Tuần này, hai ủy ban pháp chế của Hạ viện và Thượng viện Hoa Kỳ đã chấp thuận việc đưa trát thẩm (subpoena), yêu cầu hai cố vấn cao cấp của Tổng thống Bush là Karl Rove và Harriet Miers ra điều trần chính thức trước Quốc hội về việc sa thải tám vị biện lý khu vực (U.S. attorneys). Phe Dân chủ nghi ngờ rằng các vị biện lý này bị bãi chức vì lý do chính trị – có thể, trong mùa tranh cử vừa qua, họ đã quá mạnh tay hay đã không giúp cho ván cờ chính trị của phe Cộng hòa, hoặc họ đã không nỗ lực truy tố các nhân vật của phe Dân chủ. Tổng thống Bush đã phủ nhận các cáo buộc trên và tuyên bố rằng tổng thống có quyền hạn hành pháp để sa thải các biện lý trên mà không cần đưa ra lý do.

Tuy vậy, ông Bush cũng đưa ra một đề nghị hòa giải bằng cách đồng ý để Rove và Miers ra hội chuyện (conversation) với hai ủy ban của Quốc hội với điều kiện họ không phải điều trần hữu thệ (testify under oath) và không có biên bản chính thức. Quốc hội Hoa Kỳ, qua sự kiểm soát hai ủy ban của Đảng Dân chủ, đã từ chối đề nghị này của Tổng thống Bush. Hai ủy ban pháp chế của Thượng và Hạ viện hôm thứ Tư đã quyết định đưa trát thẩm tới Rove và Miers – dù việc này vẫn còn đang nằm trong vòng thủ tục.

Đây là một cơn bão chính trị hiến pháp đang thành hình. Chính trị tam quyền phân lập của Hoa Kỳ tách biệt và phân định ngành hành pháp (quyền chính phủ) với ngành lập pháp (quyền làm luật và giám sát). Quyền hành pháp của tổng thống (executive privilege) bao gồm quyền từ chối không ra điều trần trước Quốc hội – vì việc này đe dọa thẩm quyền của tổng thống hay ít nhiều chứng tỏ ảnh hưởng của ngành lập pháp. Phía Quốc hội, nơi phe Dân chủ đang chiếm đa số, dù không phủ nhận quyền hành pháp nhưng muốn minh xác rằng quyền giám sát của Quốc hội bao gồm cả quyền được chất vấn các nhân viên quan yếu của Phủ tổng thống. Đây là vấn đề thuộc lãnh vực luật hiến pháp – điều mà Tối cao pháp viện Hoa Kỳ chưa hề có phán quyết rõ ràng.

Chính trị tam quyền phân lập khởi nguồn từ học thuyết của Montesquieu trong cuốn Tinh thần luật pháp. ^[1] Trong đó, Montesquieu đã nêu ra hai phương diện của phân quyền: tách quyền (separation) và phân định (distinction). Đây là hai điều quan trọng trong chính trị hiến pháp hiện nay. Trong chính phủ Việt Nam bây giờ, hành, lập và tư pháp được phân định, nhưng không có được sự tách quyền. Vì vậy, Quốc hội và Tư pháp chỉ là “cánh tay đóng dấu” cho bên hành pháp, theo chủ trương của Đảng Cộng sản Việt Nam (ĐCSVN). Bằng vị thế “thái thượng lão hoàng” của các ban nội chính trung ương, dù không có chức năng, ĐCSVN vẫn hành xử quyền lực, vượt mặt và chi phối hết cả ba phân nhánh trên ở các vấn đề mang màu sắc chính trị – kể cả ở các bản án như vụ đất đai Gò Vấp ^[2] hai tháng trước đây và vụ hối lộ quota của Mai Văn Dâu hiện nay. Nguyên chủ tịch Quốc hội Nguyễn Văn An, trong một bài báo gần đây, đã lên án việc ĐCSVN nhúng tay quá sâu vào các vấn đề thuộc chức năng của bên hành pháp và bên tư pháp.

Ở Hoa Kỳ thì ba phân ngành đứng độc lập và kiểm soát lẫn nhau trong chủ thuyết “check and balance” (kiểm soát và cân bằng). Chính trị phân quyền của Hoa Kỳ dù đã có hơn 200 năm để trưởng thành nhưng vẫn còn bao điều mấu chốt về lý thuyết và luật pháp vẫn chưa được giải quyết thỏa đáng và minh bạch. Thường thì Tối cao pháp viện Hoa Kỳ coi những mâu thuẫn thẩm quyền giữa lập pháp và hành pháp thuộc về phạm trù “câu hỏi chính trị” (political question), trong đó, những mâu thuẫn tự nhiên của quyền hạn (power) và thẩm quyền (authority) nên để cho tiến trình và những năng động chính trị (political process and dynamics) tự chúng giải quyết qua tiến trình kiểm soát và cân bằng quyền lực. Đây là một phần trong quan điểm rằng khi quy trình quyền lực được công minh và công bằng thì công lý và ổn định chính trị sẽ được đạt đến theo thời gian và nhu cầu của quốc dân.

Nhưng lần này, cuộc đấu trí ở Hoa Kỳ giữa Quốc hội với đa số Dân chủ và ông Tổng thống Cộng hòa sẽ không đi đến một kết quả khả quan – trừ khi Tối cao Pháp viện nhúng tay vào. Bush là một tổng thống không có thói quen nhân nhượng hay hòa giải. Phe đa số Dân chủ ở Quốc hội “đang ngửi thấy mùi máu” từ vết thương của Đảng Cộng hòa. Cả hai phía, ngoài chuyện nguyên tắc hiến pháp, còn đang nhăm nhe đến viễn ảnh quyền lực của chiếc ghế tổng thống và quyền kiểm soát của Quốc hội vào năm 2008. Thật ngây thơ nếu chúng ta nghĩ rằng các ứng viên tổng thống của phe Dân chủ sẽ nhường nhịn lần này. Đây là trận chiến “toàn hảo”; lần này, phe Dân chủ nếu ”đấu” càng ác liệt sẽ càng tốt cho họ vào mùa bầu cử tới.

Ở giữa hai lằn đạn là Bộ trưởng Tư pháp Alberto Gonzales. Tuy Gonzales là thuộc hạ của Bush nhưng phe Cộng hòa trên Đồi (Capitol Hill) vẫn muốn dùng Gonzales làm vật tế thần cho tương lai chính trị của họ. Vì nếu Gonzales vẫn còn giữ chức vụ này đến năm 2008, phe Cộng hòa sẽ phải chịu đựng búa rìu dư luận của quần chúng, của báo chí, của phe Dân chủ, và của các ứng viên tổng thống khác, gồm cả các ứng viên của hai đảng. Phía Dân chủ ngoài mặt muốn cách chức Gonzales, nhưng bên trong ván cờ chính trị đầy tính toán, họ thầm mong cho Bush vẫn sẽ “stand by his man” (đoàn kết huynh đệ chi binh) để lưu nhiệm Gonzales.

Trong chính trị, khi phe chống đối muốn lật đổ một đế chế, họ luôn mong các khuôn mặt “ác ôn” của chế độ phải còn đó để làm bia cho “súng đạn” ngôn ngữ và khẩu hiệu của họ. Gonzales là “hiện thân của chính sách bất hợp hiến” của chính quyền Bush. Nếu Gonzales mất chức, phe Dân chủ sẽ mất đi “dầu xăng” cho “ngọn lửa tranh cử” sắp đến mùa.

Cho nên, nhìn vậy nhưng không phải vậy, Bush sẽ còn phải chịu đựng cơn bão chính trị này trong suốt sáu tháng tới. Phe Dân chủ cũng sẽ đi vào thế lưỡng nan. Khi chưa nắm Quốc hội, chỉ trích phe Cộng Hòa là điều rất dễ dàng. Nhưng nay, khi đã nắm quyền lưỡng viện, không lẽ phe Dân chủ chỉ đi điều tra mà không lo làm luật? It is easy to investigate, but not easy to legislate. Phe Dân chủ hãy coi chừng vì dân Hoa Kỳ không ngu dại, lại mắc bệnh mau chán và không kiên nhẫn. Còn đó bao nhiêu vấn đề quốc gia đại sự như vấn đề di dân, vấn đề an sinh xã hội, vấn đề y tế, giáo dục, thuế khóa và ngân sách mà Quốc hội và Bush không đụng tới.

Chính trị bao giờ cũng đầy dẫy những ván cờ quyền lực. Nhưng nếu không giải quyết xong những quyền lợi quốc gia, thì các tranh chấp theo kiểu lấn chiếm thẩm quyền chính trị như trong mấy tuần nay giữa phe Dân chủ và chính quyền Bush đều là những việc làm lạc đề và vô ích.