Thân Thu Anh
Đọc xong lời tựa Của Căn cước Ẩn dụ lần đầu, ấn tượng của tôi về nó là (a) tuy là lời tựa của một tập thơ, nhưng bản thân nó không phải là thơ, mà là một bài văn xuôi được viết và để hiểu theo cách thông thường; (b) nó là một bài văn dùng lời lẽ khá mạnh mẽ, đả động đến những vấn đề có thể nói nôm na là to tát (tự do, Karl Marx…), tóm lại, một bài văn hùng hồn. Đọc lại lời tựa này lần thứ hai, những ấn tượng nói trên không thay đổi, chỉ có điều tôi cảm thấy bài văn hình như có nhiều chỗ không ổn. Dùng ngôn ngữ sư phạm, ta có thể bảo rằng nó có khá nhiều lỗi, cả về mặt ngữ pháp lẫn ngữ nghĩa.
Ví dụ, những câu như
Và trớ trêu cả hai lần (tuy nhọc nhằn) nhưng đều được phép.
hay
Chính cái tơi tả trong tinh thần như vậy, nên những tín điều phản động xưa nay dưới mọi hình tướng mới có cơ hoành hành.
có khá nhiều trong bài. Tuy ta có thể đoán được ý tác giả (“và trớ trêu cả hai lần, tuy nhọc nhằn nhưng đều được phép”; “chính vì cái tơi tả trong tinh thần…”), nhưng những lỗi ngữ pháp như thế này (dùng ngoặc đơn sai, thiếu liên từ) làm câu văn trở nên lủng củng, thậm chí khó hiểu, và ta cảm thấy rất muốn đánh dấu hỏi về khả năng viết (lách) của tác giả.
Để bàn về mặt ngữ nghĩa của bài, tôi xin bắt đầu bằng đoạn trích sau:
Mặc dù gọi là xin, nhưng thực ra có gì cho không đâu. Đúng tên của nó phải gọi là mua và bán. Mua giấy phép và bán quyền được phép in và phát hành. Đã mua và bán, lẽ ra phải thoải mái. Đằng này vừa muốn bán vừa sợ mất quyền chuyên chế. Và kẻ mua, vẫn không mua được cái thứ mà đúng ra không nên có trên đời. Đó là giấy phép.
Hãy xem nội dung của đoạn văn này. Có một thứ gọi là giấy phép. Thứ này người ta không xin được mà phải mua. Kẻ bán nó vì sợ mất quyền chuyên chế nên không bán, vậy nên kẻ mua vẫn không mua được nó. Ta có thể thấy là đoạn văn trên hoàn toàn vô nghĩa. Nó tương tự như nói rằng xe máy là thứ phải mua mới có nhưng bọn bán xe máy không bao giờ bán xe máy cả. Nếu có một thứ mà người sở hữu nó không muốn bán, thì nói rằng phải mua mới có được nó là hoàn toàn vô nghĩa.
Nguyễn Quốc Chánh nói tiếp:
Marx. Ông ta triết lý, tự do là nhận thức cái tất yếu. Các môn đệ mông muội ứng dụng nó như một thứ an thần, gây mê cho cái gọi là tự do của họ. Đối với họ, tự do đồng nghĩa với chấp nhận. Chấp nhận để yên thân. Và yên thân chính là cách nhận thức cái tất yếu hiệu qủa nhất.
Nội dung có thể rút ra từ đoạn văn này như sau. Marx định nghĩa tự do là nhận thức cái tất yếu. Các môn đệ của ông nhận thức cái tất yếu bằng cách yên thân. Để được yên thân họ phải chấp nhận, và kết quả là đối với họ, tự do đồng nghĩa với chấp nhận. Tóm lại, họ đã diễn giải khái niệm tự do của Marx để đi đến chỗ coi tự do là đồng nghĩa với chấp nhận. Điều này người đọc có thể hiểu được. Cái không thể hiểu được là câu các môn đệ mông muội ứng dụng nó [khái niệm tự do của Marx] như một thứ an thần, gây mê cho cái gọi là tự do của họ. Có muốn hiểu cái gọi là tự do của họ là gì đi chăng nữa thì câu này cũng vẫn vô nghĩa. Sự vô nghĩa này làm những từ ngữ mạnh mẽ như môn đệ mông muội, thứ an thần, gây mê, cái gọi là tự do… mất đi sức thuyết phục rất nhiều.
Đoạn văn ngay tiếp theo còn kỳ quặc hơn nữa:
Mèo vồ chuột là quy luật. Nhưng phải xin phép để phát ngôn thì không thể là quy luật. Có thể kế hoạch sinh đẻ, nhưng không thể kế hoạch tiếng khóc chào đời của một đứa bé. Có thể hạn chế phần ăn của người béo phì, nhưng không thể kiểm duyệt một người béo phì kêu ca về chứng thèm ăn của họ.
Hai câu đầu cũng buồn cười như khi ta nói gia tốc 9,8m/s2 của một vật rơi tự do là quy luật, nhưng phải nộp tiền để học đại học thì không thể là quy luật. Tôi chịu không thể biết Nguyễn Quốc Chánh sử dụng biện pháp hùng biện nào ở đây. Những câu tiếp theo cũng vô lý không kém. Khi quyết định không cho một đứa trẻ ra đời, hiển nhiên là quyết định luôn nó sẽ không khóc chào đời. Nếu có thể bảo một người béo tôi không cho phép anh ăn, thì hoàn toàn có thể bảo tôi không cho phép anh kêu thèm ăn chứ. Tóm lại, nghe có vẻ hùng hồn nhưng khó mà không nhận ra được là nội dung trống rỗng.
Trống rỗng hơn nữa là những lời kết tội Karl Marx của Nguyễn Quốc Chánh:
Cái phản động của Marx ở chỗ, coi xã hội là một cuộc đấu giai cấp. Con người và tự do của nó, chỉ có, khi ý thức về cái gọi là tất yếu của cuộc đấu giai cấp ấy. Hệ qủa của những trận đấu này, sinh ra hàng loạt kiểu anh hùng. Chủ nghĩa anh hùng và biến thái của nó đã phá hủy cái bào thai tự nhiên của xã hội.
Tôi sẽ không bàn về nội dung của triết lý Marx ở đây, mà sẽ chỉ đặt câu hỏi về cách dùng chữ phản động của Nguyễn Quốc Chánh. Tôi nghĩ chữ phản động ở đây được dùng một cách hoàn toàn võ đoán. Nguyễn Quốc Chánh chỉ biết rằng phản động là một từ xấu, Marx là xấu, vậy nên ta có quyền tuyên bố Marx là phản động mà không cần phải giải thích tại sao coi xã hội là một cuộc đấu giai cấp (tôi xin phép được nói rằng đây là một cách diễn đạt rất không chính xác, phản ánh kiến thức mờ mịt của người nói) lại là phản động, và nếu như vậy thì thế nào là tiến bộ ? Thế nào là tự nhiên ? Cũng cần phải nói thêm rằng việc coi xã hội là một cuộc đấu giai cấp hay sự sản sinh ra chủ nghĩa anh hùng không hề được tác giả cho thấy là có một quan hệ nhất thiết nào với việc mất tự do cá nhân, là chủ đề chính trong bài viết. Tóm lại, người đọc bài này rất khó nhìn ra được lô-gích lập luận của người viết. Ngược lại, ta chỉ có cảm giác tác giả đang ở trong trạng thái mê mê tỉnh tỉnh, miệng tuôn ra những lời vô nghĩa và rời rạc.
Tôi sẽ không đưa ra thêm những đoạn văn có lỗi của NQC nữa, vì tôi nghĩ việc đó thực ra cũng khá là vô nghĩa. (Một việc có nghĩa hơn có lẽ phải là tìm ra được những đoạn văn sáng sủa và hợp lý trong bài). Những gì tôi nói ở trên chỉ có chức năng làm hai câu hỏi sau đây của tôi nghe đỡ nhàm và đỡ chối hơn: (a) trí thức mà thay vì dùng ngôn ngữ để chuyển tải nội dung lại dùng nó để hô hào hù doạ thì có phải trí thức không?; và (b) có thể có tự do mà không có lý trí được không?