc sáng đầy chất trụ, hay những bài thơ mù lòa đầy những chữ bưng bít, mưng mủ… như đã nhiễm phải bệnh lậu, ngoài sức lực của nhóm tân hình thức. Một lần nữa, xin nhắc lại rằng chúng tôi chỉ là những con người bình thường / tầm thường với những cảm nghĩ cá nhân nhưng không xa cách đám đông. Chúng tôi không là một “Từ bị mài mòn”, nhất là một từ chữ hoa, dù còn nguyên hay đã mòn. Chúng tôi cũng không tật nguyền, nên khó hình dung nổi những ẩn dụ kiểu “tôi đâu phải người câm sao nói như người điếc”, rắc rối nhức đầu. Nếu viết: “tui không là thằng đui sao nhìn như thằng nghẹt mũi”, thì may ra chúng tôi sẽ cảm được chăng, vì chúng tôi ở xứ lạnh nên thường bị sụt sịt? Kế đến, tôi cũng không mâu thuẫn khi nói “làm thơ tân hình thức là để cho mọi người cùng đọc” và “văn nghệ từ xưa đến nay luôn luôn phục vụ một thiểu số”, trừ văn nghệ hiện thực xã hội chủ nghĩa muốn phục vụ đại đa số nhưng rốt cuộc cũng chỉ phục vụ cho một nhóm người. Mọi người là những người trong thiểu số đó chứ không phải là quần chúng. Tôi không chê thơ tự do. Chỉ thấy thơ Nguyễn Quốc Chánh thường lê thê chật chội ẩn dụ làm mất đi sự trong sáng giản dị của ngôn ngữ. Thú thật tôi chỉ đọc lướt qua để tìm vài câu trích dẫn. Nhưng Nguyễn Quốc Chánh không cần độc giả nên không thành vấn đề. Hễ thấy bài nào độc sáng, tỏa sáng như đom đóm thì biết đó là thơ tự do “đổi mới của văn chương” và “cảm nhận văn hóa mới mẻ”. Ðối với Ðinh Linh thì tân hình thức và thơ tự do là hai anh đực rựa có râu nhưng không có áo quần, như hai ông vua trần truồng không ngai. Nếu tôi diễn giải không sai thì anh tự do (da màu?) nằm ngửa thổi sáo khoe cu. Anh tân hình thức (da trắng?) thì cuộn tròn như con cuốn chiếu giấu chim che lỗ xì. Ðộc giả nghĩ sao về hai chàng thơ rất đẹp trai này?
Ðại khái chúng tôi không vũ trụ, không siêu hình, không ẩn dụ, không ngôn ngữ. Chúng tôi không rồng cũng chẳng gấu nhưng thi thoảng nếu có hứng thì cũng mèo đen mèo đỏ cho nó thêm dzui. Chúng tôi nghĩ rằng ngôn ngữ do con người chứ không do Thượng đế (Lời của Thánh Kinh?) sáng tạo và luôn luôn thay đổi, ngày càng giản dị, ngắn gọn, trực tiếp hơn. Như ngôn ngữ nhạc Rap, ngôn ngữ email, ngôn ngữ của các “text messages” trên máy điện thoại di động. Các tân ngữ có sức sống mạnh thường là những tiếng lóng (slang) của một thiểu số, rồi trở thành của đám đông, để cuối cùng được công nhận và đi vào nghĩa trang từ điển. Nhân tiện cũng xin lưu ý rằng vũ trụ không còn là cõi vô hình vô hạn của Phật giáo, của triết lý Thiền, mà đầy bụi bặm, tinh thể, lỗ đen, càng ngày càng gần gũi với ta hơn nhờ khoa học. Do vậy, thay vì đọc các bài thơ tìm nhặt “những từ lang thang trong vô biên, / ánh sáng của nó, tất nhiên, / sẽ dựng nên bài thơ mù lòa” (một bất lực giả dối? một trăn trở cũ mèm?) thiển nghĩ hãy để thì giờ mà xem chương trình Star Trek, hay coi lại bộ phim Star Wars, thú vị hơn. “Thi sĩ với hạt giống thơ / Gặt hái mùa màng nhân loại” đã từng là giấc mơ của các nhà thơ cộng sản. Tố Hữu: “Bao nhiêu hy vọng xây ngày mới / Với cả trời vui phủ địa cầu / Tôi đã mang trong lòng phấn khởi / Từ ngày chân bước xuống hầm sâu”. Rủi thay cho địa cầu tới nay trời vui chỉ mới phủ ở một vài nơi thôi. Tô Thùy Yên cũng từng mơ một “mùa gặt hái trên không trung”. Chúng tôi không tự ti để làm dáng (mài mòn, mù lòa, điếc), cũng chẳng tự tôn thái quá (tên tuổi mình sẽ tôn vinh một giải thưởng thơ nào đó thay vì ngược lại).
Thử hỏi: một bài thơ mù lòa thì có ích lợi gì cho ai? Người làm thơ là “một Từ bị mài mòn… nhặt những từ lang thang trong vô biên” là nghĩa làm sao? Những từ này có mới lạ hơn những từ nhặt trong đời sống và trong sách vở hay không? Thế nào là “một Từ bị mài mòn… theo nghĩa đã chết”? Xin lấy hai từ “sống” và “chết” để làm thí dụ. Hai từ này rất thông dụng. Thế nhưng chúng có bị mài mòn không? Nghĩa “đã chết” của từ chết là gì? Và nghĩa “còn sống” của từ sống là gì? Giả dụ từ chết đã bị mài mòn nên không còn diễn tả được cái chết, thì người làm thơ có thể thay thế nó bằng những từ đồng nghĩa như “ngủm”, “qua đời”, “lìa đời”, “khuất núi”, “giấc ngủ ngàn thu”, “hui nhị tì”, “đi mua muối”, “xuống âm phủ”, “đáp chuyến tàu suốt”, v.v… Nhưng nếu từ sống đã bị mài mòn trở thành vô nghĩa thì ta sẽ có ít từ đồng nghĩa hơn để sử dụng, như “chưa chết”, “chưa qua đời”, “hiện hữu”, “hiện sinh”, v.v… Thật ra có nhiều từ “tương đương” để diễn tả cái chết là vì con người tuy sợ cái chết (đối với bản thân) nhưng lại thấy nó khôi hài khi xảy đến cho người khác (ngủm, hui nhị tì, đi mua muối). Nghĩa của từ “chết” không những không bị mài mòn “vì sử dụng quá nhiều” (Nguyễn Hữu Hồng Minh) mà vì nó quá mạnh, quá ghê rợn nên đã được thay thế bằng những “mỹ từ” để sử dụng cho những người được kính nể (qua đời, khuất núi, khuất bóng, về nơi an nghỉ cuối cùng, về cõi Phật, về nước Chúa…) Ngược lại có ít từ diễn tả sự sống có thể là vì con người không thể khôi hài với cái chuyện rất hệ trọng này?
Do vậy, khi tự ví mình với “một Từ bị mài mòn” người làm thơ không mở thêm “một cái cửa” (ngôn ngữ học hay siêu hình học) mà chỉ chơi lại trò “khiêm tốn” “ngu dốt” của cổ nhân để tự tôn tự đại một cách gián tiếp, kiểu “ta dại ta tìm nơi vắng vẻ / người khôn người đến chốn lao xao” thế thôi, một trò chơi có thể hoặc vô hại, hoặc lừa bịp, ý thức hay vô ý thức? Chúng ta có thể vất vào sọt rác tất cả những bài thơ tuyên truyền, nịnh bợ (mặc dù với thời gian mọi thứ đều sẽ có ít nhiều giá trị, như một sử liệu, hay một vật “kitsch”, hoặc được đánh giá lại). Nhưng các bài thơ chuyên chở “một thông điệp chính trị” không hẳn phải dở hay vô giá trị, chẳng hạn như các bài hịch chiến sĩ, hay vài bài thơ của Tố Hữu. Trong trường hợp này nàng thơ là một phụ nữ “giặc đến nhà đàn bà phải đánh”. Bài thơ “Tự do” (“Liberté”) nổi tiếng của Éluard được làm trong thời kháng chiến chống Ðức. Không ai phải dám phủ nhận giá trị văn chương của bài “Một câu về độc tài” của Guyla Illyés chẳng hạn. Tố Hữu: “Người ta lớn bởi vì ta quỳ xuống / Có gì đâu ta cầu khẩn van lơn? / Có gì đâu ta ôm mãi căm hờn? / Hãy đứng dậy, ta có quyền vui sống!” Và, Tố Hữu: “Khóc là nhục. Rên, hèn. Van, yếu đuối / Và dại khờ là những lũ người câm / Trên đường đi như những bóng âm thầm / Nhận đau khổ mà gửi vào im lặng”. Thiển nghĩ các thông điệp chính trị (mà cũng có thể là siêu hình) này có giá trị hơn cái ẩn dụ “bồn cầu” chẳng thơm tho tí nào. Cái cười Bút Tre, cái cười Xuân Hương, cái cười Tú Xương, là những thông điệp chính trị vui vẻ, lành mạnh, trực tiếp hơn các thông điệp “treo dọc”, “cây liễu”, “bồn cầu”, mặc dù người làm thơ đã lớn tiếng phủ nhận thơ chuyên chở thông điệp chính trị.
Tôi trích dẫn Nguyễn Ðình Thi và Tố Hữu để chứng minh thơ tự do không là “anh em sinh đôi với tinh thần tự do” như Nguyễn Quốc Chánh đã tuyên bố, chứ không “để ngụ ý về sự kém cỏi và diêm dúa của thơ tự do” nói chung. Bởi tôi có nói bài thơ của Nguyễn Ðình Thi là “một bài thơ rất hay, gây nhiều cảm xúc ở người đọc”. Tôi đọc bài này năm lên 16 (xuân tròn đắm say) nên chỉ còn nhớ một vài câu thôi. Thơ Tố Hữu thì xập xè, trửng giỡn, vần vè nên dễ nhớ hơn. Ca từ của Trịnh Công Sơn là để cho thấy văn nghệ thường hay ảnh hưởng dây chuyền. Chuyện thi sĩ đi hoang, hay đấu chưởng với chữ nghĩa, hình như cũng đã có trong thơ Yên, thơ Tuyền rồi, dù đã bắt đầu với Rimbaud. Tỉ dụ, Thanh Tâm Tuyền: “Anh nguyền rủa / Lời thằng du đãng / Ðừng ràng buộc thiên tài / Con chó vào cột nhà / Cho đi hoang làm cơn lốc bi thảm / Cuốn ngay chính mình chết theo không gian.” Và, Tô Thùy Yên: “tôi giựt giành đổ máu với tôi / từng chữ một… / những tên cai ngục / ngôn ngữ bất đồng… / bài thơ bỗng mất nửa linh hồn / ngù ngờ ngôn ngữ ngổn ngang…”.
Thơ Nguyễn Hữu Hồng Minh thì ở bài này “tôi đâu phải biển xanh / để treo mớm lên đó những con cá” (“Treo dọc”), ở bài kia thì ” Ta là Từ / Mang chứa những con sóng loạn / Tìm mãi những bãi bờ cảm giác vô tận vô biên” (“Những từ lang thang”). Loạn cuồng, say đắm, mê mải, vô tận, vô biên, là những hoài bão, đặc tính của chủ nghĩa lãng mạn thế kỷ 19, không mới mẻ. Ðó là ước vọng của con người vừa thoát khỏi trói buộc của văn chương cổ điển, tình cảm tâm tư đã bị dồn nén quá lâu. Thi sĩ lãng mạn “ru với gió, mơ theo trăng và vơ vẩn cùng mây”, nói tóm lại, phả hồn và tâm sự vào thiên nhiên, không gian và vũ trụ được một thời gian thì có thế chiến 1, rồi thế chiến 2, rồi bom nguyên tử. Ngày nay thế giới, thậm chí vũ trụ, đã thu gọn. Con người nếu không là “kẻ xa lạ” thì cũng là “anh hùng đã thấm mệt”, tình cảm, tình yêu, tình dục, cảm giác, khát vọng, lý tưởng đã rũ rượi, hay để dùng lại chữ của Nguyễn Hữu Hồng Minh, con người đã là một “Từ bị mài mòn… theo một nghĩa đã chết”, thì chuyện “mang chứa những con sóng loạn” chỉ là nghịch lý và lãng mạn trái mùa.
Xin thử trích dẫn, hy vọng sẽ thích hợp, một đoạn thơ văn xuôi với ngôn ngữ hàng ngày, không mưng mủ mù lòa, không ẩn dụ rùng rợn, nhưng vẫn có thể diễn tả rất hay cái phận người, của Henri Michaux: “Thần tài một lần nữa, thần tài với chiếc giường trải tấm khăn mát rượi đã mở rộng vòng tay êm ái đón rước tôi, và trong lúc tôi tươi cười nhìn ngó khắp xung quanh, nhưng thật bất ngờ chẳng rõ vì đâu, tôi bị xô đẩy từ dưới hay phía sau, ôi quá bất ngờ tựa một cái róc róc lỏng đinh, tôi trượt chân chao vào khoảng trống và rơi dính vào cái nền đất cứng của định mệnh, định mệnh từ nay và mãi mãi sẽ là định mệnh của tôi.” Từ một đóa sen chẳng hôi tanh mùi bùn trong đầm (người quân tử ( Nguyễn Hữu Hồng Minh: “Khi trong đầm lầy ánh lên một câu thơ độc sáng”) qua các chú mèo tranh nhau vồ lấy cống (nho sĩ mong đỗ trạng) và con hổ trong vườn bách thảo (anh hùng sa cơ, VN dưới thời Pháp thuộc) đến cây liễu (người chiến sĩ) và cái bồn cầu (thân phận thối tha) của Nguyễn Hữu Hồng Minh, thơ Việt đã bước những bước hài vạn dặm, hay vẫn dậm chân tại chỗ, bằng đôi chân đất, một đôi giầy cũ, hay với một cặp sneakers mới toanh? Tôi chỉ xin đặt ra câu hỏi mà không dám trả lời, vì thiếu điều kiện.
Về việc đọc thì tôi thấy bài “Dự cảm cây liễu” của Nguyễn Hữu Hồng Minh không hay. Ẩn dụ này có vẻ gượng ép, hình ảnh không ăn khớp. Tại sao tác giả đã chọn cây liễu? Chắc hẳn đây phải là cây liễu của thơ cổ điển, thường làm biểu tượng cho phái yếu? Do vậy, khi trở thành ẩn dụ cho người chiến sĩ (xin tạm gọi như vậy), thành một mũi tên, trong “sự hoang bạo của gió… như chuẩn bị bắn vào nỗi khát vọng chưa rõ mặt”, nó có vẻ không ổn. Tại sao phải cưỡng lại hay muốn hủy diệt một nỗi khát vọng (nghịch lý?), nhất là khi nó chưa được nhận diện? Cây liễu, cành mềm lá rũ, không thích hợp với hình ảnh mũi tên, nhưng đã được nhà thơ lựa chọn vì dư ảnh “thi vị”? Liễu thường được trồng như một loại kiểng để ngắm. Nghĩa là nó phải được trồng ở một nơi thích hợp và được bàn tay người luôn luôn chăm sóc, nên người đọc khó hình dung nổi “một cuộc sống thật khó nhọc và bền bỉ”. Vì vậy ẩn dụ thiếu tính cốt yếu, không được tự nhiên, mà huênh hoang, không đơn giản và truyền cảm mạnh như “sớm ngỏ trưa sân liễu đứng ngồi”? Hay với bất cứ một ẩn dụ nào có liễu trong Truyện Kiều, như “sân rêu chẳng vẽ dấu giầy / cỏ cao hơn thước liễu gầy vài phân”? Cái tín điệp liễu vừa cường điệu vừa mơ hồ, ngợi ca một cuộc chiến tranh lạnh (hay nguội?) âm thầm không đối tượng (siêu hình?). Tựu trung, nó chẳng khác gì một bài thơ tranh đấu chung chung, một thứ võ mồm và chiến thắng tinh thần quá dễ dãi kiểu Ả Q. Không như ngôn ngữ của Joyce, của Beckett, của Ionesco, của Queneau, của Vian, và của… Bút Tre, ngôn ngữ của Nguyễn Hữu Hoàng Minh có đui mù lở lói gì đâu. Vì nó vẫn xinh xắn, mực thước, hợp vần, vẫn trúng dấu, đúng văn phạm, người đọc vẫn có thể hiểu được người viết muốn nói cái gì kia mà. Mặt khác, ở một xứ sở không có tự do, còn thiếu nhân quyền, chưa được ấm no, thì sự có mặt của một nhà thơ siêu hình chỉ là một xa xí phẩm, mặc dù Nguyễn Hữu Hồng Minh chỉ là một kẻ lãng mạn muốn khoác chiếc áo siêu hình mà thôi.
Riêng về nhà thơ Thanh Tâm Tuyền thì tôi không muốn động chạm tới ông, một nhà thơ tôi nể kính, nhất là nay ông đã gần như sống ẩn dật. Nhưng vì Phan Nhiên Hạo đã kể tên ông và nói tên tuổi ông đang là mốt ở miền Bắc, như để hù, nên tôi cũng xin phép bày tỏ vài cảm nghĩ của tôi về thơ Tuyền. Ðối với tôi, Thanh Tâm Tuyền đã thuộc hàng “bảo tàng”, nghĩa là thơ ông đã, xin lỗi, già rồi. Xưa, đọc ông tôi rất đã. Nay, nếu có chơi lại thì chẳng còn thấy sướng nữa. Nhưng nghĩ cho cùng thì, em ơi, có hoa nào không tàn, có tình nào không phai, có phải không ạ? Thanh Tâm Tuyền thường được gọi là nhà thơ siêu thực. Nhưng thơ ông thiếu chất hài và tình dục, hai yếu tố chính của chủ nghĩa siêu thực, trừ một “Bài thơ vui” ngắn, và bài “Thằng hề”, một bài thơ văn xuôi in riêng trên tạp chí Sáng Tạo, nhưng về sau in chung thành đoạn 5 của bài “Sầu Khúc” trong tập Mặt trời tìm thấy. Nhưng tên hề của Tuyền là một tên hề buồn, vâng, một thằng hề vô duyên không làm ai cười nổi. Tất nhiên tên hề này là một bản sao của nhân vật hề “da mặt làm bằng vữa” (Thanh Tâm Tuyền) do Marcel Marceau (Pháp) sáng chế, nhưng tiếc thay nó đã bị Thanh Tâm Tuyền vô duyên hóa và bi thảm hóa nên mất cái thi vị của bản gốc. Người VN không chỉ hay cười mà lại còn hay bi thảm hóa, suy bụng ta ra bụng ve dế, với những “dế khóc ve sầu” trong khi chúng chỉ vui ca. Tình yêu trong thơ Tuyền thì không thiếu, nhất là tình yêu bi thương. Nhưng tình dục thì hình như chỉ vỏn vẹn có tám chữ, là, “những dục tình hồn hậu chẳng dấu che”, khá xinh, thế thôi. Thơ Thanh Tâm Tuyền nay đã ngột ngạt (đối với tôi), vì cái không khí hiện sinh tuyệt vọng, có khi gần như cải lương: “Bên kia bức tường / Anh bị nhốt trong trại hủi / Tiếng ngàn năm em gọi / Yêu nhau hết một đời”. Và: “Anh viết cho em từ xứ sở xa vời khi qua bẩy mầu cầu vồng nơi mắt em với những mưa nắng hoàng hôn bình minh đột ngột”. Câu này vì rất thơ nên đọc lên nghe như thơ. Nhưng, dại thay, tôi không thích thơ đọc lên nghe như thơ.
Thanh Tâm Tuyền viết từ một xứ sở xa vời, không phải vì ông đang ở tại một xứ sở xa xôi, mà chắc vì ông đã đọc bài “Je vous écris d’un pays lointain” của Henri Michaux, trong tập Plume précédé de Lointain intérieur. Chỉ có khác là trong bài thơ văn xuôi của Michaux, người nữ viết cho người nam. Tất nhiên không thể có chuyện Tuyền ảnh hưởng Michaux. Nhưng cũng có thể lắm chứ, ai đâu dám chắc. “Bẩy mầu cầu vồng nơi mắt em” thì có thể đến từ Les yeux d’Elsa của Aragon chăng? Hay là ta lại trông hồng hóa bống, thuở bống chưa là người mà còn là bông? Thơ Thanh Tâm Tuyền đầy ắp những mù lòa, cô đơn, cô độc, hoang đảo, nỗi chết, xác ướp, hắt hủi, ăn mày, xiềng xích, tội lỗi, tủi thân, gầy còm, đau ốm, rũ liệt, chết đuối, mê sảng, sầu muộn, vỡ tan, đọa đầy, ghẻ lạnh, lãnh đạm, hư vô, sương mù, sa mạc, sỏi đá, nhiễm độc, rừng khô, héo khô… rất thập niên 50, 60 Sài Gòn còn được nhiều người sao chép. Trong bài “Từ chối”, một bài thơ văn xuôi, khi xuất hiện trên tạp chí có câu thơ thứ hai như sau: “Chiều thứ bảy cố nhớ thành phố tươi cười, vườn cây trái mương tràn sông, hoa điên cỏ dại”. Theo thiển nghĩ “chiều thứ bảy” cho thấy một không thời gian rất hiện đại, bình thường, dễ thương của một thị dân. Tiếc thay khi in lại trong tập Mặt trời tìm thấy, nó đã bị đổi thành “chiều thu bay” khiến câu thơ trở thành lãng mạn, rẻ tiền? Một sai lầm nhỏ, nhưng cũng xin nêu ra để cho những người làm thơ rút tỉa được một bài học chăng? Các bài thơ Thanh Tâm Tuyền hay nhất và còn đọc được là những bài thơ giản dị, ít ẩn dụ tu từ, ít tuyệt vọng hiện sinh. Thiển nghĩ, sở dĩ Thanh Tâm Tuyền trở thành cái mốt ở miền Bắc vì phần lớn họ không tiếp xúc với thế giới bên ngoài, nên chỉ đọc cái nguồn dịch thuật và sáng tác ở miền Nam trước 75. Có thể đây chỉ là một cuộc hành trình trở ngược về thập niên 60 ở miền Nam mà thôi? Cuốn Naked Lunch của Burroughs thì tôi thấy chẳng khó đọc tí nào cả. Nó đã được quay phim (1991), tuy chưa hay bằng và thiếu mạch lạc hơn cuốn truyện, vì bị tóm lược. William S. Burroughs là một nhà văn tôi yêu thích.
Về chuyện Phan Nhiên Hạo nựng tôi “ngầm ví tân hình thức như nhạc Rap” và cườI tân hình thức là những ca sĩ “tươi mát hồn nhiên” chỉ bởi “những bộ quần áo”, thì xin thưa, tân hình thức phục rất giản dị y, trong khi thơ tự do thì vẫn nhí nhảnh cách dòng, cách khoảng, thụt ra thụt vô, bậc thang, bậc thềm, v.v… Nếu Phan Nhiên Hạo dùng cụm từ “những ca sĩ trẻ trung” để ngụ ý bảo tôi là một ca ca già (old shit / old fart) thì quá vinh hạnh cho tôi. Bởi ở đời luôn luôn có những người già… trẻ trung và những ông cụ… non. Như Charles Bukowski chẳng hạn, là một ông già chịu chơi, một thằng già mắc dịch (dirty old man / vieux dégueulasse) với các cuốn thơ không đầy chất trụ mà đầy chất rượu, lỗ đít, cương cứng, bài tiết, tinh khí, gái điếm, đàn bà, như Septuagenarian Stew: Stories & Poems (Nồi thịt hầm của ông già bảy mươi: Truyện & Thơ), All the Assholes in the World and Mine (Mọi lỗ đít thế giới và cái lỗ đít của tôi), Erections, Ejaculations, Exhibitions and General Tales of Ordinary Madness (Cương cứng, xuất tinh, phô trương, cùng những mẩu chuyện chung chung về một cơn điên bình thường). “Buko” hay “Buk” không ngửi nổi ông cụ triết gia trẻ trịnh trọng Albert Camus. Cái tên Camus chỉ khiến ông già gân, ông già khùng này thấy muốn… ị. Nhờ có ông lão ghiền rượu và nghiện gái này mà nước Mỹ, rồi nhiều nước khác trên thế giới, đã “khám phá” được John Fante, một nhà văn Mỹ tuyệt vời của thập kỷ 30 đã bị lãng quên.
Tân hình thức rất mong có nhiều người đọc và làm, trong một cuộc vui chung như một lễ hội thơ mới. Nhưng chúng tôi thành thật cám ơn không dám nhận các bài tân hình thức của vài người thơ tự do muốn “gia ân” một ngày kia… sẽ mần thử một vài bài, vì mần vậy là cạnh tranh bất chánh đa, chúng tôi tài hèn sức mọn làm sao mà địch nổi. Do vậy, các quí khách này nếu muốn ghé quán tân thi “Fight Club” thì chí ít phải bỏ tiền ra mua vé, rồi phải trả tiền bị đấm, đá, đập, đâm gấp năm, gấp mười lần mới được đó nghe. OK? Nhạc Rap thì chẳng những không tệ mà đang lấn dần chỗ của jazz và rock và… blues. Missy Elliott, nữ hoàng đương nhiệm của CD và của “cho-cha” (đố biết là cái gì?), và Eminem, ca sĩ nhạc Rap, nhà thơ của ghetto, một cô rap đen và một cậu rap trắng, không tìm thơ nhạc ở nơi xa trong cõi siêu hình, mà đang nhặt ca từ và lượm tiền của trong cái hiện thực hip hop. Tất nhiên tân hình thức thấy sang bắt quàng làm họ. Nhưng người đời muôn sự của riêng mà. Eminem cũng mượn luôn nhạc Rap của đám bạn đen đó mà.
© Talawas 2002