Giải thưởng Cánh diều vàng, biểu tượng của Hội điện ảnh Việt Nam (HĐAVN) dù chỉ mới ra đời được hai năm đã bộc lộ sự già nua và cũ kĩ dù đã cố làm màu mè đêm trao giải theo kiểu các lễ trao giải thưởng điện ảnh quốc tế. Già nua ở thể loại phim ảnh dự thi, cũ kĩ trong cách thể hiện và ngôn ngữ biểu đạt. Già nua và cũ kĩ ngay ở trong đội ngũ ban giám khảo chấm giải và tiêu chí xét chọn. Điện ảnh, một thể loại nghệ thuật trẻ trung, năng động và đại chúng bậc nhất nhưng ở Việt Nam cũng giống như nhiều loại hình nghệ thuật khác đang lâm vào một cuộc khủng hoảng bê bết và dường như chưa có lối thoát…

Những cánh diều… không dây



Sáu loại hình dự thi gồm phim hoạt hình, tài liệu khoa học, tài liệu nhựa và video, truyền hình dài tập, video một tập và phim nhựa – ngoại trừ phim truyền hình và video nhờ ưu thế phát sóng trên truyền hình không phải trả tiền đến được với người xem, còn các thể loại khác hầu như không ai biết chúng “mặt ngang mũi dọc” như thế nào. Và trong 6 loại hình dự thi chỉ trừ phim truyện nhựa còn lại không có loại hình nào được trao giải Cánh diều vàng, cứ cào bằng mà chia ra một nửa Cánh diều bạc, số còn lại ẳm giải khuyến khích. Trò hề này được lặp đi lặp lại nhiều năm liền và năm nào những cô diễn viên xinh đẹp lên công bố giải thưởng cũng bắt chước nhau mỗi câu “hy vọng năm sau có nhiều, thật nhiều giải cánh diều vàng!”. Và cũng giống như giải thưởng văn học của Hội nhà văn hàng năm, những Cánh diều …không dây này rồi cũng sẽ bị lãng quên trên cái gọi là chiến thắng của chúng, thậm chí ngay sau đêm trao giải!

Dù là bộ phim truyện nhựa duy nhất và trong tất cả các loại hình được trao giải Cánh diều vàng năm 2003 của Hội điện ảnh Việt Nam nhưng quả thực Người đàn bà mộng du của đạo diễn Nguyễn Thanh Vân không đem lại một tiếng vang nào ngay từ khi nó ra mắt, thậm chí khi một vài tờ báo đã cố đánh tiếng tạo ra dư luận. Cũng giống như nhiều bộ phim khác của điện ảnh Việt Nam trong nhiều năm qua (trừ Gái nhảy và Lọ lem hè phố), Người đàn bà mộng du chỉ chiếu được vài buổi nhân dịp 22 tháng 12 năm ngoái (khoảng vài chục khách mỗi suất, đa số là giấy mời) rồi biến mất dạng. Và tôi đồ rằng, sau khi đoạt giải Cánh diều vàng và dù có là Cánh diều vàng duy nhất, nếu đem bộ phim này ra chiếu cũng chẳng thu hút thêm được mấy người xem. Không phải là thể loại phim chiến tranh hay hậu chiến kén khách hay tâm lý đỏng đảnh và mặt bằng chung của khán giả Việt Nam chưa cao mà cái chính là bộ phim này không có gì đáng để xem và không khác gì hầu hết những bộ phim chiến tranh từ trước đến nay của điện ảnh Việt Nam – đó là minh hoạ và nửa vời. Xuyên suốt bộ phim là sự nặng nề, u ám đến mệt mỏi. Điện ảnh thế giới, đặc biệt là châu Âu có rất nhiều bộ phim nặng nề và u ám nhưng đó thường là thủ pháp của đạo diễn và họ luôn đưa ra một thông điệp gì đó sau bộ phim. Người đàn bà mộng du lại là sự nặng nề và mệt mỏi khi phải xem lại một câu chuyện cũ, giọng kể cũ, thủ pháp cũ, thông điệp cũ và nhân vật cũ…

Bộ phim là câu chuyện xuyên suốt từ chiến tranh sang hậu chiến của của cô ý tá Quỳ, người mắc chứng bệnh mộng du do những ám ảnh của chiến tranh. Thế nhưng xem phim, từ đầu đến cuối là những hồi tưởng, những diễn biến tâm lý chồng chéo và chắp nối rời rạc giữa quá khứ và hiện tại. Những cảnh chiến tranh như bao bộ phim chiến tranh Việt Nam khác – giả dối và kịch. Những nhân vật nhạt nhoà về cả số phận lẫn cá tính, đặc biệt là những nhân vật nam, được coi như những bến đỗ trên chuyến tàu tốc hành của cô y tá Quỳ. Ngoại trừ Hồng Ánh nỗ lực cứu nhân vật Quỳ bằng sự nhiệt huyết và sự nhập vai khá tốt của cô, các vai diễn còn lại nhạt nhoà không dấu ấn, đặc biệt là hai vai nam chính – trung đoàn trưởng Hoà (Võ Hoài Nam) và anh kỹ sư Phiên (Lê Vũ Long). Đạo diễn Nguyễn Thanh Vân cũng cố tạo ra những mảng miếng mới lạ nhưng không đạt đến tầm và rơi vào trạng thái nửa vời.

Khác với truyện vừa Người đàn bà trên chuyến tàu tốc hành của cố nhà văn Nguyễn Minh Châu rất tài tình và hiện đại trong cấu trúc câu chuyện và phương pháp phân tích tâm lý nhân vật giàu sức thuyết phục, bộ phim được chuyển thể với kịch bản của Nguyễn Quang Thiều và đạo diễn Nguyễn Thanh Vân không những không thể chuyển tải sự sâu sắc và những ý tưởng mới mẻ của truyện ngắn lên phim mà cũng không thuyết phục khi đứng tách khỏi truyện và dù có biện minh cho sự độc lập trong phương pháp chuyển thể của biên kịch và đạo diễn.

Một Cánh diều vàng mờ nhạt và cũ kĩ như thế, tất nhiên chẳng còn gì hy vọng ở số phim còn lại.

Điện ảnh Việt Nam nhìn từ những cánh diều



Năm ngoái giải Cánh diều vàng được trao cho Lưới trời của Phi Tiến Sơn và 3 Cánh diều bạc cho Gái nhảy của Lê Hoàng, Vua bãi rác của Đỗ Minh Tuấn và Của rơi của Vương Đức. Ngay sau đó diễn ra một cuộc tranh luận khá xôm trò giữa Gái nhảy và Của rơi, giữa cái gọi là điện ảnh nghệ thuật và thương mại… (Thực ra với nhiều đạo diễn Việt Nam, nghệ thuật còn rất xa tầm với, mà thương mại cũng không đến tầm). Tuy nhiên, với khán giả họ không quan tâm đến những cuộc tranh luận vô bổ và không đến đâu này. Cái người ta quan tâm là sau khi bước ra khỏi rạp xem một bộ phim Việt Nam không phải thở dài ngao ngán. Nhưng dường như, cái cảm giác “đáng sợ” đó luôn hiện hữu trên gương mặt của người xem khi bước vào rạp và sau khi ra khỏi rạp để thưởng thức một bộ phim của các đạo diễn Việt Nam.

Trừ phim của đạo diễn Đặng Nhật Minh và một số phim bứt lên được khỏi mặt bằng chung như Ai xuôi Vạn Lý của Lê Hoàng, Ngã ba Đồng Lộc của Lưu Trọng Ninh, Đời cát của Nguyễn Thanh Vân… số còn lại của điện ảnh Việt Nam trong hơn chục năm qua không sơ lược thì vụng về ngô nghê, không bị những lỗi vớ vẫn thì rơi vào sáo mòn, nhạt nhoà, cố thể hiện những đề tài hiện đại thì trở thành cái loa phát ngôn, minh hoạ và kể lể hoặc không nữa thì dạy dỗ giáo điều. Kiếm được tiền tỷ như Gái nhảy hay Lọ lem hè phố của Lê Hoàng thì ẩu và non kém về tay nghề. Gái nhảy dù sao cũng châm chước được ở cốt truyện (dù khiên cưỡng và giáo điều) và diễn xuất nhưng Lọ lem hè phố thì không thể tha thứ cho lối làm phim coi thường khán giả và sự xuống cấp nghiêm trọng về tay nghề của đạo diễn Lê Hoàng. Nếu ở Việt Nam có một giải tương tự như giải Mâm xôi vàng của điện ảnh Mỹ, tôi nghĩ bộ phim này xứng đáng giật một chùm giải như đạo diễn dở nhất, biên kịch dở nhất, phim tập tiếp theo tồi nhất (đều của Lê Hoàng), nam diễn viên mới tệ nhất (Quang Dũng) và nam diễn viên phụ “kinh hãi” nhất (Minh Nhí). May thay, bộ phim này không đem dự giải Cánh diều vàng như Gái nhảy năm rồi.

Trong khi điện ảnh thế giới tiếp tục có những bước phát triển vượt bậc, điện ảnh trong khu vực cũng vừa chinh phục khán giả trong nước vừa dần dần vượt ra khỏi tầm biên giới thì điện ảnh Việt Nam trong hàng chục năm trời dường như không có bước phát triển nào. Khán giả càng ngày càng quay lưng với điện ảnh nội địa và chạy theo những bộ phim giải trí tầm thường của các Công ty nhập phim tư nhân. Các đạo diễn phía Bắc tiếp tục lâm vào cảnh bế tắc hoặc chờ dự án để làm những bộ phim “cúng cụ”, vừa nhiều tiền vừa an toàn hoặc cứ làm bừa khán giả xem hay không xem mặc kệ! (Nếu tính hơn 10 năm qua thì số tiền mà các đạo diễn “đốt” để làm phim kiểu này nhiều không biết bao nhiêu mà kể và rất nhiều bộ phim làm xong thậm chí không đem chiếu một buổi nào). Đạo diễn phía Nam xoay qua hướng giải trí thương mại nhưng bài học về những bộ phim mì ăn liền hơn 10 năm trước hay sờ sờ như Lọ lem hè phố vừa rồi cũng là một lời cảnh báo cho họ. Và hàng năm, giải Cánh diều vàng vẫn tiếp tục được trao, để rồi những bộ phim đoạt giải tiếp tục bị lãng quên trên chiến thắng của mình?