Trong bài viết này, tôi xin được minh định ngược lại với lập luận của ông Nguyễn Hữu Liêm về thực tế xã hội Việt Nam hiện nay. Có một số người Việt, trong đó có ông, đã đúng trong phủ nhận nhưng sai lầm trong khẳng định đối với tình hình xã hội Việt Nam dưới chính quyền cộng sản.
Trong bài “Đúng trong khẳng định, sai trong phủ nhận” (talawas 28.9.2007), ông Liêm đưa ra một số mô tả để nhận định xã hội Việt Nam hiện nay đã có những thành tựu và tiến triển lạc quan: “Về Việt Nam, nếu ai đi vào nông thôn, chịu khó nghiên cứu và thăm dò tình hình đời sống dân quê, thì đều phải thấy rằng chưa bao giờ nông thôn Việt Nam, nhất là trên phương diện kinh tế và hạ tầng cơ sở, có được một mức sống vật chất khả dĩ ổn định và đầy đủ như hiện nay. Như ở vùng quê tôi là Quảng Trị…”
Năm 2005, tôi về thăm một gia đình bà con gốc Quảng Trị tại khu vực căn cứ, tỉnh Đồng Nai, và hoàn cảnh dân cư tại đây ngược hẳn với mô tả của ông Liêm. Đây là một vùng rừng hoang hoá, khô cằn, không có khả năng phát triển nông nghiệp. Và cũng không hề có bóng dáng của một xí nghiệp công nghiệp. Suốt ba mươi năm qua, nghề kiếm sống duy nhất của người dân ở đây là đốt than làm củi mà luật pháp nhà nước gọi là phá rừng. Và tất nhiên luôn bị các lực lượng công an, du kích, kiểm lâm,… ra sức truy kích và ngăn chặn. Gặp một người cháu họ 15 tuổi, có bàn tay lở loét như người phong hủi, ruồi bu nhăng nhít, tôi hỏi tại sao vậy, cháu trả lời, đang đốt than thì bị kiểm lâm đuổi, hốt hoảng nên té và chống tay vào hầm than. Tôi hỏi tại sao không đi bệnh viện; cháu trả lời, lấy tiền đâu mà trả hả chú. Nghe đến đó, nước mắt tôi như chực trào ra. Người anh họ tôi kể, hơn chục năm trước, người ta vận động trồng đào lộn hột. Gia đình anh canh tác và trồng được năm hécta đào loại này. Khi đào được ba tuổi, đang bắt đầu trổ mùa trái đầu tiên, thì tỉnh (chính quyền tỉnh Đồng Nai) cử cán bộ về, thông báo thu hồi toàn bộ đất nông nghiệp để giao cho một công ty liên doanh khai thác trồng cây cọ dầu. Cứ một hécta đất, công ty này đền bù cho dân khoảng 500 ngàn tiền Việt Nam (khoảng 35 USD). Hàng ngàn hécta rừng điều của dân bị phá huỷ. Nhiều nông dân lúc đó đã ôm đơn lên tỉnh, Thành phố Hồ Chí Minh và Hà Nội kêu cứu. Nhưng tiếng kêu của họ hoàn toàn không có hồi đáp. Người nào phản ứng mạnh tại địa phương thì bị bắt giữ vì “phá rối trật tự công cộng”. Mấy năm sau, dự án cọ dầu bị phá sản, nhưng đất đai cũng đã bạc màu, không còn trồng bất cứ loại cây gì được. Thế là, hàng trăm ngàn dân ở đây hoàn toàn không có một nguồn sinh sống ổn định nào cả. Thanh niên nam nữ dạt vào Biên Hoà, Sài Gòn kiếm cơm, tất nhiên là rất nhiều thiếu nữ theo nghề “bán vốn tự có” cho các vị giàu có tại các đô thị.
Nếu đi về phía Nam, xuống vùng lục tỉnh vốn nổi tiếng với những truyền thuyết sung túc, đi sâu vào các vùng hẻo lánh, ông Liêm sẽ càng thấy rõ hơn thảm cảnh của nông thôn Việt Nam. Trong một đợt uý lạo cho bà con lũ lụt tại Tiền Giang năm 2005, tôi đã đến một ấp với cả trăm căn nhà được làm toàn bộ bằng lá dừa nước, rách nát và trống rỗng. Toàn bộ gia tài của một gia đình trung bình với 6 – 7 nhân khẩu ở đây chỉ vỏn vẹn khoảng 100 USD. Xin ông Liêm và quí vị lạc quan về Việt Nam hình dung xem con số đó có nghĩa gì. Nếu quí vị còn nghi ngờ, xin vui lòng đọc lại các tin tức do chính báo chí trong nước loan tải. Chẳng hạn, một xã tại huyện Phú Tân, tỉnh An Giang, có trên 200 cô gái trốn qua Campuchia làm gái. Nhiều người trong số đó bị nhiễm HIV. Hay mới đây, một số bài đã kể về việc nhiều cô gái Việt Nam phải chấp nhận lấy những ông chồng Hàn Quốc và Đài Loan bị tật nguyền và già cả, chỉ để đổi lấy vài trăm dollar nhằm giúp cha mẹ sửa nhà cửa hoặc chữa bệnh.
Hình ảnh gần nhất là hàng ngàn nông dân các tỉnh khắp cả nước về Sài Gòn và Hà Nội khiếu kiện. Số người này chỉ là một phần rất nhỏ của hàng triệu gia đình nông dân bị tước đoạt ruộng đất cho phong trào mời gọi đầu tư nước ngoài một cách ồ ạt nhưng thiếu một kế hoạch và một chính sách minh bạch và khoa học.
Cho nên, lấy tình hình một vài làng xã ở Quảng Trị để kết luận về chất lượng sống của nông thôn Việt Nam là chủ quan và thiếu thực tế. Hơn nữa, những hình ảnh quan sát được từ cái nhìn của một trí thức Việt kiều, vốn không hề trải nghiệm những đau khổ thể xác của một nông dân Việt Nam, không hẳn đã phản ảnh đúng những giá trị thực chất của xã hội. Bóng cây xanh mát, con đường làng rộng rãi, và những bữa cơm tiếp một vị khách Vịệt kiều… không là minh chứng của hạnh phúc hay đau khổ của dân cư ở đó. Do đó, để có một khái niệm gần gũi hơn với thực tế của xã hội Việt Nam, tôi nghĩ tác giả Nguyễn Hữu Liêm nên quan tâm hơn đến các số liệu thống kê và giảm bớt những đánh giá căn cứ trên cảm xúc.
Cho đến nay, Việt Nam vẫn nằm trong nhóm có thu nhập trên đầu người thuộc vào hàng thấp nhất thế giới (khoảng 2 USD /người /ngày). Công nhân tại khu công nghiệp Biên Hoà và khu vực Bình Dương có thu nhập trung bình là 800.000 VND một tháng (khoảng 45 USD). Chỉ cần so sánh giá cả tại các địa phương này, có thể thấy cuộc sống của người công nhân chật vật như thế nào. Đừng nói chi đến gia đình của họ. Nhưng không phải ai cũng có được việc làm ở các khu công nghiệp này. Một tỉ lệ rất cao những người trong độ tuổi lao động ở khu vực nông thôn không tìm đâu ra một công việc ổn định. Một đời sống như vậy, làm sao kết luận là ấm no được?
Thứ hai, đặt đời sống hiện nay cạnh đời sống của 30 năm trước để thừa nhận có một sự phát triển lớn là một so sánh khập khiễng và nguỵ biện. Có ai đó đã ví sự so sánh này giống như so trọng lượng cơ thể của một em bé năm 10 tuổi với chính em bé đó khi một tuổi. Để có thể hiểu đúng vế thực tế mức độ phát triển của xã hội Việt Nam, tôi cho rằng phải lấy những dẫn chứng có tính cách đại diện cho tình trạng của toàn xã hội và phải so sánh một Việt Nam sau ba mươi năm dưới một chính quyền khác, chẳng hạn như chính quyền Malaysia, Đài Loan, hay ít nhất như Thái Lan chẳng hạn.
Ông Liêm cũng giới thiệu sự thành đạt của một vài người bạn của ông như một hình ảnh tiêu biểu cho những thay đổi đầy lạc quan ở xã hội Việt Nam hiện nay. Phản ảnh của ông Liêm là trung thực với chính quan sát và quan hệ cá nhân của ông nhưng vô cùng ngây thơ và hết sức lầm lẫn về mặt xã hội. Trong xã hội Việt Nam hiện nay, hầu hết những gì thấy được và nghe được một cách chính thức, không phải là sự thật! Có lẽ ông Liêm và một số trí thức hải ngoại lấy làm ngạc nhiên với “chân lý” này tại Việt Nam. Ở Việt Nam, một số người thành đạt và giàu có nhưng đó chỉ là một con số rất nhỏ so với đại đa số đều đang chạy cơm từng bữa với một cuộc sống vô cùng cơ cực. Tôi có thể kể cho ông Liêm nghe về hàng trăm những số phận cụ thể có hoàn cảnh ngược lại với vài người bạn của ông. Chỉ cần nói chuyện với một người chạy xe ôm hay người bán hàng rong nào đó ở Sài Gòn, quí vị có thể thấy ngay một đời sống vô cùng gian truân của tầng lớp lao động Việt Nam. Mỗi lần tôi về Việt Nam, một anh xe ôm chở tôi đi từ sáng đến chiều với giá 100 ngàn đồng. Sau khi trừ tiền xăng, anh còn lại 50 ngàn, tức là khoảng 3.5 USD. Trong khi đó, tiền “sổ vàng, học phí ngoài giờ…” cho ba đứa con nhỏ của anh mỗi tháng ít nhất là 1,5 triệu đồng. Hãy nói chuyện với một trong số hàng triệu người lao động nghèo khổ như vậy ở Việt Nam, quí vị sẽ nghe được những tiếng kêu ai oán xé lòng và rất khác với những nhận định đầy màu sắc cảm xúc thơ trong bài viết của ông Liêm!
Tôi đã lớn lên và trưởng thành trong xã hội Việt Nam sau năm 1975, 10 năm công tác trong một cơ quan thuộc khối nội chính cấp trung ương. Tôi có thể nói với ông Liêm rằng, những người bạn trong bài viết của ông tiêu biếu cho một bộ phận quyền lực, giàu có nhưng bất chính trong xã hội Việt Nam hiện nay. Những người sống và lớn lên ở Việt Nam sau 1975 đều hiểu một thực tế: rất ít người lương thiện có thể giành được địa vị và sự giàu có trong xã hội này. Trong một cơ quan, người được đề bạt và cất nhắc luôn là người có thế lực, biết tâng bốc, và biết “chạy chọt” với cấp trên. Người Hà Nội có thể nói rành rành cái giá của một chức vụ nào đó, kể cả chức Uỷ viên Trung ương Đảng. Đây là một sự thực không công khai trong cơ chế đề cử cán bộ theo tiêu chuẩn chính trị, do phòng tổ chức của các cơ quan quyết định. Nhà thơ Nguyễn Quốc Chánh, vốn sinh ra và lớn lên trong một gia đình đảng viên-cán bộ, đã viết: “Người cộng sản có thể là người thông minh nhưng vô đạo đức. Người cộng sản có thể có đạo đức nhưng thiếu thông minh. Một người thông minh và có đạo đức thì không thể là cộng sản.” Tôi cho rằng, các câu thơ này là một tổng kết rất chính xác về con người cộng sản Việt Nam hiện tại. Mặt khác, một người làm ăn đứng đắn rất khó có cơ hội tồn tại trong một môi trường kinh doanh gần như hoàn toàn bị chi phối bởi tham nhũng và các luật lệ bất minh. Những ai muốn thành công trong thương trường này, trước hết phải có thế lực, là thân nhân của các cán bộ đang nắm quyền lực trong ngành kinh doanh đó. Nếu không thuộc thành phần thế lực, thì ít nhất, phải là người biết và có khả năng đút lót, quan hệ chia chác với giới chức chính quyền. Tôi tin rằng, nếu điều tra kĩ, sẽ khó tìm thấy một đơn vị kinh tế tư nhân nào ở Việt Nam vượt ra khỏi các nguyên tắc không thành văn kể trên.
Như một hậu quả đương nhiên, một khi có một nhóm người giàu có bằng con đường bất minh thì sẽ có hàng triệu người khác bị bóc lột một cách bất công. Gần đây, ở Việt Nam có một câu đùa: “Việt kiều không bằng Việt cộng” để nói lên một sự thay đổi: các cán bộ Việt cộng bây giờ ăn chơi xa xỉ và sang trọng hơn Việt kiều. Đó là một thực tế! Hàng ngày báo chí trong nước cũng thường xuyên đưa tin về các cuộc ăn chơi tiền triệu của con em giới chức cán bộ và người giàu có. Nhiều người đi du học và du lịch ngoại quốc. Nhưng đồng thời, hàng ngày chúng ta cũng thường đọc thấy những câu chuyện về hàng mấy chục cô gái Việt Nam đứng xếp hàng để cho một ông Hàn Quốc lựa chọn. Hàng ngàn thiếu nữ đi làm gái điếm ở Campuchia, Malaysia, Trung Quốc… Hàng ngàn thanh niên đi làm thuê tại Philippin, Ảrập, và cả Nigeria ở châu Phi… Lâu lâu, lại nghe tin một nhóm thuyền viên Việt Nam vì không chịu nổi sự nhọc nhằn và khổ sở nhảy xuống biển tại Nam Mỹ hay Ấn Độ dương. Nếu xã hội Việt Nam lạc quan như mô tả của ông Liêm, thì làm sao có những thảm cảnh như vậy? Rõ ràng, trong một xã hội mà tổng thu nhập quốc dân tính trên đầu người chưa tới 2 USD một ngày, khi một thiểu số càng giàu có bao nhiêu, thì sẽ có một số đông khốn khổ bấy nhiêu!
Cuối cùng, tôi muốn đề cập đến sự khẳng định của ông Liêm về công lao của chính quyền cộng sản Việt Nam đối với tốc độ phát triển của những năm gần đây. Không ai phủ nhận là ở các đô thị Việt Nam, đặc biệt là Sài Gòn, ngày càng mọc lên nhiều công trình xây dựng nguy nga, tráng lệ, và đẹp đẽ hơn. Nền kinh tế Việt Nam hàng năm tăng trưởng 8%. Thế nhưng, thực chất của bộ mặt phát triển đó là gì?
Ông Liêm cũng như các du khách chỉ nhìn thấy những cao ốc lộng lẫy tại các khu trung tâm và trên những con đường lớn của thành phố. Nhưng quí vị không hề thấy, chỉ cách 20 mét sau những khu nhà mặt tiền, nơi sinh sống của 80% dân cư Sài Gòn, là những khu nhà ổ chuột, với những con đường vừa đủ một người đi. Ba mươi năm qua, hầu hết những khu ổ chuột này vẫn không thay đổi hình dáng. Nếu chính quyền tỏ ra có chăm sóc đến các khu nhà sang trọng, thì ngược lại, hầu hết các khu phố nghèo tại Sài Gòn hiện nay vẫn chưa được dùng nước sạch và chưa có một hệ thống điện ổn định. Một số khu phố mới như Bàu Cát, Đinh Bộ Lĩnh, Lãnh Binh Thăng… mọc lên chưa được bao lâu đã sắp trở nên những khu ổ chuột mới, do kết quả của một hệ thống quản lý kém cỏi và mục nát. Mặt khác, trong khi một bộ phận cán bộ chính quyền các cấp trở nên vô cùng giàu có từ các dự án chia chác đất đai, thì nhiều gia đình bị đẩy vào con đường bần cùng hoá do bị giải toả với khoản đền bù mang tính tượng trưng. Hàng triệu số phận con người Việt Nam đang hứng chịu những khốn khổ oan nghiệt từ công cuộc đổi mới giả tạo của nhà cầm quyền nhưng không đủ khả năng để phản ứng và thiếu phương tiện để giành được sự chú ý của xã hội. Các cuộc khiếu kiện về đất đai thường được chính quyền khuyến cáo không cho xuất hiện trên các phương tiện báo chí. Cũng có lẽ vì vậy mà một số vị trí thức có uy tín đã chỉ thấy được cái nhóm người thành đạt giàu có nhưng không biết cái mặt đằng sau của sự phồn vinh đó.
Bây giờ xin nói về con số 8%. So với GDP những năm gần đây là vào khoảng 60 tỉ USD, thì mỗi năm, nền kinh tế Việt Nam tăng trưởng vào khoảng 5 tỉ USD. Thử tính xem, hàng năm, Việt Nam nhận 4 tỉ USD từ ba triệu Việt kiều, 2 tỉ lợi tức từ xuất khẩu dầu khí, 2 tỉ USD từ viện trợ và vay các tổ chức tài chính quốc tế, khoảng 3 đến 5 tỉ vốn đầu tư nước ngoài (năm 2007 dự kiến có trên 10 tỉ dollar giá trị vốn đầu tư theo dự kiến). Tổng cộng, hàng năm, Việt Nam được nhận một khoản ngoại tệ trên 10 tỉ dollars. Như vậy, nếu lấy tổng các khoản ngoại tệ thu được hàng năm trong hai chục năm vừa qua gởi vào ngân hàng Mỹ, Việt Nam sẽ có một khoản lãi thấp nhất là 10 tỉ một năm. Vậy có đúng là nhờ có Đảng Cộng sản, Việt Nam mới có được tốc độ phát triển 8% mỗi năm?
Điều duy nhất có thể ghi nhận là Đảng Cộng sản Việt Nam đã không đi theo con đường của Bắc Hàn và Cuba. Nhưng tốc độ và mức độ cải cách của Đảng Cộng sản Việt Nam trong thời gian vừa qua cho thấy, họ “đổi mới” để cứu lấy sự tồn tại của chính họ, vì lợi ích của tập đoàn cầm quyền chứ không phải vì lợi ích và sự tiến triển của dân tộc. Rõ ràng, sự tồn tại của thể chế chính trị độc đoán hiện nay đang và sẽ kìm hãm tiến trình phát triển của đất nước Việt Nam. Thể chế toàn trị này tồn tại càng lâu thì hậu quả tiêu cực từ một nền kinh tế thiếu lành mạnh và một nền giáo dục bất lực sẽ gây nguy hại lớn hơn và lâu dài hơn. Trong nội bộ Đảng Cộng sản, có thể có một vài cá nhân có thiện chí muốn thay đổi thực sự vì vận mệnh của đất nước. Nhưng bộ phận này quá nhỏ, không đủ để tác động tới một hệ thống chính trị mục nát về đạo đức nhưng được tổ chức chặt chẽ về phương diện quyền lực. Do đó, nếu thiếu một tinh thần và một tư tưởng đối kháng rõ ràng và kiên quyết của giới trí thức, nếu thiếu một lực lượng đối kháng mạnh mẽ và hiệu quả, những kẻ cầm quyền tại Việt Nam sẽ không bao giờ tự nguyện đổi mới thực sự. Trong ý nghĩ đó, tôi cho rằng, những nhận định về xã hội một cách cảm tính, chủ quan, và có tính thoả hiệp của những trí thức hải ngoại như ông Liêm, đã cung cấp cho những người cầm quyền tại Việt Nam một phương tiện để duy trì sự tồn tại của một thể chế chính trị phản bội lại lợi ích của dân tộc.
© 2007 talawas