Susan Sontag những năm 60

Susan Sontag, ngôi sao văn chương mùa trước, nhân dịp xuân đã đến ở Hà Nội vài tuần, coi đó như là phần thưởng cho cái được Bắc Việt coi là một thái độ chiến tranh đúng đắn chống lại Mỹ. Chuyến đi này có cần thiết hay không? Cho những mục đích thông thường của cuốn sách Chuyến đi Hà Nội (Trip to Hanoi ), một chuyến đi nội tâm với mục đích báo chí, thì không. Mặc dù tác giả Susan Sontag cho thấy bà vẫn đạt được đỉnh cao của sự tối nghĩa, bài tự vấn của bà với tư cách một người Mỹ bức bối đang tìm cách cân bằng tính vô đạo đức của cuộc chiến tranh Việt Nam với một nhận thức về lương tâm làm chuyến đi của bà trở thành một kinh nghiệm mang lại nhiều suy nghĩ.

Trong cuốn No More Vietnams? do Richard M. Pfeffer chủ biên cho Viện Nghiên cứu Đối ngoại Adlai Stevenson, ta tìm thấy nhiều tranh cãi hơn về cuộc chiến và về tương lai của chính sách ngoại giao Mỹ. Cuốn sách ra đời sau cuộc hội họp của 26 “nhà khoa học chuyên ngành” thành danh, các cựu quan chức chính phủ và các nhà báo. Cuốn sách có chất lượng cao về trí tuệ nhưng lại khó tiêu vì nó được sắp xếp theo dạng biện chứng. Lý do để cho mọi người vào cùng một cuốn sách được William R. Polk, giám đốc Viện nghiên cứu Stevenson giải thích như sau: “Chúng tôi cho rằng vào thời điểm này, khi chúng ta tỉnh ngộ hơn về những hệ quả của cuộc chiến tranh Việt Nam, mâu thuẫn trong diễn giải và quan điểm cần được nhấn mạnh hơn là giải tỏa.” Kết quả là có nhiều tiếng nói khác nhau cùng lên tiếng một lúc trong No More Vietnam?.

Dù sao thì khi bị chỉ đích danh ra, mọi người đã phải lên tiếng. Daniel Ellsberg, chuyên gia tư vấn về bình định ở Bộ Quốc phòng, nói: “Tôi tin chắc rằng bài học rút ra được ở đây là một bài học mà tất cả các nước khác trên thế giới đều đã rút ra trước người Mỹ – đó là, nói theo cách của H. Rap Brown, ném bom cũng điển hình Mỹ như bánh anh đào. Nếu các vị mời chúng tôi đến để đánh nhau cho các vị thì các vị sẽ nhận được cả lính lẫn bom của chúng tôi.”

Stanley Hoffmann, giáo sư về điều hành chính quyền tại đại học Harvard nói: “Cái đạo lý của đối ngoại phải là đạo lý tự kiềm chế. Khía cạnh đau buồn nhất của thảm kịch Việt Nam là ở chỗ nó kết hợp sự lệch lối về đạo đức với sự nhục nhã về trí tuệ.”

Ngài Robert Thompson, nguyên bộ trưởng quốc phòng tại Malaya nói: “Viễn cảnh làm một người cải cách chính trị làm tôi run sợ hơn bất kỳ cái gì. Tôi sẽ không đụng vào cải cách chính trị ở những vùng đất đó với một cây sào đẩy thuyền – và sẽ không đụng vào chuyện đó với một nhà khoa học chính trị Mỹ.”

Edwin Reischauer, nguyên đại sứ tại Nhật Bản nói: “Việt Nam cho thấy khả năng có hạn của Hoa Kỳ trong việc kiểm soát với cái giá phải chăng những biến cố tại một quốc gia kém phát triển trỗi dậy đòi độc lập dân tộc… Tôi tin rằng chúng ta đang rời xa khỏi việc áp dụng các khái niệm chiến tranh lạnh như “thăng bằng sức mạnh” và “khoảng trống quyền lực” vào các nước châu Á.”

Thật không may chút nào, cho dù điều đó khó mà nói trước được, rằng cuộc họp bàn tròn cho ra đời cuốn sách này lại diễn ra nhiều tháng trước khi có bài nói của McGeorge Bundy tại Đại học DePauw tháng Mười năm trước đòi ngừng ném bom Bắc Việt Nam. Do chỗ ông Bundy chịu trách nhiệm nhiều hơn bất kỳ cố vấn tổng thống nào trong việc ném bom và leo thang chiến tranh Việt Nam, bài nói của ông vẫn có thể giúp ta tập trung hơn vào các bài học được đưa ra trong No More Vietnam?. Bởi vì ông Bundy đã đảo lập trường của mình không trên cơ sở tính chất vô đạo đức của cuộc chiến mà trên cơ sở cuộc chiến bất thành (“nó bắt phạt chúng ta quá nhiều”). Hầu hết những tiếng nói lành mạnh trong cuốn sách đều không nhấn mạnh vào thành công của cuộc chiến mà vào tính đạo lý của nó.

Nhưng lại là điều may mắn khi bà Susan Sontag tới Hà Nội sau khi Washington quyết định ngừng ném bom thủ đô Bắc Việt Nam. Vì điều này giúp bà có dịp nhìn vào bên trong mọi việc.

Vì là Susan Sontag, bà không dẫn lời cụ Hồ mà dẫn lời Hegel sau cuộc viễn du nội tâm tới Hà Nội: “Hegel đã nói, vấn đề của lịch sử là vấn đề của nhận thức… những gì thực sự nghiêm túc tôi thu được từ chuyến đi đều đưa tôi quay lại điểm xuất phát: chuyện tiến thoái lưỡng nan vì mình là người Mỹ, một người Mỹ cực đoan không đảng phái, một nhà văn Mỹ… Những người Mỹ cực đoan đã lợi dụng một vấn đề đạo đức trắng đen để huy động sự bất bình của công chúng và phơi bầy những gì được ngụy trang trong lòng chế độ.”

Và điều đó, nếu ta được rút ra một kết luận từ những kết luận của bà, có thể mang đến thắng lợi cuối cùng ở nơi đây cho cuộc chiến thất bại ở nơi kia: những khái niệm chiến tranh lạnh đã được lột trần bởi thất bại, và những đổi thay chấn động trong xã hội có thể dẫn tới một nước Mỹ mang tính người hơn cả ở trong nước cũng như ở bên ngoài. Chuyến đi Hà Nội của Susan Sontag quả thực là cần thiết và sách của bà đáng được đọc vì nó xua đi những mạng nhện trong tư duy chúng ta.

Các bài của Susan Sontag trên talawas:

Phát biểu (Talk of the Town, The New Yorker), Hoặc Ngữ dịch

Chống diễn giải (Against Interpretation) Nguyễn Đăng Thường dịch

Về việc tra tấn kẻ khác (Regarding the Torture of Others), Bùi Văn Phú dịch, Nguyễn Nguyệt Cầm hiệu đính

© 2005 talawas