Trước hết phải nói rằng các triển lãm Việt Nam – ASEAN được tài trợ và trao giải bởi Philip Morris hiện nay không phải là sự kiện mỹ thuật to tát đáng kể của Việt Nam, không phải tinh thần kiểu “SEA games” hay “ParaGames” gì đó, mà chỉ là một trong những sân chơi bình thường, chủ yếu dành cho các họa sĩ trẻ thử tài, thử sức. Rất nhiều họa sĩ có tên tuổi, đi nước ngoài nhiều lần, đã có triển lãm cá nhân, hoặc đã một lần được giải thưởng, hoặc đơn giản không thích tham dự, đã không có mặt tại các triển lãm này. Ðiều này ai cũng biết.

Tuy nhiên, Philip Morris (gọi tắt tên triển lãm) có mặt tốt ở chỗ nó là nơi để các họa sĩ trẻ Việt Nam, nhất là những người mới ra trường, chưa tên tuổi, ít được giao lưu tiếp xúc, ít có cơ hội ra nước ngoài, có dịp tự nhìn thấy mình trong tương quan bạn bè họa sĩ trong nước cũng như khu vực và quốc tế. (Nói chung, các triển lãm quốc tế có mặt ở Việt Nam thường rất đông người xem, vì mang đến những thông tin và cái nhìn tận mắt cho người trong nước vốn từ lâu sống khép kín, ít thông tin).

Ngoài ra, đối với nhiều họa sĩ trẻ mới ra trường, những người còn nghèo, không bao giờ dám nghĩ đến khả năng thuê nhà và tổ chức triển lãm cá nhân, thì được tham gia triển lãm, được treo tranh đã là rất mừng, là dịp may, hơn nữa đây lại là triển lãm có giải thưởng, mang tính quốc tế, nó càng có tác dụng khích lệ họ làm việc và đầu tư suy nghĩ một cách nghiêm túc. (Tất nhiên đối với một họa sĩ chân chính thì làm việc và sáng tạo là nhu cầu thường xuyên của cuộc sống).

Các triển lãm Philip Morris đầu tiên đã diễn ra hết sức tốt đẹp. Phải nói rằng các hoạ sĩ Việt Nam đã được nhìn thấy tận mắt sự làm việc, ý tưởng sắc sảo và cách sử dụng chất liệu của các hoạ sĩ bạn như Thailand, Philippines, Indonesia…, và hiểu rằng, muốn giao lưu hội nhập thì ít ra cũng phải cố gắng để có một tầm nhìn và chất lượng tranh tương tự như vậy. Về phía Việt Nam, đã có những tác phẩm khuôn khổ lớn, được giải xứng đáng như: Lê Quảng Hà, Nguyễn Tấn Cương, Trần Văn Thảo, Ðỗ Minh Tâm, Hoàng Phượng Vỹ, Nguyễn Hữu Hoàng, Chu Anh Phương…

Song, cũng cần nói rằng, ở một vài triển lãm Philip Morris gần đây, phía họa sĩ Việt Nam thể hiện sự ảnh hưởng ASEAN quá mạnh, cả về hình thức lẫn cách đặt vấn đề. Một số tranh bị “ASEAN hoá” tới mức nếu bịt tên tác giả Việt Nam thì sẽ không thể nhận biết ra tranh của nước nào. Sự a dua, bắt chước thường xảy ra ở những người yếu kém, thiếu bản lĩnh, không có gì của mình, và số người này lại thường đông, đông hơn nhiều so với tài năng thật vốn luôn luôn là của hiếm. Ảnh hưởng “ASEAN hóa” đã bị nhiều bài viết và báo chí trong nước lên tiếng chỉ trích. Song nó cũng nói lên một sự thật, có thể nói kéo dài suốt lịch sử mỹ thuật Việt Nam, là mỹ thuật ta chứa đựng quá nhiều ảnh hưởng, tiêu hoá mọi thứ ảnh hưởng. Tính dân gian và tính cải lương là hai tính chất rõ rệt nhất của mỹ thuật Việt. Ngay cả giờ đây, những người làm nghệ thuật đương đại đang tiếp tục chịu ảnh hưởng rất mạnh của quốc tế, nhất là trong xu hướng toàn cầu hoá. Sự ảnh hưởng được các nhà sử học nói chung gọi bằng một danh từ khá êm đẹp, mỹ miều là “giao thoa, tiếp biến văn hoá” (acculturation). Ðành rằng, vị thế văn hoá, địa lý, lịch sử của dân tộc là như vậy, vì yếu, nghèo nên luôn phải học hỏi, tiếp biến… Nếu không thì biết có gì?

Gần đây, triển lãm Việt Nam – ASEAN còn mắc một bệnh chung là bệnh chạy theo đề tài xã hội một cách quá nặng nề, lộ liễu (nhiều họa sĩ biết rằng tranh phải đặt ra được vấn đề xã hội thiết thực, nóng bỏng, toàn cầu, phải có nội dung nhân văn… mới hy vọng đoạt giải). Do vậy, nhiều tác phẩm tìm đến đề tài mệt mỏi, căng thẳng giả tạo, đôi khi gây phản cảm.

Tuy vậy, xét cả mặt nọ mặt kia, thì triển lãm Việt Nam – ASEAN, cũng như triển lãm “Ánh mắt trẻ” hiện nay (do Pháp tài trợ) vẫn là những địa điểm, cơ hội tốt để các họa sĩ trẻ thử sức, tập dượt, treo tranh không mất tiền. (nghệ thuật vẫn luôn cần sự hỗ trợ, tài trợ từ các cơ quan, tổ chức, mà ở Việt Nam chính sách này còn rất yếu, lương thất nghiệp cũng không có). Sau mỗi cuộc thi, người ta vẫn chọn ra được vài bức tranh tương đối tốt hơn cả để treo giải, và để cho những người trượt tiếp tục cố gắng và hy vọng. Giải thưởng không hề là tấm văn bằng chứng nhận tài năng, nhưng luôn luôn là món quà tốt động viên tinh thần lẫn vật chất cho người họa sĩ.

Hà Nội, 8.1.2004

© 2004 talawas