taz: Thưa ông Rivero, ông đã được trả tự do vào ngày 30 tháng 11, sau hai mươi tháng bị giam giữ. Nguyên do từ đâu?

Raúl Rivero: Chắc chắn vì nhiều người thuộc Nhóm 75 ^[1] đã ngã bệnh trong thời gian bị giam giữ. Tiếp đó là phản ứng từ phía quốc tế sau khi những người trong nhóm bị bắt và kết án. Nhất là các nhà báo, nhà văn, nghệ sĩ và nhà hoạt động chính trị tại châu Âu đã lên tiếng phản đối và gây áp lực. Chính phủ Cuba hình như đã không tính đến tình huống này.

Ông có nghĩ rằng những người khác của „Nhóm 75“ cũng sẽ được trả tự do?

Tôi nghĩ rằng tất cả sẽ được tự do. Chính phủ Cuba sẽ tìm cách nào đó để thả các tù nhân trẻ hơn ra mà không sợ bị mất mặt.

Ông đánh giá đường lối chính trị của Tây Ban Nha – quốc gia đã đặc biệt vận động để ông được tự do – ra sao?

Tôi nghĩ rằng, thái độ của Tây Ban Nha đã tạo thuận lợi – có lẽ đã đưa đến – việc tôi được trả tự do. Lúc Thủ tướng José María Aznar còn đương vị, Madrid đã áp dụng các biện pháp chế tài cũng như đã hô hào Liên hiệp châu Âu nên có thái độ cứng rắn đối với Cuba. Ngược lại, chính phủ của ông José Luis Rodríguez Zapatero lại bắt đầu đàm phán tiếp với Cuba. Như thế đường lối cứng rắn của Aznar đã tạo thuận lợi cho sự kiện trên.

Điều kiện nơi giam giữ ông ra sao?

Trong mười một tháng đầu, rất tệ. Tôi bị cô lập hoàn toàn và bị biệt giam trong một xà-lim sáu mét vuông, bẩn thỉu và tăm tối. Phải tiêu tiểu vào một cái lỗ trên nền nhà và hàng ngày vòi nước chỉ chẩy có mười lăm phút. Mỗi ngày chỉ được dắt ra sân nửa giờ đồng hồ. Mùa đông thì lạnh khủng khiếp và mùa hè thì nóng đổ lửa. Côn trùng, chuột, cóc nhái, muỗi và nhện cũng làm tù nhân điêu đứng. Sức khỏe của tôi đã bị ảnh hưởng nhiều. Những tháng đó là thời gian cực khổ nhất trong toàn thời gian bị giam cầm. Có thấy bóng tù nhân khác thì chỉ hoàn toàn nhờ tình cờ. Thỉnh thoảng mới liên lạc được với nhau bằng cách gõ làm hiệu. Tổng cộng có tám tù nhân chính trị bị giam tại nhà tù Canaleta gần thành phố Ciego de Avila. Các phòng giam họ đều cách nhau ba hay bốn phòng khác để họ không liên lạc được với nhau.

Vậy suốt ngày ông đã làm gì? Có được đọc sách không?

Vâng có, và tôi cũng được viết. Nhà tôi đã đem giấy bút vào. Tôi đã làm thơ và một tập thơ của thời ấy sắp được xuất bản tại Tây Ban Nha.

Theo thông báo của cơ quan điều tra Cuba thì ông đã họat động cho Hoa Kỳ, được họ trả lương và vì thế nên mới bị kết án 20 năm. Ông nghĩ sao về những cáo buộc này?

Đối với chính quyền Cuba, kẻ nào không tung hô thì đương nhiên thuộc phe chống đối. Những người như vậy sẽ tự động bị gán là gián điệp của CIA hay tay sai của chính phủ Hoa Kỳ. Tôi là nhà báo đã viết cho báo chí quốc tế từ nhiều năm qua. Bản thân chưa hề nhận tiền của bất cứ chính phủ nào. Tôi sinh ra trên đất nước này, có nguồn gốc từ một gia đình yêu nước và tôi yêu tổ quốc. Chắc chắn rằng, người Cuba chúng tôi phải tự giải quyết lấy các vấn đề của mình. Điều này chẳng đơn giản tí nào vì chúng tôi đang sống trong một hệ thống của li gián và xuyên tạc. Trái với người khác, tôi không hề giữ mối thù hận nào sau khi thoát khỏi nhà tù. Tôi có thể thông cảm nhiều chuyện vì biết hệ thống Cuba hoạt động và gieo rắc sợ hãi ra sao. Tôi muốn mình giữ một vị trí mang tính xây dựng, và một lúc nào đó rồi chúng tôi cũng sẽ tự giải thoát được khỏi nỗi đau lớn này.

Ông có thấy cơ hội nào chưa? Thí dụ ông đánh giá ra sao về sáng kiến của „Proyecto Varela“ ^[2] đề nghị thực hiện một cuộc trưng cầu dân ý về tương lai chính trị của Cuba?

Ý tưởng mà Proyecto Varela ủng hộ, rất tuyệt. Những người đối lập tại Cuba luôn cần óc sáng tạo để tạo nên một một số ảnh hưởng nào đó. Ngược lại, chính phủ Cuba luôn tuyên bố rằng khối đối lập là một nhóm bé tí teo, phân hóa nội bộ và chả mấy ai nhận ra nổi. Nhưng Proyecto Varela lại thu được hàng chục nghìn chữ ký như Hiến pháp đòi hỏi khi muốn thực hiện trưng cầu dân ý tại Cuba.

Có nhiều tin đồn ông sẽ sang Madrid sống lưu vong. Vậy tương lai ông muốn sống nơi đâu?

Tôi ước muốn được sống và làm việc yên ổn trên quê hương mình. Tôi đã được trả tự do vì tình trạng sức khỏe, tuy không được xóa án nhưng đồng thời cũng không bị đặt điều kiện gì. Người ta cho biết, tôi có thể trở lại cuộc sống bình thường. Nhưng cụ thể là thế nào? Vì thế tôi đang căng thẳng chờ xem, điều gì sẽ xẩy ra khi mình nộp đơn xin xuất cảnh sang Tây Ban Nha. Tôi cũng muốn sang Paris để nhận giải báo chí Guillermo Cano của Unesco. Ngoài ra tôi cũng đã nhận được lời mời của Thị trưởng thành phố Granada, Tây Ban Nha. Thành phố này dành cho tôi một học bổng một năm để có thể yên tĩnh làm việc tại đó.

Ông đã quyết định chưa?

Thưa chưa. Các tiền đề khi tôi xuất cảnh là gia đình cùng được đi cũng như cùng trở về. Chỉ có điều này là dứt khoát: Tôi sẽ làm việc trở lại. Từ Cuba, tôi sẽ tiếp tục viết tường thuật và sẽ cố giữ tính chuyên nghiệp, thẳng thắn và khách quan. Nhưng liệu được hay không, thật chẳng phải tùy thuộc riêng tôi.

Đối với bản thân ông, phòng thông tấn “Cuba Press” mang ý nghĩa nào?

Cuba Press thọat đầu là mơ tưởng, nhưng lại thành sự thật. Chúng tôi đã xây dựng được một cơ quan thông tấn chuyên nghiệp trong những điều kiện khó khăn tại Cuba. Mục đích của chúng tôi là những hoạt động báo chí với chất lượng cao. Kết quả là chúng tôi, 32 nhà báo năng nổ, đã kham được hầu hết mọi lĩnh vực và tường thuật mọi việc xẩy ra trên đất nước này. Nhưng hiện nay chỉ còn ba hay bốn đồng nghiệp làm việc dưới ngọn cờ Cuba Press. Nhiều người đã ra nước ngoài, như bà Tania Quintero, một trong những nhà báo xuất sắc nhất của Cuba. Đối với tôi, thật là một vinh dự vì đã được cộng tác cùng các đồng nghiệp đó.

Ông có nghĩ đến việc vực “Cuba Press” sống dậy?

Chưa, tôi chưa nghĩ đến chuyện đó. Cuộc sống luôn thay đổi. Tuổi tôi nay đã gần sáu mươi và cùng lắm chỉ có thể giữ vai trò cố vấn, chứ không còn xung trận nổi nữa. Tôi sẽ đầu tư nhiều cho những công việc của bản thân: viết cho một số tờ báo nước ngoài cũng như dành nhiều thì giờ hơn cho thơ và truyện. Thời làm việc trước kia, tôi đã gánh trách nhiệm nặng nề vì an nguy của các cộng sự viên nằm trong tay mình qua việc chỉnh sửa và chấp thuận cho các bài được đăng. Tôi không còn đủ sức hoạt động như thế nữa.

Xã hội Cuba đã thay đổi nhiều trong mười lăm năm vừa qua. Ông đánh giá sự thay da đổi thịt này ra sao?

Những vấn đề kinh tế và thiếu thốn vật chất của nhân dân có thể giải quyết được qua đầu tư, nhưng sự băng hoại luân lý thì dứt khoát là không. Sẽ còn cần rất nhiều thời gian cho đến khi các vết thương lành hẳn cũng như để lòng hận thù, sự phân rẽ gia đình hay sự nghi kỵ có thể lắng xuống. Nhiều người Cuba đã quy hàng, chủ nghĩa xu thời đã lan rộng và mọi người chỉ dám phát biểu chính kiến riêng trong vòng tin cậy nhất, có khi còn im luôn. Thang giá trị luân lý đạo đức thì bị đảo ngược và theo tôi, đây là điều tệ hại nhất cho đất nước Cuba ngày nay.

Hiện vẫn còn nhiều công dân Cuba muốn trốn sang Hoa Kỳ.

Đây là sự ham mê xã hội Mỹ một cách mù quáng. Người Cuba chả hề biết đời sống tại Hoa Kỳ ra sao, dù hàng ngày vẫn có bao nhiêu nghìn cuộc điện đàm giữa hai nước. Sự tấn công liên tục của tuyên truyền qua các phương tiện truyền thông Cuba đã bóp méo nhận định về sự thật. Số lượng chương trình truyền hình hay mạng Internet mà càng ngày càng nhiều người Cuba bí mật có được cũng không thay đổi được gì. Khi tôi còn bé, chả người Cuba nào thèm quấn khăn cột tóc, mặc quần cụt hay những thứ trang phục có kiểu cờ Mỹ, mà nay người ta lại ăn mặc như thế. Người ngoại quốc thì được săn đón cứ như Elvis hay người từ hành tinh lạ đến thăm. Thật chả giúp được gì cho lòng tự tin của người dân.

Theo ý ông, tương lai Cuba sẽ ra sao?

Tôi nghĩ rằng sẽ có sự hiện đại hóa xã hội – dù chỉ từng bước cực nhỏ – và điều này sẽ đưa đến sự thay da đổi thịt. Quá trình này đã bắt đầu và việc trả tự do cho tôi cùng các thành viên khác của Nhóm 75 là một thí dụ. Một hiện tượng mới là những cuộc biểu tình của các Damas de Blanco. [Các bà vợ của những người bị cầm tù đã xuống đường biểu tình đều đặn trong trang phục trắng. Chú thích của tòa soạn báo taz] Trước kia thân nhân của tù nhân chính trị luôn phải câm lặng để khỏi gây khó khăn thêm. Ngược lại, nay các Damas de Blanco đều đặn quậy lên sự chú ý và không hề nao núng. Đây chính là thí dụ cho thấy áp lực của xã hội với đòi hỏi thay đổi đã mỗi ngày một tăng. Tuy vậy, ta cần kiên nhẫn và bền bỉ với những bước nhỏ để đạt được thay đổi.

Sự thay đổi sẽ đưa đến đâu?

Kết quả sẽ là một xã hội đa nguyên, trong đó các tư tưởng và ý kiến khác biệt nhau đều được chấp nhận. Tôi đoan chắn rằng mọi người Cuba sẽ được quyền có chính kiến riêng, được quyền bảo vệ cho chính kiến của mình cũng như được quyền đi khỏi và trở lại đất nước mình.

Liên hiệp châu Âu có thể đóng vai trò gì trong quá trình thay đổi từng bước như trên?

Liên hiệp châu Âu đã giữ vai trò quan trọng, vì đã cương quyết phản đối việc kết án 75 nhân vật li khai nói trên. Châu Âu có nhiều kinh nghiệm đa dạng trong việc chuyển đổi xã hội và người Cuba chúng tôi có thể học được ở chủ nghĩa đa nguyên ấy nhiều điều: tranh cử và thay đổi chính quyền được thực hiện ra sao. Dĩ nhiên sẽ có bút chiến, tranh luận hay cãi vã nhưng cơ bản là có được không gian cho các ý kiến khác biệt nhau cùng tồn tại. Châu Âu có khả năng đóng vai trò chỉ giáo như một xã hội có khả năng bảo vệ văn hóa, ngôn ngữ cũng như căn cước riêng của mình, đồng thời hoạt động dựa trên các lề lối dân chủ thật sự.

Nguồn: Báo taz số 7562 ngày 12.1.2005, trang 5;

http://www.taz.de/pt/2005/01/12/a0194.nf/text

© 2005 talawas

Những bài khác về Cuba trên talawas:

Tania Quintero, Xã hội Cuba đang tiến dần tới một thảm trạng, 25.11.2004

Nguyễn Bá Trạc, Không đi không biết Cuba, 04.7.2003

Mai Chi, Ăn đất, 22.8.2002

^[2]Proyecto Varela : Tổ chức do một nhóm người Thiên Chúa giáo tại Havanna thành lập năm 1988 nhằm đoàn kết những công dân mọi tôn giáo và đức tin, nay là một phong trào với những họat động dân sự và chính trị.