Năm 1929, Lỗ Tấn dịch Văn nghệ và phê bình của A.V. Lunatsharski, có để ở cuối sách một lời như sau: Nhưng vì năng lực người dịch có hạn, vì văn tự Trung Quốc vốn có nhiều khuyết điểm, cho nên dịch xong, xem lại, thấy có nhiều chỗ trúc trắc, thậm chí rất khó hiểu. Nếu phân tích từng câu, lại thấy mất hẳn ngữ khí lúc đầu. Ðối với tôi, trừ cách dịch cứng nhắc như thế, chỉ có một con đường là bó tay chịu. Ðiều hy vọng duy nhất còn lại là bạn đọc sẽ cố gắng chịu khó xem mà thôi. Bản „dịch cứng nhắc“ này, Lương Thực Thu của nhóm Trăng mới cho là „dịch chết“, người Trung Quốc xem không hiểu, chẳng khác gì xem bản đồ, phải đưa ngón tay ra tìm vị trí, mối liên lạc cú pháp. ^[1]

Người dịch, nhất là dịch một ngôn ngữ phương Tây sang tiếng Việt, cũng thường xuyên phải chọn lựa giữa những giải pháp ít khi thoả hiệp nổi với nhau, chưa nói gì bổ túc cho nhau, mặc dù văn tự Việt về phương diện này nhiều ưu điểm hơn văn tự Trung Quốc. Dịch cứng, ưa thì cho là dịch sát, ghét thì bảo dịch chết. Dịch mềm, bảo là thoát, sinh động, lại có thể bảo là phản. Lúc này thì phái cứng dường như thiên tả, lúc khác phái mềm lại có vẻ cấp tiến. Hai cách ấy không kết bạn với nhau bao giờ, phái này khinh thường phái kia, tranh cãi vô tận, nhưng vô hình chung mà cả hai đều làm cho tiếng Việt được như ngày nay: một ngôn ngữ biết hưởng rất nhiều lợi lộc của các ngôn ngữ khác mà hầu như chưa phải đem vốn riêng của mình ra đánh đổi. Và hơn hết, nó còn đầy bất ngờ.

Ðiều bất ngờ thường trực nhất đối với tôi là ranh giới của tiếng Việt. Ðến đâu thì ta quyết rằng nó còn là tiếng Việt? Từ đoạn nào nó bắt đầu là ngoại ngữ, dù âm và từ đều thuận miệng? Có cần phải tiếp nhận cái tiếng-Việt-ngoại-ngữ na ná tiếng Việt ấy không? Xưa nay chúng ta vẫn học dùng hàng loạt ngoại ngữ khác, xa lạ hơn nhiều kia mà. Các nhà chuyên môn sẽ tiếp tục miêu tả tiếng Việt và trình bày những quy tắc và quy luật của nó, và sẽ tiếp tục, tôi tin như vậy, đi sau nó nhiều bước, rút cuộc thì vận động của tiếng Việt chính là vận động của hiện thực Việt Nam. Nó sẽ chọn đường nào mà đi, hay thậm chí lặng lẽ kết thúc trong kịch bản của thế giới một ngày nào đó, khi những ngôn ngữ không hẳn là kém sức sống như tiếng Pháp có thể bị tiếng Tây Ban Nha nuốt chửng, tiếng Ðức có thể bị tiếng Anh thôn tính?

Những vấn đề ấy đương nhiên phải xem xét trên bình diện lý thuyết, bao quát không chỉ riêng cái đối tượng vốn ưa tuột khỏi mọi tầm kiểm soát của chúng ta, là ngôn ngữ. Song trong công việc thực tế của dịch thuật có những ca cụ thể, đặt ra những câu hỏi cụ thể và chờ đợi những giải pháp cụ thể. Mục trao đổi về dịch thuật của Talawas hy vọng có thể là chỗ cho các dịch giả gặp nhau và bàn bạc ít ra là những vấn đề thiết thực như vậy, chẳng hạn đơn giản là việc xây dựng một nhà băng thuật ngữ.

Trở lại với ý kiến của Nguyễn Phú Thịnh, tôi đoán rằng nếu dịch từ tiếng Trung Quốc, có lẽ cách diễn đạt của các vị Trung Quốc sẽ gần với chúng ta hơn và giọng của Habermas cũng dễ nghe hơn. (Sắp tới, Talawas sẽ đưa ra một thí nghiệm, so sánh giữa bản dịch diễn văn Nobel của Cao Hành Kiện từ tiếng Trung Quốc với bản dịch cũng diễn văn ấy từ tiếng Anh.) Song chỉ là đoán. Vả lại, gần gũi và dễ nghe không nhất thiết là tiêu chuẩn đáng lưu ý hàng đầu. Xin Nguyễn Phú Thịnh dẫn ra một vài đoạn cụ thể, xem nên dịch chết, là cách duy nhất trước khi bó tay chịu, hay còn có thể dịch sống.

^[1] Lỗ Tấn, „Dịch cứng nhắc” và „tính giai cấp của văn học”, Tạp văn, NXB Giáo dục, Hà Nội 1998, tr. 227, bản dịch của Trương Chính.