Phạm Xuân Nguyên
Cho đến lúc này, đầu năm tây 1998 sắp sang năm ta Mậu Dần, khi ông vừa tròn sáu giáp nhưng đã khuất hình đúng một năm, Trần Dần vẫn là một người thơ lạ giữa chúng ta. Bao phủ lên ông huyền thoại. Một huyền thoại trong bóng tối. Ông đã vỡ ra từ rất sớm. Tự vỡ và bị vỡ. Tôi vỡ / Trên đời tôi chưa đánh vỡ gì cả / Tất cả đã đồng lòng đánh vỡ tôi đi. Vỡ ra rồi rắn lại. Và khi đã rắn lại là thành tảng. Tiếc thay (hay may thay) suốt quãng tồn tại cõi thế của ông cái tảng Trần Dần mới chỉ nhô lên một phần. Phần còn chìm khuất là phần lớn ít người ngờ tới.
Nếu quả thực anh không lường đảo
Hãy trữ đủ đau thương
Cho mãn hạn làm người
(Cổng tỉnh)
Chúng ta bây giờ đã ít nhiều biết về Trần Dần mãn hạn làm người với đầy đủ đau thương thế nào. Tất cả những đau thương đó ông đã nén vào thơ. Âm thầm, lầm lũi tháng ngày. Viết, viết, và viết. Những con chữ được ông huy động đến tối đa mọi giác quan, góc cạnh ngữ nghĩa để ghi lại, để chuyển tải những ý tưởng, cảm xúc đã được nung chín trong lò cừ tâm và trí ông. Những con chữ quánh lại. Những trang viết dày lên. Một năm, hai năm… Năm năm, mười năm… Ba mươi năm… Cả một phần chìm đồ sộ của tảng băng Trần Dần chưa lộ sáng.
Tôi đã bất ngờ cảm động khi nhận từ tay người con trai trưởng của ông một tập bản thảo thơ ông. Thơ tự tay ông viết với những mẫu tự ông dùng riêng cho mình, với những hình vẽ người thân hình to mà đầu nhỏ. Ðây là một trong nhiều tập bản thảo được ông cho là “Trần Dần tự xuất bản”. Tập này đề Thơ 63-64 được bắt đầu từ tháng Chạp 1963. Ðọc nó xong tôi sững sờ trước một Trần Dần chưa được biết.
Gió thổi quá tay
Lạnh cây bàng bé…
Chiều thu cổ lỗ sĩ
Công viên đông chí
Sương sa cà khịa
Cho tôi một ngày chức năng vô lí
Ðể tôi ngồi vô nghĩa nhất
Vô tri…
Con người đã bị lâm tình thế thấy đến cả thời gian cũng là “chức năng vô lí”, thấy đời như vô nghĩa mình như vô tri đó, chỉ còn niềm an ủi, chỗ dựa duy nhất là CHỮ. Và Trần Dần đã luyện chữ như người ta luyện yoga để sống. Ông khởi tự ca dao. Trong tập bản thảo có những bài đánh dấu sao được ông ghi chú cho biết “đều lấy ở ca dao trực tiếp”. Giống như nhạc sĩ biến tấu trên một chủ đề cho trước, Trần Dần từ một bài ca dao có sẵn phát triển lên, mở rộng ra để bắt buộc mình phải gọi về những con chữ đích đáng, mỗi chữ một chỗ đứng không thể thay thế, gạt bỏ. Bài “Giúp em một thúng xôi vò” được triển khai thành một bài thơ 75 câu, bài “Cái cò chết tối hôm qua” – 96 câu, bài “Gặp nhau từ quán chín gian” – 106 câu. Ở những bài luyện chữ này ta thấy Trần Dần là một người rất thấu đáo chữ nghĩa tiếng Việt. Ông công phu thật sự ở những bài luyện này. Từ một chữ số chín của ca dao ông tập hợp gần một trăm chữ chín khác để vừa diễn ý dân gian theo mạch đồng dao vừa nói được tâm tình hiện tại của mình.
Ai xui khách sạn chín tầng
Thềm lên chín bậc
Nhà cao chín nóc
Cửa quay chín góc
Anh trèo chín gác…
Trước khi biến tấu nghĩa, tạo nghĩa mới cho từ bằng những kết hợp mới của từ, ông tập cách dùng từ đúng nghĩa gốc của nó trong những kết hợp mà nó phải thế. Bao giờ em đi lấy chồng, ca dao nói thế, và nhà thơ đau thương xin nhận làm đầu cỗ cho em:
Vật bò mổ lợn
Con dao anh cắt
Nuột lạt anh thắt
Chân giò anh chặt
Que xiên anh vót
Nạc mỡ anh pha
Giò thủ anh nén
Nước suýt anh nếm
Cỗ lòng anh thuốn
Chả quế anh nướng…
Người đọc có thể học được ở đây cách dùng từ chính xác và biết được cách nói cách gọi các lối làm thực phẩm, và nói chung, cách nói cách gọi đúng sự vật, sự việc. Giai đoạn này ta thấy thơ ông quen mà lạ. Vì sao ông lại xuất phát từ ca dao? Tôi đồ rằng vì ca dao là cái đã vốn quen vốn biết thành ra thường ra nhàm nên Trần Dần muốn thử sức mình làm mới lại nó, làm lạ nó đi. Ngẫu nhiên, vào khoảng thời gian này ở miền Nam có một thi sĩ kém ông mười tuổi cũng xướng lên sự cách tân thơ Việt và cũng đã đi từ ca dao sang thơ tự do. Kinh nghiệm này có gợi ý gì chăng cho lớp nhà thơ đang háo hức làm mới thơ hiện nay?
Mưa rơi phay phay
Ngã tư năm ngoái
Biết tôi khờ dại
Em đi không sao chống cự nổi
Ðại lộ tai hại
Em dài man dại
Em dài quên che đậy
Em dài tê tái
Em dài quên cân đối
Em dài bối rối
Em dài vô tội
Em dài – khổ tâm
Xin nhớ cho rằng bài thơ này làm năm 1964. Từ những kết hợp từ quen ông chuyển sang những kết hợp từ lạ, từ nghĩa đúng ông chuyển sang nghĩa mới. Lúc này ông vẫn rất chú trọng vần, cố hết sức huy động đến tối đa khả năng cặp vần để gọi cho hết ra những chữ có thể có. Ðọc ông, vì thế, sướng về mặt thẩm âm trước tiên.
Mưa rơi đỗ xanh
Lanh tanh đường nhựa;
Ðùi len mã vĩ
Triển lãm vườn hoa loã thể
Anatomie lá hẹ;
Noel
Ðêm
Sương quen
Ðùi đen
Bôi kem
Cà phê phin
Mưa len…
Cái bài Noel này đã ảnh hưởng tới một bạn thơ của ông và khi bài thơ của người bạn đó xuất hiện dư luận đã bị thách thức, thấy như mình bị thơ xúc phạm. Ðó là do không hiểu. Phép luyện chữ của”école” Trần Dần đấy. Nói theo cách của A. Musset, Trần Dần và những người đồng chí hướng với ông trên con đường cách tân thơ Việt đã thực hiện phương châm “hãy đập vào chữ, thơ là ở đấy”. Cố nhiên đẩy tới là cực đoan. Nhưng nếu sợ cực đoan mà không đẩy tới thì sẽ chẳng có sự phát triển, tiến bộ nào cả. Vả chăng “làm gì có chừng mực yêu? Làm gì có chừng mực thơ?” (Phùng Quán). Trong cuộc “cách mạng chữ” này, Trần Dần là người tiên phong và quyết liệt nhất. Và từ những di cảo của ông mà rồi đây tin chắc sẽ được công bố chúng ta sẽ thấy có một phần ông để lại được cho thơ.
Ngày đưa tang ông tôi mới gặp ông. Muộn rồi.
Vườn hoa vô ý
Cặp đùi vô lý
Ngôi sao vô vị
Phố dài vô lễ
Chiều xanh vô nghĩa…
Nhưng còn cả đấy: vợ con ông, bạn bè ông, những người hoạn nạn cùng ông, những lớp người thơ tiếp bước ông. Còn đấy phần di cảo im lặng chờ người tri âm. Và như thế tôi đã được catharsis một lần để dẫu cách một ô vuông kính gặp ông bình tâm nói với ông:
Tôi học nơi ông một cách Sống
Tôi sống nơi ông một dòng Thơ
Tôi thờ nơi ông một Con Người
(Lời ghi sổ tang)
Hà Nội, ngày giỗ đầu Trần Dần
9 Chạp Ðinh Sửu 1997