Những trao đổi xung quanh từ vi tính trên talawas khuấy động trí nhớ tôi về những điều có vẻ rất phi lý trong sự đặt từ mới của người Việt cho tiếng Việt. Tôi không định mạo hiểm chẳng hạn cắt nghĩa hiện tượng những chữ dùng mới hình như chỉ nảy sinh từ… vỉa hè, mà nếu có chữ dùng mới nảy sinh từ giới kỹ thuật thì hình như nó cũng thường khá nhiều “tính” vỉa hè mà dấu hiệu dễ nhận là vẻ tạm bợ, ngẫu nhiên, đem luận giải thử sẽ thấy khấp khểnh, của những chữ dùng mới đó. Tôi cũng không định góp thêm lời bàn về vi tính hay tạp ghi. Tôi chỉ nhân cái mạch luận bàn chữ nghĩa này, xin đưa ra một “ca” khác, cũng là chuyện chữ, đúng hơn, là chuyện dùng sai chữ mà hình như không thể sửa được nữa.

Bài thơ này là Xuân về, truyện ngắn này là Cái mũi, cuốn tiểu thuyết này là Số đỏ, bộ phim này là Người tình… – đó là những cái tên, cụ thể là tên tác phẩm. Tên đó còn được gọi là nhan đề, đầu đề, và – như rất thông dụng bây giờ – tựa đề.

Nhan là mặt; trông mặt đặt tên, cho nên nhan đề là hợp lý.

Ðầu đề cũng là cách gọi dễ chấp nhận, cá kể đầu rau kể mớ, túm đầu mà gọi là đắc sách rồi.

Nhưng còn tựa đề? Tựa vốn là dịch một trong những chữ tự của tiếng Hán trỏ bài viết ở đầu sách, có thể là tác giả viết cho cuốn sách của mình (như Lỗ Tấn gọi là lời tựa viết lấy), có thể là viết cho cuốn sách của người khác (như Thế Lữ viết tựa cho tập Thơ thơ của Xuân Diệu), tất nhiên tựa cũng trỏ hành vi viết tựa ấy, – hành vi sáng tác hay trứ tác. Tựa là một thể tài văn chương, và vì người ta viết nhiều thứ sách nên cũng nhiều loại tựa sách, vậy xin gọi chung tựa như một thể tài trứ thuật – điều đó là rõ ràng.

Thế thì thiếu gì chữ để gọi tên bài tên sách tên phim mà lại gọi tựa đề? Nếu đã nói: tập thơ đầu tay của Xuân Diệu có tựa đề Thơ thơ thì bài của Thế Lữ in ở đầu sách Thơ thơ gọi là gì?

Ðem tựa để gọi tên vở diễn sân khấu, bộ phim trên màn ảnh lớn hoặc màn ảnh nhỏ, – là chuyện đi quá xa. Nhưng người ta còn đi xa hơn nữa khi nói: cuộc hội thảo với tựa đề, đêm ca nhạc với tựa đề… (những trường hợp này ngẫm ra dùng đầu đề, nhan đề thậm chí cũng chưa thích hợp bằng tiêu đề—nó trỏ cái đề được nêu ra như cây cọc tiêu đánh dấu). Thế mà cách gọi tựa đề lại hết sức phổ biến trên hầu hết các phương tiện truyền thông đại chúng, cả trong lẫn ngoài Việt Nam, có thể nói trên tất cả những phương tiện truyền thông có dùng chữ Việt tiếng Việt trên thế giới hiện nay.

Rõ ràng là tựa như một thể tài sáng tác văn chương, một thể tài trứ thuật, – đã bị mất tên; trong khi đó tên tác phẩm vốn gọi theo mặt hoặc theo đầu, nay bị gọi theo… không biết là theo cái gì! Nên thấy là việc dùng từ tựa đề đang rất phổ biến hiện nay đã khiến nó chỉ còn là ký hiệu hoàn toàn quy ước, không còn liên hệ gì với hàm nghĩa thực của hoạt động đề tựa và thể tài tựa. Ta buộc phải công nhận cách dùng này chỉ vì những người khác nói như thế hiểu như thế, chỉ vì đây là chuyện quy ước, là biểu hiện tính “võ đoán” của ngôn ngữ…, đó là một mặt; nhưng mặt khác chúng ta chưa đến nỗi quên hẳn để không còn biết rằng từ tựa đề đang phổ biến hiện nay vốn là kết quả của một sự lệch lạc, – mặt chữ lệch hẳn khỏi hàm nghĩa gốc của nó.

Ai đã sống ở miền Bắc, ở Hà Nội từ trước năm 1975 hẳn nhớ rằng ở đây thời đó cách gọi tựa đề chưa hề tồn tại. Chỉ đến sau 1975, cùng với rổ nhựa rổ nhôm quạt máy tủ lạnh tivi xa lông băng cát-xét theo xe lửa xe tải tàu thuỷ tàu bay tràn ra Bắc, những thay vì, tựa đề… cũng tràn ra theo. Nay thì cách nói thay vì cách gọi tựa đề không chỉ đậm đặc ở Sài Gòn, Ðà Lạt, Ðà Nẵng, mà ngay trên đất Hà Nội, trên các tỉnh lẻ miền Bắc, trên hầu hết các diễn đàn của thế hệ trẻ, trên tivi của khắp các vùng miền.

Ðến bây giờ, những ai muốn giữ cách gọi tên (tác phẩm) là đầu đề, nhan đề… hiển nhiên đang trở thành thiểu số, đang trở nên dị biệt.

Tôi nêu chuyện mà tôi cho là dùng chữ sai này nhưng tôi không hề tin chuyện này sẽ được sửa chữa. Cá nhân tôi không bao giờ dùng tựa đề theo cách phổ biến hiện nay; nhưng điều này chẳng có nghĩa lý gì.

Có phần chắc là tương lai của vi tính cũng… sáng sủa không kém tựa đề!

27.2.2005

© 2005 talawas