Mấy tháng liền có nhiều phát biểu về cách dạy văn chương, bài Ðồng chí là một trường hợp được đem phân tích. Dư luận cho thấy xã hội không còn chịu đựng nổi cách dạy văn chương hiện thời. Cuộc thảo luận hoàn toàn công tâm. Vì người ta lo cho trình độ thẩm mỹ của con em, chứ không ghét bỏ cá nhân ai.

Việc nhà văn Trần Ðình Sử quyết định công bố toàn văn cách cảm thụ dẫn đến cách dạy bài thơ Ðồng chí là có trách nhiệm, dũng cảm, và cần dựa vào đó để phân tích. Vậy, qua bài này thấy có những gì đáng nói trong cách cảm thụ và cách dạy bài thơ Ðồng chí của nhà văn Trần Ðình Sử?

1. Hiểu sai nghĩa đen: Các bài phát biểu của dân chúng đã nói rồi: “vệ túm” không phải là những anh lính lúc nào cũng sẵn kim chỉ trong ba lô để vá quần áo. “Vệ túm” là cách gọi tinh nghịch, lạc quan, phớt đời của những người lính mặc quần túm ống lại cho gọn. Lính Pháp mặc theo lối Mỹ thì có cái “ghệt” để làm cho quần gabađin của họ túm ống lại. Lính ta thì cóc cần, có sợi giây luồn qua gấu quần, túm lại là xong. Mà vẫn đẹp giai chán, nếu không làm sao anh lính nào cũng có người yêu?

   Hiểu sai lời bài thơ ngay từ nghĩa đen thì sao có thể cảm thụ đúng chính nó? Dù chỉ một tiếng “Vệ túm” nhưng có thể thấy ở đó những tính cách con người Việt Nam Vệ quốc đoàn những năm đầu kháng chiến. Tiếc rằng dù đã được góp ý nhưng tác giả vẫn không chịu khó tỉnh táo nhận ra chỗ thiếu sót của mình.

2. Tán thơ: May mà sự hiểu sai nghĩa đen chỉ chút chút! Các nghĩa đen còn lại vẫn được hiểu đầy đủ, và tác giả lần lượt dùng chúng để tán về “ý thơ” và “vẻ đẹp thơ”. Ðể cho có hệ thống, tác giả tán từ chuyện sốt rét sang những cái tác giả gọi bằng những nỗi khổ thời kháng chiến (đói, rét, rách rưới…).

   Việc giải thích về bệnh sốt rét như chép lại một bài khoa học thường thức là một điều ấu trĩ, đã đành. Nhưng tán rộng về đủ thứ chuyện xuất hiện lần lượt trong bài thơ là một sai lầm quen thuộc của lối bình văn ở chốn học đường mấy chục năm nay. Và đã “tán” thì sẽ gặp sự bế tắc trong chính sự tán: tán mãi theo một cách thì thành “tán phó mát” ^[1] . Do đó bèn chuyển sang công thức “chuyện nọ tán sọ chuyện kia”. Nói đến rét thì tán bằng Rét Thái Nguyên rét về Yên thế, nói đến đói và ốm thì tán nhờ những người Ðem thân xơ xác giữ sơn hà trong thơ Thôi Hữu, nói đến rét thì tán nhờ Bát cơm sẻ nửa chăn sui đắp cùng…

   Chung quy chỉ có một miếng võ: không phân tích vào chính những thịt da tạo thành bài thơ đang cảm thụ, mà dùng cái thịt da khác để tán về chính cái da thịt này. Thói xấu này đã đẻ ra thói “làm văn” của học sinh thời nay là chỉ biết tán, rồi trích dẫn bừa bãi, cốt cho đẫy trang, chứ không biết phân tích vào chính đối tượng được xem xét. Quý vị có con đang học văn xin nghiệm lại xem nói thế có quá lời chút nào không.

3. Hiểu sai thi pháp: Vì sao lại có sự ấu trĩ ấy? Một sự ấu trĩ tràn lan chứ không chỉ riêng ở nhà văn Trần Ðình Sử.

   Câu trả lời có thể là: vì người dạy văn chương không thực sự hiểu thi pháp, và nếu hiểu thì lại lúng túng trong cách thức chuyển cái thi pháp tạo ra một bài thơ cụ thể nào đó cho người học. Người viết bài này ngả về ý sau hơn: các chuyên gia văn là những người uyên thâm, nhưng các bác rất lúng túng trong quá trình sư phạm hoá nghề dạy văn.
   
   
   
   Thế là người dạy văn cứ theo nếp cũ mà đi: bình văn. Ðó là con đường an toàn nhất. Bình văn hay thì được tán thưởng, được học trò bắt chước. Nếu không cũng chẳng chết ai. Học trò vẫn kính trọng thầy như thường. Tôn sư trọng đạo mà!

   Việc sư phạm hoá theo con đường bình văn tồn tại cả chục thế kỷ mà không bị lên án. Vì sao? Vì ngày xưa có ít học trò. Mỗi làng có vài cụ đồ, chỉ những con nhà giàu (hoặc nghèo mà có chí) thì mới học đến đầu đến đũa. Rồi số học trò đó cứ được sàng lọc dần, kể cả những anh học tài thi phận. Cuối cùng chỉ còn lại rất ít những thành phần tinh hoa. Một số ít trong lớp tinh hoa này lại được sàng lọc lần nữa trong đời, giật được mảnh bằng rồi, ăn yến rồi, sau đó ai tự vật lộn giỏi thì người đó có điều kiện tiến thân. Không riêng văn chương, các môn khác đều dạy theo cung cách như thế.

   Bây giờ, chẳng lẽ lại lặp lại con đường sàng lọc tự nhiên đó cho hàng chục triệu con em? Chẳng nhẽ những công trình tâm lý học kỳ vĩ của thế kỷ 20 vừa trôi đi lại không giúp gì cho một nghề sư phạm chủ động hơn, khách quan hơn, dân chủ hơn, khoa học hơn?

   Nghề sư phạm kiểu mới yêu cầu không cung cấp theo lối truyền đạt cho học trò những cái có sẵn (những kết luận cuối cùng) mà dạy học sinh cách thức tự mình đi đến các kết luận cuối cùng. Thí dụ, để cho trẻ em đi đến kết luận cuối cùng cộng và trừ là gì, nhà sư phạm mới không giảng về cộng và trừ, mà tổ chức cho học sinh tự mình chiếm lấy khái niệm cộng và khái niệm trừ. Chiếm theo cách nào? Chiếm theo cách làm lại những điều nhà bác học đã làm để đến với khái niệm đó. Chỗ khác nhau là: nhà bác học dùng thời gian lâu hơn, cộng với vô vàn thử và sai để đến chân lý khoa học, thì việc sư phạm hoá chủ động và đúng đắn sẽ giúp học sinh đi cũng con đường đó nhưng ngắn hơn, nhanh hơn, chắc chắn hơn.

   Trong chuyện văn chương, kiểu sư phạm dạy những kết luận cuối cùng đã chọn cách làm là lối bình văn. Các chuyên gia soạn những bài bình văn tự cho là hay nhất, đem cung cấp cho giáo viên đứng lớp, rồi giáo viên tự mình “sáng tạo” cách truyền đạt những lời bình vàng ngọc đó đến học trò. Nhiều giáo viên chưa thoả mãn với những bài bình văn soạn sẵn đó đã tự soạn lại những bài bình văn khác. Có điều là, dù thay đổi đến đâu thì các giáo viên này cũng vẫn không thoát ra khỏi cái vòng phấn bình văn. Họ cũng chỉ có đến những sáng kiến hay hơn và bộc lộ tài hoa nhiều hơn trong nghề bình văn mà thôi.

   Có thể có một công thức sư phạm khác không? Có thể, và nên làm ngược lại cách bình văn, bằng cách cho học sinh làm lại những việc làm và những nghĩ ngợi của nhà thơ, nhà văn khi họ làm ra văn thơ. Thi pháp không phải là những điều đem ra tán về thi pháp. Thi pháp là những cách làm ra một sản phẩm văn chương. Ðã có người đi trước làm ra, tức là đã có cách làm, thì người đi sau cũng có thể có cách làm lại cách đã làm để tạo ra tác phẩm văn chương.
   
   
   
   Ðó chính là thi pháp được sư phạm hoá, những cách làm thơ văn đã được chuyển thành việc làm cho học sinh làm lại để chính các em có được năng lực văn chương. Nếu không hiểu đúng cách làm như vậy, người chuyên gia mới chỉ làm công việc nói lại những hiểu biết rất cao và rât sâu của mình, nhưng bó tay trước việc tổ chức cho học sinh học văn chương.

   Người viết bài này đã soạn lại bài thơ Ðồng chí và đã cho in trên Văn Nghệ Trẻ giữa tháng 6 năm 2003, hy vọng đưa ra một cách làm khác đi. Không ai nói đó là con đường duy nhất đúng. Ai thấy con đường nào nữa cũng đúng hoặc còn đúng hơn thì xin cứ nêu ra. Thảo luận lành mạnh lúc này để tìm cách cứu lấy thẩm mỹ con em là điều vô cùng cấp bách.