Tên truyện: Gia tài người mẹ

Tên tác giả: Dương Nghiễm Mậu

Nhà xuất bản: Văn nghệ

Năm xuất bản: 1964

Số trang: 117

Địa điểm: chuyện xảy ra ở Nam Bộ, có một thời gian xảy ra ở miền Bắc;

Thời gian: vào khoảng trước năm 1963;

Nhân vật chính: Bà mẹ;

Các nhân vật phụ:

Người chồng thứ nhất của bà mẹ: học trò cưng của cha bà, đi chiến đấu cho lý tưởng riêng, bị ở tù rồi chết;

Người chồng thứ hai: trước kia là anh rể của bà mẹ, bị người lính Mỹ da đen bắn chết sau khi hãm hiếp bà mẹ

Chị ruột của bà mẹ: vợ của người chồng thứ hai, chết;

Con trai cả của bà mẹ và người chồng thứ nhất: bỏ nhà ra đi từ nhỏ;

Thạch: con thứ hai, bỏ nhà ra đi sau khi bà mẹ sanh ra đứa con lai Mỹ đen;

Tuấn: Con riêng của người chồng thứ hai với chị của bà mẹ; là con thứ, mang trong mình nỗi hận thù người mẹ kế (là bà mẹ) và Thạch;

Người con trai út: làm thầy giáo tỉnh lẻ

Nhân: Con của bà mẹ và người chồng thứ hai; Ðồng thời là ba của bé Dũng; bỏ nhà ra đi vì không chịu lấy vợ theo ý mẹ;

Nhược: con của bà mẹ với người chồng thứ hai; ở chung với bà mẹ;

Nhẫn: Con của bà mẹ với tên Mỹ đen, kết quả của việc bị hãm hiếp.

Các nhân vật phụ khác:

U Tám: người giúp việc lâu năm cho gia đình bà mẹ;

Cháu Dũng: con của Nhân với người vợ do mẹ anh chọn;

Con riêng của người chồng thứ nhất với người nữ đồng đội cũng hoạt động chung với anh

Mở đầu:

Câu truyện được mở đầu với hình ảnh bà mẹ già bệnh nặng, đang ở trong căn nhà xưa của bà. Nhìn lại hình ảnh tất cả mọi đồ đạc được sắp xếp giống như xưa, bà nhớ lại cuộc tình của bà bắt đầu từ ba mươi năm về trước.

Nội dung truyện:

Bà mẹ hồi tưởng lại quá khứ, tâm sự với chính bà về những trăn trở, ước mong về đàn con. Bà muốn chia gia tài của mình cho tất cả những đứa con riêng cũng như những đứa con chung. Bà có hai đời chồng. Người chồng thứ nhất là học trò cưng của cha bà. Bà đã bỏ trốn nhà, đi theo người yêu vào trong Nam vì anh là một kẻ tù đày trọng tội vì lý tưởng đấu tranh của anh. Nơi đây, chồng bà trở thành một người kinh doanh thực sự, ông đã làm nên cơ nghiệp, xây cho bà một căn nhà. Sau đó chồng bà bỏ đi chiến đấu cho lý tưởng, để lại cho bà căn nhà bà đang ở cùng hai đứa con trai. Đứa con trai đầu bỏ nhà ra đi đấu tranh giống như cha của nó. Sau đó, bà cùng đứa con thứ hai là Thạch trở về quê cũ ở miền Bắc. Chị ruột của bà chết, để lại ba đứa con nhỏ dại, nên bà quyết định lấy chồng của chị ruột để chăm sóc cho các cháu. Sau đó, một tên lính da đen đã hãm hiếp bà trước mặt chồng bà và bắn chết chồng bà. Bà cố gắng chịu nhục mà sống để lo cho đàn con thơ. Nhẫn – đứa con lai da đen – ra đời. Vì không chịu được sự khinh bỉ của xóm làng, bà cùng các con trở vào Nam, về lại căn nhà xưa của người chồng thứ nhất. Nơi đây, bà đã tạo dựng một sự nghiệp vững chắc hơn. Các con bà bất mãn cảnh anh em không cùng máu mủ, thù hằn gây gổ lẫn nhau, rồi lần lượt bỏ nhà ra đi. Chỉ có Nhẫn, Nhược, U Tám và cháu Dũng ở lại với bà. Bà bệnh nặng và nhắn các con về để bà được nhìn các con lần cuối, đồng thời bà cũng muốn chia gia tài cho các con. Điều mong muốn duy nhất của bà là được nhìn thấy các con không hận thù lẫn nhau, hiểu được lòng bà, không oán trách bà. Bà chịu đựng mọi gian khổ, vượt qua những tiếng dèm pha của mọi người về việc bà bước thêm bước nữa với người chồng thứ hai, về việc có đứa con lai, chỉ để mong che chở, nuôi dạy đàn con. Trong khi đó, những người con của bà không những không thương yêu đùm bọc, mà còn hận thù lẫn nhau và hận luôn cả bà. Chúng không hiểu được tấm lòng của bà. Tuấn và Thạch đòi chém giết lẫn nhau. Nhẫn tuyệt vọng vì tương lai cuộc sống của cô sẽ bị ruồng bỏ, không ai thương nếu mẹ mất đi. Cô đã thắt cổ tự tử nhưng được Tuấn và những người anh em cùng mẹ khác cha với cô cứu sống. Cuối cùng, mọi người mới hiểu được gia tài của mẹ không phải chỉ là căn nhà này, chỉ là vật chất, mà nó là “đời sống của bà mẹ đã trải qua những ưu phiền, buồn bã, đau nhục, đắng cay cùng những niềm vui, hân hoan và hy vọng. Gia tài của mẹ là đời sống của các con.”

Kết thúc truyện:

Bà mẹ sắp chết nằm trong phòng tối, được vây quanh bởi tất cả các con của bà. Các con của bà không còn đánh hay cãi nhau về gia tài của bà mẹ. Tất cả im lặng theo dõi nhịp tim của bà mẹ và lo sợ cho đám người lạ rất đông đang vây kín ở bên ngoài.

Dương Nghiễm Mậu đặt tên cho tác phẩm Gia tài người mẹ rất hay. Nó đã lột tả được hết ý nghĩa của câu truyện. Ngay từ đầu, tác giả nhắc đến “căn nhà,” di sản duy nhất của bà mẹ. “Căn nhà” được lặp đi lặp lại rất nhiều lần, khi thì được nhắc bởi bà mẹ băn khoăn không biết chia “căn nhà” ra sao, khi được nhắc bởi những đứa con muốn hưởng một phần gia tài của bà chính là “căn nhà” đó.

Nhưng có phải “căn nhà” là di sản duy nhất của bà mẹ không? Đó là điểm chính tác giả muốn nhắc tới trong câu truyện. Câu trả lời là không. “Gia tài đích thực” của bà mẹ “không phải chỉ là căn nhà đó, hay những của nổi chúng ta cầm được, nhìn thấy. Gia tài của người ‘mẹ’ như nước nguồn vĩ đại đang luâu lưu, đang bồi đắp, nó là ý chí đời sống những con người còn lại kế tiếp. Gia tài người ‘mẹ’ để lại chỉ như là một kỷ niệm, một nhắc nhở ý muốn của người ‘mẹ’ dành cho chúng ta….” (tr.100). “Căn nhà” khi “phân xẻ ra rồi nó không còn là gia tài nữa.” (tr.82). “Gia tài của mẹ là đời sống của mẹ đã trải qua những ưu phiền, buồn bã, đau nhục, đắng cay cùng những niềm vui, hân hoan và hy vọng. Gia tài của mẹ là đời sống của các con.” (tr.116).

Qua câu truyện này, ta càng hiểu sâu sắc hơn những đau khổ bi thương mà chiến tranh đã gây ra cho tất cả mọi người, nhất là những người đàn bà phải gánh vác cả vai trò làm chồng làm cha. Hơn thế nữa, họ bị đặt vào những hoàn cảnh trớ trêu mà không có con đường lựa chọn khác.

Đầu tiên là nỗi khổ của một người vợ mà chồng có lý tưởng quá cao xa, chỉ lo cho sự ấm êm của dân tộc. Những người chồng ra đi chiến đấu cho lý tưởng riêng của mình đã quên đi trách nhiệm làm chồng, làm cha. Mặc dù vậy, người vợ “chẳng oán chồng. Tại sao chúng ta lại oán người con trai hành động theo nghĩa vụ của họ, và tại sao tôi lại chẳng tự hào về người chồng của mình. Dù thế tôi vẫn khóc, khóc cho thân phận của mình, cho tương lai con cái của mình thiếu một người cha dạy dỗ cho chúng biết thế nào là phận sự của một người con trai.” (tr.11). Những nỗi khổ không tên đã biến những bà mẹ xưa kia “có một vẻ mát dịu êm đềm. Mà hôm nay trông bà với vẻ xanh xao, khắc khổ,” làm cho ta “buồn cực độ.” (tr.97). Những bà mẹ mà “một nụ cười ‘ta’ chưa bao giờ thấy trên đôi môi.” (tr.19). Những nỗi khổ “không hiểu vì sao ‘mẹ’ phải chịu đựng nhiều như thế, chịu đựng không hiểu nguyên do vì đâu.” (tr.60). Khi đọc truyện, ta cảm thấy sự cảm thông sâu sắc đối với họ.

Rồi đến nỗi khổ tâm của người vợ không giữ được chung thủy với chồng mình. Ai mà không muốn sống đời ở kiếp với một người, cho dù chồng ra đi không bao giờ trở lại, hay là đã chết. Nếu chồng bà không bỏ bà ra đi thì bà đâu phải khổ tâm đi thêm bước nữa với người chồng thứ hai? Bà lấy người chồng thứ hai không phải cho lợi ích của bản thân bà, mà cho sự êm ấm của những đứa con riêng của người chồng thứ hai và cũng là những đứa cháu kêu bà bằng dì. Nhưng trên thực tế, cuộc hôn nhân này chỉ gây thêm những mối bất hòa và hận thù giữa những đứa con chung và con riêng. Chính chiến tranh đã cướp đi tất cả. Còn đâu những mơ ước cho hạnh phúc “được sống trong sự bình thường. Trong yêu thương thân thiết của máu mủ, được biết thế nào là tình thương của ông bà, cha mẹ, chú bác mình, nếu không là một thiệt thòi vàng ngọc.” (tr.18). Cuộc chiến đã làm cho “những người sống đã nhìn nhau với con mắt người chết… Chính nó làm chúng ta không nhìn thấy mặt nhau, và còn chính chúng ta cùng không nhìn rõ mặt mình. Chúng ta bị vứt vào trong sự mù tối mê hoặc để lần mò tìm kiếm, để men dần đến cõi chết.” (tr.76).

Và rồi nỗi khổ của những người con gái, những người vợ bị lính Mỹ hãm hiếp. Những khổ tâm mà họ phải trải qua khi chọn cho mình con đường tiếp tục sống hay là chết. Chết có lẽ là giải pháp dễ dàng nhất cho bản thân của họ. Nhưng còn gia đình, bổn phận lo cho con cái họ, ai sẽ lo cho? Còn nếu chọn con đường sống thì bị ruồng bỏ, nhục nhã còn hơn là chọn con đường chết. Nhiều người phải đi trên con đường này như một oan nghiệt mà chiến tranh đã chọn sẵn cho họ.

Một bi kịch khác to lớn hơn có lẽ là số phận của những đứa con lai kia, những đứa con không được xã hội chấp nhận, ngay cả anh em cùng một dòng máu với chúng cũng không chấp nhận được chúng. “Tại sao mọi người không thấy tôi là một người cũng như họ, có khác chăng là một kẻ mang nước da màu đen.” (tr.33). Câu nói đã làm cho người đọc phải dừng lại suy nghĩ. Cuộc đời và tương lai của những đứa bé lai da đen cũng đen đủi như “mặt của chúng.” Cái bi kịch lớn hơn để lại ở nơi đứa con lai là mối bất hòa mâu thuẫn đau lòng, không giải quyết được. Cha của đứa bé con lai da đen “là kẻ thù giết bố Tuấn. Đó là con kẻ đã làm nhục mẹ Thạch. Đó là ân nhân của Thạch. Đó là sự thật, mối bi đát thảm thương của chính ngôi nhà này, của chính quá khứ của những người đang chung sống ở đây.” (tr.87). Một sự oán thù tràn ngập không lỗi tại ai.

© 2005 talawas