1.

Lý do: Cuốn sách bán chạy vào hạng nhất năm 2003 trên mạng Amazone.com có tựa đề khá kêu: 1000 nơi nên đến trước khi chết (1000 Places to See before you Die của Patricia Schultz). Ngoài ra trên các trang thông tin lớn như BBC hay một số tổ chức độc lập khác chọn ít hơn như 50 nơi hấp dẫn nhất, tuyệt vời nhất… và đều khẳng định “nên đến trước khi chết”. Tác giả những bài viết cũng như những cuốn sách hướng dẫn công phu ấy hẳn đã bỏ công để đi nhiều hơn con số trên để đúc rút ra những so sánh quan trọng rằng nơi đâu là xứng đáng hơn cả. Ngoài ra còn vô số những bình chọn của độc giả các trang điện tử.

Tất nhiên là ta nóng lòng muốn biết Việt Nam có trong xếp hạng không… Thì có thể danh sách 1001 nơi có thể cũng lọt vào, có thể top 50 thì chưa, nhưng nhắc chi tới mấy ông Tây bà đầm, thăm viếng phiến diện và cũng ưa đánh giá xét nét, mà hãy làm một cuộc thăm dò nội bộ: Theo anh chị (người Việt), nếu mà chọn lấy 1001 nơi ở ta nên đến (trước khi chết) là những đâu?

Đến đây sẽ có người mắng: câu hỏi ngớ ngẩn. Thứ nhất, người mình nghèo, có đi được mấy đâu mà chọn ra đến con số hàng nghìn ấy. Thứ hai, như thường lệ, Việt Nam có cái quái gì mà phải cố đến để mà yên tâm ra về chết không hối tiếc? Nói nghe đã thấy gở.

Ấy, mỗi con người tự nhiên có khao khát khám phá và chiêm bái những điều hay cái đẹp cùng mọi sự kỳ lạ ở thế giới này. Mà đất nước mình có bé nhỏ nhưng cũng đủ các hình thái địa lý phong phú, lại đông dân, nghĩa là về tương quan cũng chẳng có kém cạnh cho lắm. Ta vẫn học từ bé: nước ta rừng vàng biển bạc, non sông gấm vóc, khiến ta mơ có thể đi hết “từ Trà Cổ rừng dương, đến Cà Mau rừng đước”.

Trong tâm trí bị đầy ảnh hưởng của phim ảnh Mỹ, tôi mơ có lúc một mình một “ngựa” (xe hơi hay xe máy, hoặc chỉ đơn giản là đeo balô bắt xe bus) hoặc có bạn đồng hành dọc đường thiên lý, khám phá một đất nước đã được chào mời như thế, một điểm đến của thiên niên kỷ.

2.

Phương tiện: Đi bằng gì để đến được nơi cần đến là một điều nan giải và vất vả chẳng kém “đi B”.

Đi bằng xe máy thì hôm nào cũng có đến 50 vụ tai nạn thảm khốc trên các con đường (theo báo cáo của Ủy ban An toàn Giao thông Quốc gia, tháng 6, cả nước xảy ra 1490 vụ, làm 1041 người chết, 1354 người bị thương, tai nạn đường bộ chiếm 97% số vụ và chừng ấy tỉ lệ số người chết và bị thương).

Đi bằng ô tô khách đường dài thì từ Bắc vô Nam nối liền… nhiều quán cơm tù đã đợi bạn sẵn và làm bạn mất tinh thần trước khi vãn cảnh đẹp tỉnh nhà. Đã có người bị đánh đến chết vì không ăn cơm tù và không loại trừ bạn là nạn nhân kế tiếp. Khẩu hiệu giờ méo xẹo thành “chết trước khi đến”.

Đi bằng tàu hỏa, bạn chỉ nhìn thấy đất nước qua tấm kính có chắn lưới để tránh bị ném đá. Mỗi ga chỉ dừng chưa đầy 5 phút. Bạn có thể phải chia sẻ giường hay chỗ ngồi với người đi tàu chui. Khủng bố kiểu bằng bom hay mìn cảm tử thì chưa thấy nhưng cũng có khi bạn dính phải củ đậu bay từ những người ghét tàu hỏa (hay là họ ghét những cái gì chuyển động qua cuộc đời đứng yên của mình chăng, tôi suy diễn từ tôi như vậy). Chị bạn tôi, sau vài năm phải đi lại như con thoi giữa hai đầu đất nước bằng tàu hỏa, vẫn không thôi sợ hãi khi nghĩ đến cảnh cần mua vé gấp vào buổi chiều muộn giữa một ga Hàng Cỏ nhốn nháo người mà chỉ có một ô quầy bán vé. Các hệ thống bảng điện tử không hoạt động để báo cho người cần mua rằng còn bao nhiêu vé tuyến này tuyến kia. Người bán hàng không thèm cáu với đám người khốn khổ nhao nhao hỏi mà lạnh tanh kiểu: “Còn một vé ghế cứng có đi không thì bảo”. Mua được chiếc vé mà biết ơn chị nhân viên như ơn tha tội chết. Chút hăm hở tại vạch xuất phát đã sứt mẻ vêu vao.

Những phương tiện nói chung là tốc độ hạn chế, vì đường sá xấu, vì ý thức giao thông kém. Sức khỏe bạn cứ vơi dần qua những mệt mỏi thể chất và ức chế tinh thần. Còn lại một cái phao cho bạn là đi bằng máy bay.

Xin thưa, đi bằng máy bay, nhanh thì có nhanh nhưng mà với cái ngữ du lịch bụi con nhà nghèo thì quá đắt. Từ Hà Nội vào TP HCM, giá vé đắt gấp 2,5 lần cùng cự ly từ New York đi một sân bay Trung Tây Hoa Kỳ (xem giá so sánh trên orbiz.com). Mà nào có phải sẵn sân bay với chuyến nhiều mà đi cơ chứ.

Nhưng dù sao cũng phải đi bằng một trong số những phương tiện ấy. Khó khăn ấy vặt vãnh lắm, nếu như nhắm tới cái đích sắp đem ra thảo luận với nhau sau đây. Ấy là đi đâu? Quo vadis?

3.

Theo quyết định của Bộ Nội vụ thành lập Hội Di sản Văn hóa Việt Nam thì cả nước có 2741 di tích và danh thắng được xếp hạng cấp quốc gia, bao gồm 1322 di tích lịch sử, 1263 di tích kiến trúc nghệ thuật, 54 di tích khảo cổ, 102 danh thắng và 115 bảo tàng lưu trữ hàng triệu tài liệu, hiện vật quý (Sinh viên Việt Nam, số 24, 2004).

Nghe đến con số hàng nghìn hàng trăm những nơi coi như là lưu lại quá khứ vật thể của cha ông, ta hơi giật mình kiểu có chút tự hào và sau đó là tò mò: sao mà mình không biết thế nhỉ? Mình đã xem được mấy nơi? Người ham xem và ưa khám phá thì hỏi làm thế nào để đến tất cả số ấy?

Đời mình thì không chắc đã đủ dài mà đi xem hết (trước khi chết). Nhưng xin bật mí là ở ta, có thể không «chết trước khi đến» nhưng cái nơi hay cái vật ta đến được để chiêm bái lại có thể chết (theo nghĩa chết cơ học – biến mất, bị hủy hoại) trước đó. Nghĩ lại một chút thì tôi có nhầm: đó chỉ là một trạng thái, vật chất không tự sinh ra hay mất đi mà. Chẳng qua là, ta cũng như những người đọc, luôn hình dung về nơi mình đến một cách phiến diện và áp đặt. Tôi vào Sài Gòn chê không có thắng cảnh, bạn tôi ra Hà Nội chê sao mà bé và buồn, em tôi đi chơi Huế lần đầu thất vọng vì tưởng Cố đô phải thế nào chứ… Ôi chao, cuối cùng tôi nghi ngờ cái cảm xúc của mỗi người, nó chỉ là những lát cắt của một trái dưa, lát giữa thì ngọt mà lát đầu quả thì dày cùi. Quả dưa thì vẫn là nó, ta đi đến nơi ấy trong vài chục giờ đồng hồ, nhằm phải ngày mưa thì đương nhiên là khác bạn ta đến phơi nắng chảy mồ hôi. Nhưng nơi ta sẽ đến ở nước mình, có những nơi đã chết trong ta về mặt tinh thần, về giá trị phi vật thể. Nơi ta đến, dù vẫn còn đủ nồi niêu xoong chảo nhưng cỗ bàn đã nguội ngậm và dọn sạch, và ta chỉ còn nhìn thấy những thứ giả hiệu.

Vậy học lấy thái độ khách quan và bằng danh sách thống kê như các guidebook, ta cứ đi. Chỉ cần lọc ra từ danh sách trên là đã có kha khá lưng vốn nơi để tiêu tiền.

Chỉ có điều, ở ta thì phải đến nhanh lên, đến ngay.

Trước khi Tây Nguyên hết rừng (vì lâm tặc) hết thú hoang (vì nhiều tay chơi thích săn trộm). Trước khi chùa Hương có đủ thứ phương tiện tự động hóa và bê tông hóa con đường trẩy hội. Trước khi cây gạo còn lại ở chùa Thầy chết nốt. Trước khi những pho tượng cổ nhất được trùng tu hoặc kẻ trộm khoắng sạch. Trước khi núi chùa Tây Phương sập. Trước khi nước Hạ Long đen màu than màu váng dầu tàu. Trước khi phố cổ Hà Nội tiêu tùng. Trước khi chiến trường xưa đã thành đường xá nhà mái bằng lau nhau ở Điện Biên Phủ. Trước khi Chợ Lớn bến Bình Đông thành cao ốc. Trước khi trai gái Sa Pa bật băng cassette thay cho tỏ tình và giơ mười ngón tay đòi mười nghìn tiền chụp ảnh. Trước khi dân phá nốt ngôi chùa cũ để xây mới. Trước khi thời tiết làm sập ngôi đình làng bỏ hoang 300 năm. Trước khi cán bộ bảo tàng đem nguyên bản về kho.

Và bạn, là kẻ đi chậm hơn, dềnh dàng đủng đỉnh đợi ngày mai rỗi đi cũng được, chỉ còn thấy những mâm bát đã dọn đi rồi sau một cơn phát hiện mà chính ra, bạn có cơ hội đầu tiên. Bạn sẽ thấy: 1, 2, 3,… hòm công đức nhắc nhở mày không nhét tiền cho tao thì đừng hòng ra khỏi đây. Thấy bãi đỗ xe, thấy quán nhậu thịt chó trên đường vãn cảnh Phật, thấy chiếu “vui chơi có thưởng” đỏ đen cạnh tam quan. Bạn lại thấy di tích chẳng đáng tin dù người thuyết minh thao thao nói “nơi đây ngày xưa mùa thu năm Giáp Ất… Ngọc Hoa công chúa con vua Thủy Tề dạo chơi thấy cảnh đẹp liền ở lại giúp dân khai hoang lập ấp…” vì những công trình bạn xem là bằng bê tông cốt thép, dựng lại trên nền cũ năm 2001.

4.

Lần mò lên những website giới thiệu du lịch của các nước mà thấy thèm. Rõ ràng là nơi nào cũng cố gắng truyền đạt những hình ảnh đặc trưng nhất của đất nước mình, bang mình, thành phố mình, nhưng cái mà tôi là một người trong nghề thiết kế thấy thích nhất là không nhồi nhét tất cả những biểu tượng quen thuộc vào một banner hay đoạn flash của trang chủ. Website du lịch của Bulgaria là một địa chỉ như thế (http://www.bulgariatravel.org). Banner là một hình cánh đồng hoa vàng rực, xa xa là dãy núi xanh lơ, góc có con bò sữa gặm cỏ, và vài con bướm bay bay bằng flash… không khác mấy những phong cảnh Âu châu. Nhưng mà đẹp quá, bình yên quá, tinh khôi quá. Nếu mà thử cho tôi làm chắc sẽ lại nhăm nhăm đi tìm những biểu tượng như hoa hồng, nhà cửa di sản kiến trúc, gái đẹp, Biển Đen… Trang của Pháp (http://www.tourisme.fr) lại đi bằng lối comic bằng kiểu tranh minh họa tối giản, họ có quá nhiều biểu tượng văn hóa vật thể nhưng tất cả đều được dùng như những mô hình cắt giấy, nom sinh động và nhẹ nhõm, không sa vào chi tiết rườm rà. Với trường hợp này, mà ở Việt Nam có lẽ cái banner dài khoảng 1024 pixel (bằng chiều ngang màn hình hiển thị trung bình) chắc kín đặc những hình thù, và chuyện ai to ai bé, thủ đô thì lớn hơn tỉnh lẻ, v.v. sẽ làm cho nhà thiết kế phát ốm vì đều dùng hình ảnh chụp thực tế, các nhà chỉ đạo thì lại luôn muốn gói gém hết nhưng không được “đụng chạm”. Công trình của ta dẫu đẹp cũng chưa chắc đánh tín hiệu hằn sâu được vào mắt người xem (trên mạng) vốn no nê những hình ảnh kỳ vĩ gấp bội, độc đáo hơn bất cứ sự tưởng tượng nào.

Thế thì dùng biểu tượng gì đây để mà nói với thế giới? Có lẽ thấm nhuần lý do: con người quý hơn cả, mà phụ nữ và nhất là con gái Việt Nam thì đẹp (đúng logic), cộng thêm tinh thần cô đọng hóa bằng cách như kiểu tranh cắt giấy nhằm tạo ra một biểu tượng (logo), mà mẫu biểu trưng mới của ngành Du lịch Việt Nam có hình một cô gái. Vâng, lại là một cô gái thay cho cô Phan Thị Như Quỳnh (trùng tên diễn viên điện ảnh nổi tiếng) diễn viên đoàn Nghệ thuật Quảng Bình từng cười suốt mấy năm qua trên áp phích “Vietnam – A Destination for the New Millennium” (Việt Nam – Điểm đến của Thiên niên kỉ Mới), cô này bây giờ đứng dậy, tóc dài bay trong gió, áo dài cũng bay, cầm nón và là một hình trắng trên vòng tròn xanh như một hình chạm thủng kiểu cắt giấy, như vậy là cô không có thật (nên sẽ không kiện bản quyền như Phan Thị Như Quỳnh đã làm đối với nhà nhiếp ảnh Vũ Quốc Khánh và Tổng cục Du lịch vì đã không trả thù lao dù đã đem mặt cô đi rao khắp thế giới, theo VnExpress 29.12.2002). Cô đứng nghiêng và gợi nhớ đến những khuôn xốp trắng trang trí trên phông đám cưới vẫn có ở phố Hàng Mã. Cô là con đẻ của họa sĩ và được trao cho ngành du lịch với lời nhắn gửi “Diệu kỳ Việt Nam”… Ngành Du lịch lại truyền đạt với thế giới hình ảnh này với thông điệp “Welcome to Vietnam” – Hãy đến đây đi… hãy đến với em dù chỉ một lần nữa thôi, với dáng đứng Bến Nứa, cắp nón đợi chàng hồng mao rút ví. Trang điện tử hiện có của Vietnamtourism (http://www.vietnamtourism.com) là một tập hợp các hình ảnh nhấp nháy lụn vụn nhiều mầu chát chói, chưa đem lại ấn tượng về một ý đồ rõ rệt, slogan – câu khẩu hiệu nói trên cũng nằm thật là khép nép trên trang.

Một hình ảnh quá sến, quê mùa và một slogan có cũng như không của một đất nước tự hào có nhiều nơi để đến và khám phá. 85 % du khách rời Việt Nam không quay trở lại chắc không chỉ do nguyên nhân trên, nhưng mà để vực dậy lòng tin và mời gọi họ trở lại, chỉ chuẩn bị làm mới bằng những phương án quá đỗi thô sơ, xem ra không đủ sức nặng khiến một người cả tin liều mình một lần làm cho cái chết được hoàn tất sau khi đến đây.

Để cho bắt nhịp kiểu chào mời của thế giới, hay là thử dùng “Việt Nam – Điểm đến trước khi chết” xem sao. Người ta có thể chết bất cứ lúc nào. Sống ở Việt Nam, nhưng chúng ta đã tiếc gì nếu không một lần đến nơi nào đó trên đất nước mình?

© 2004 talawas