Đối với tôi, dịch thơ là làm thơ. Nhưng thay vì dùng ý tưởng của mình thì mượn ý người khác để làm ra bài thơ mới, bằng ngôn ngữ khác.

Muốn dịch thơ tất trước hết phải biết làm thơ. Thêm vào đó phải biết đọc thơ – không những bằng tiếng mẹ đẻ mà còn phải hiểu ngôn ngữ thơ của một thứ tiếng khác nữa. Và đây là điều khó. Bởi một người thông thạo một thứ tiếng ngoại ngữ để sử dụng trong sinh hoạt hàng ngày chưa hẳn đã biết đọc và cảm được thơ của ngôn ngữ đó.

Dịch thơ có nhiều cách, nhiều kiểu, thậm chí nhiều trường phái. Không cách nào là toàn hảo, nhưng tốt nhất người dịch phải biết chọn bài và biết tự lượng sức mình. Không phải bài thơ nào cũng có thể dịch được, bởi lẽ đơn giản thơ không phải là văn xuôi. Thơ là thơ. Là “tuyệt cùng chữ nghĩa” [chữ Mai Thảo] Ai đã đọc qua quyển “Spring Essence” của John Balaban, dịch thơ Hồ Xuân Hương ắt thấy. Balaban tuy có cố gắng thật sự, nhưng thơ Xuân Hương ai dịch cho nổi?

Về kỹ thuật, muốn dịch cho đạt, trước hết phải cảm được bài thơ như một tổng thể, kế mới đến phần “chuyển” những cảm xúc đó qua một thứ ngôn ngữ thứ khác. Tất nhiên rất hiếm trường hợp bản dịch giữ được tất cả những luyến láy (nuance) trong âm điệu cùng ngữ nghĩa của bản gốc, và điều này người đọc phải chấp nhận. Tuy nhiên ta có quyền đòi hỏi người dịch phải tôn trọng phần hồn của bài thơ cho dù phần xác có bị thay đổi ít nhiều vì lý do ngôn ngữ “bất đồng”.

Có người cho rằng không nên thay đổi khổ thơ khi dịch. Như thơ Ðường không nên dịch ra thành lục bát chẳng hạn. Tôi không đồng ý với nhận xét này cho lắm, bởi vì cốt lõi của bài thơ là ý thơ và hồn thơ chứ không phải hình thức của nó. Yếu tố tiên quyết vẫn phải là làm sao để người nước A khi đọc bài thơ tiếng nước A có cảm giác giông giống như người nước B đọc bài thơ đó bằng tiếng nước B. Dĩ nhiên nếu một trong những yếu tố đó là “vần” thì bản dịch cũng phải sử dụng vần. Nhưng sử dụng vần thế nào? Bởi vì không tiếng nước nào giống tiếng nước nào. Ðây cũng là một cái thú trong việc dịch thơ mà ít người để ý.

Trên đây chỉ là một vài điểm phác hoạ rút tỉa từ kinh nghiệm bản thân, không chắc gì đúng hết, và có thể sai hoàn toàn không chừng. Nhưng điều đó không quan trọng chi. Ðể kết thúc bài viết nhỏ này, xin chép tặng các bạn một bài thơ dịch từ thơ Robert Frost về đề tài chiến tranh, nhân lúc nhân loại đang hăng tiết chém giết lẫn nhau. Thư sau tôi hứa sẽ đăng nguyên bản tiếng Anh cho các bạn nào tò mò hoặc thích chơi trò đối chiếu chữ nghĩa.

Chúc vui.

° ° °

Lũ

Ngăn cơn huyết tử khó muôn lần

Ðắp đê chắn nước chống thực xâm.

Những tưởng giang tay kè cốt đập

Nào hay máu dẫn thốc từ tâm!

Lối quỷ ma đưa người biện chứng

Hiềm thân cùng máu thảy vô thần.

Ðắc thế cuồng uy hồng thủy khứng

Người giương gan đởm, kẻ chùn chân.

Chiến khí vô minh, tình bất cập

Ðền cho toan nợ, đáp nghìn căm.

Lũ đến, non cao còn rửa ngập

Nhằm gì nhân. Ô, máu vẫn dâng!

(03’97)