Spiegel: Thưa Victor Vladimirovic, Tổng Thống hiện nay của nước Nga có xứng đáng không?

Jerofejev: Ồ, các ông biết đấy, người Nga không được tập dượt cho việc bầu cử. Trước đây năm năm họ không biết tí gì về Putin, vậy mà chỉ sau một năm họ đã đưa ông ta lên ghế tổng thống. Nếu như xuất hiện một Putin khác, ông ta cũng sẽ kiếm được đa số áp đảo. Xin các vị Phương Tây đừng quá bức xúc về nước Nga như vậy, dù đôi khi nó có vẻ như một gách xiếc.

Spiegel: Nhưng ông là người hoàn toàn có thẩm quyền để phát biểu: Là một nhà văn và một kẻ li khai, ông đã trải qua thời Brezhnev, rồi vụt lên thành một tác giả tên tuổi thời ra đi của Gorbachev và suốt thời Yelzin. Bây giờ, dưới quyền của Putin, ông lại bị phỉ báng là môn đệ của chủ nghĩa thế giới. Nước Nga đang đi giật lùi chăng?

Jerofejev: Không thể khẳng định rằng Putin hiện chỉ làm mỗi một việc là quay ngược bánh xe, không, nói vậy là quá thô thiển. Đúng ra, đó là một tái định hướng, hướng tới những giá trị muôn thuở của nước Nga.

Spiegel: Ông muốn nói đến cái khao khát về tình cộng đồng và kẻ đứng đầu mạnh mẽ?

Jerofejev: Không phải ngẫu nhiên mà tác phẩm mới của tôi tên là Con người tốt trong Stalin. Người Nga yêu cái tốt ở Stalin và sẵn sàng bỏ qua tất cả những cái ác ông ta đã làm. Đối với tôi, Stalin là hiện thân của mẫu hình “phụ vương”, và Putin ngày càng nhập sâu vào vai ấy. Không phải là dân Nga thích bị ăn roi thêm một lần nữa. Nhưng họ muốn một đấng phụ vương tốt và nghiêm khắc. Và một chính quyền hùng mạnh.

Spiegel: 45% người Nga vẫn tin rằng, phần lớn những việc làm của Stalin là tốt. Vậy không có gì đáng ngạc nhiên khi một người như Putin lại thành công, ông từng viết rằng: Putin một tay mở cánh cửa với Phương Tây, tay kia thì sập cửa lại. Putin có thể gặt hái, vì người Nga không để tâm vào việc xem xét lại giai đoạn lịch sử gần đây nhất của mình?

Jerofejev: Con người tốt trong Stalin là kẻ biết rất rõ những điều mà đám hạ thần của y cần. Y mở và đóng cửa phòng cất giấu hồ sơ lúc nào y thấy là nên mở hay nên đóng. Y biến dân chúng thành một bầy đàn, muốn lùa đi đâu thì lùa.

Spiegel: Hình mẫu một người cha tốt là: thông thái mọi điều, nhưng không bao giờ chịu trách nhiệm cho những thất bại. Tối nào Putin cũng xuất hiện trên truyền hình và bắt các bộ trưởng của mình báo cáo như con nít. Bản thân cá nhân ông ta nhận được sự ủng hộ rộng rãi từ dân chúng, nhưng chỉ có 15% tin rằng chính sách của ông là đúng đắn. Phải chăng đây là một dạng tâm thần phân liệt?

Jerofejev: Vâng, đây đúng là tâm thần phân liệt. Nhưng nó là trạng thái bình thường của xã hội Nga. Ở đây không ai ngạc nhiên về điều này cả. Con người và hành động, hai thứ ấy bị cô lập với nhau. Chúng tôi vẫn bị trói trong một nhận thức từ thời trung cổ.

Spiegel: Có phải người Nga sống trong một xã hội bị tụt hậu?

Jerofejev: Yelzin cho rằng sau khi Liên bang Xô viết tan rã, chúng tôi rơi xuống một cái hố sâu 5m. Trên thực tế, cái hố này sâu 50m. Muốn thoát khỏi nó thì phải cố gắng hơn rất nhiều. Chỉ dùng quyền lực áp buộc như thời Stalin sẽ không đủ nữa. Không thể bảo những người chỉ học đốn cây trong trại cải tạo (Gulag) đi chế tạo máy tính được.

Spiegel: Trong mô hình quyền lực của Putin thì nỗi sợ được dùng như một phương tiện hữu hiệu, chúng ta chỉ cần nghĩ đến việc bắt giam nhà tỉ phú dầu lửa Khodorkovsky mới đây. Việc trấn áp giới kinh doanh đã có hiệu quả.

Jerofejev: Cú đánh đó chẳng qua là để bịp, vì 15 triệu người Nga cũng đáng vào tù vì những tội tương tự. Dối trá chưa bao giờ thịnh hành như bây giờ ở Nga. Còn nỗi sợ thì: nỗi sợ chính là chất gắn kết trong xã hội Nga. Nhưng nó là chất gắn kết của quá khứ. Dưới khuôn phép của nó, người Nga đã chế tạo được bom kinh khí; nhưng không vì thế mà nước Nga trở nên hấp dẫn hơn.

Spiegel: Có phải Putin cũng đang mơ giấc mơ vĩnh cửu về một nước Nga hùng mạnh?

Jerofejev: Trong quá khứ người ta luôn sợ rằng cái đất nước khổng lồ này sẽ rệu rã nếu bàn tay cầm quyền quá yếu. Putin đi theo hướng của Nga Hoàng Alexander III, người đã nhấn mạnh vịêc kiểm soát và quản lý, sau khi đất nước trải qua một giai đoạn cải tổ mạnh mẽ do người đi trước ông tiến hành.

Spiegel: Cựu thủ tướng Egor Gaidar đã nói, so với phương Tây thì bao giờ nước Nga chẳng tụt hậu 50 năm, vậy băn khoăn quá mà làm gì.

Jerofejev: So với thực tại thì chúng tôi bị tụt hậu hàng thế kỷ. Đã đến lúc chúng tôi phải công khai nói về chuyện này. Cả ở phương Tây, nơi người ta biết rõ như vậy, chuyện này cũng không được nói đến.

Spiegel: Trong cuốn “Con người tốt trong Stalin” ông có viết, người Nga luôn tin vào mọi thứ và mọi người, nhưng chỉ không tin vào chính bản thân. Có phải một phần của vấn đề nằm ở chỗ người ta không dám đứng ra nhận trách nhiệm?

Jerofejev: Đúng, và cái xấu luôn do người ngoài đem đến. Vấn đề xã hội lớn nhất của chúng tôi là kém năng suất. Nhưng vấn đề tinh thần lớn nhất là, người Nga không bao giờ tìm nguyên nhân thất bại tại bản thân. Chúng tôi sống giữa hai nền văn minh Á và Âu. Và chúng tôi không quyết định được chỗ đứng của mình giữa văn hoá châu Âu khai sáng, và văn hoá nông dân Nga, nền văn hoá thống trị trong thời kỳ cộng sản. Đó là một văn hoá của chủ nghĩa định mệnh và bạo lực. Sau 80 năm nó đã đi hết giới hạn của nó, và do đó toàn bộ hệ thống đã sụp đổ.

Spiegel: Và bây giờ điều gì sẽ xẩy ra?

Jerofejev: Putin muốn kết hợp hai nền văn hoá này lại. Điều đó không thể thành công được.

Spiegel: Phương Tây hết sức ngạc nhiên là không khí của thời kỳ “bung ra” cách đây 10 năm đã trôi qua nhanh như vậy. Phần lớn dân chúng hoan nghênh việc những người theo chủ nghĩa tự do, từng là niềm hy vọng của nước Nga năm 1990, bị đẩy ra khỏi Duma sau cuộc bầu cử Quốc hội tháng 12 vừa rồi. Theo các điều tra thì người ta cũng không coi tự do cá nhân là quan trọng nữa.

Jerofejev: Ở Nga chưa bao giờ có nhiều người đi theo những ý tưởng tự do cả. Cuộc bầu cử Quốc hội vừa rồi, dù có bị thao túng hay không, đã cho thấy nếp nghĩ thực sự của dân chúng. Phe tự do ở nước chúng tôi yếu một cách khủng khiếp.

Spiegel: Nhưng họ đã là những người tiên phong hồi 1989.

Jerofejev: Cái mà chúng tôi trải qua hồi đó là khát vọng tự nhiên hướng tới tự do. Nó không phải là sự trỗi dậy của chủ nghĩa tự do Nga. Người ta muốn tống khứ cái chủ nghĩa cộng sản điên rồ, cái chủ nghĩa bắt nhân dân đi phân loại khoai tây trong kho chứa rau vào các ngày thứ bẩy. Hồi đó, giới trí thức đã bỏ lỡ cơ hội lịch sử của họ.

Spiegel: Vì giới trí thức không đưa ra được một lựa chọn rõ ràng để thay thế chủ nghĩa cộng sản?

Jerofejev: Giới trí thức ngày nay chẳng hơn gì một giáo phái. Họ không nhận thấy rằng, cái gọi là dân tộc Nga chẳng hề tồn tại nữa. Chỉ còn một hỗn hợp dân chúng, trong đó mỗi cá nhân chỉ nghĩ đến phận sống còn của riêng mình và coi “hạnh phúc” là những giá trị vật chất.

Spiegel: …và khó mà kéo cái dân chúng ấy ra khỏi sự thờ ơ về chính trị.

Jerofejev: Phải đề cập tới những vấn đề nóng bỏng nhất của dân chúng. Ví dụ nạn tham những tràn ngập: trong ngành y tế bây giờ người ta phải hối lộ bác sĩ cho từng mũi tiêm, cảnh sát thì cùng bè cánh với bọn tội phạm, nhân viên nhà nước thì vòi tiền cho từng chữ ký. Những cái đó liên quan sát sườn tới cuộc sống hàng ngày của người Nga.

Spiegel: Ngay cả những đối thủ của Putin bây giờ gần như cũng không dám lên án chuyện này nữa.

Jerofejev: Những nhà dân chủ, mà nhiều người tôi vẫn coi là bạn, thì quá kiêu ngạo. Họ không quan tâm tới dân chúng, họ coi thường dân chúng. Dân chúng cảm nhận được thái độ đó.

Spiegel: Cả những mong đợi của phương Tây đối với nước Nga cũng hay bị coi là kiêu ngạo. Chẳng phải mấy năm qua là thời gian của những hiểu lầm văn hoá sao? Châu Âu tưởng nước Nga sẽ áp dụng các chuẩn mực của phương Tây, thế mà bỗng nhiên Putin xuất hiện với bàn tay sắt.

Jerofejev: Phương Tây cho rằng, nước Nga chẳng qua chỉ bị cộng sản chiếm 80 năm, còn ngoài ra thì người Nga với người châu Âu cũng giống nhau cả. Đầu những năm 90, khi những bức tường bị phá đổ thì tất cả đều ăn mừng như những người anh em. Chỉ sau đó người Phương Tây mới nhận ra rằng hình ảnh trong mắt mình về người anh em kia chẳng liên quan gì tới thực tế, rằng người Nga có những hình dung hoàn toàn khác về lao động, hạnh phúc và tự do.

Spiegel: Nước Nga đang đi về đâu?

Jerofejev: Nước Nga không còn thời gian cho những thể nghiệm quốc gia ở một quy mô lớn nữa. Hàng tháng chúng tôi mất dần khả năng theo kịp các nước Phương Tây. Nước Nga thiếu một nền tảng công nghiệp hiện đại. Chúng tôi chỉ sống bằng nguyên liệu thô.

Spiegel: Ông Boris Yelzin đã bắt đầu cải tổ từ 12 năm trước.

Jerofejev: Những cuộc cải tổ này đã hoàn toàn thất bại. Các nhà cải cách quy sự thất bại đó cho dân chúng. Nhưng sự thật là họ đã không hề đếm xỉa đến người dân Nga. Tiềm năng của người dân Nga sẽ được huy động một khi người ta giải thích cho họ hiểu về tính cần thiết của công cuộc cải cách và đánh động đến phẩm giá quốc gia và tinh thần tự do của họ. Nước Nga cần một chính khách nhìn xa trông rộng, biết xốc lại vấn đề tại sao đất nước này đã không thể huy động được sức mạnh dân chúng của mình. Nhưng tôi không coi Putin là một người như vậy. Truyền hình của chúng tôi ra rả suốt ngày từ sáng đến tối rằng người Nga là một dân tộc vĩ đại nhất, như thể vào thời Xô Viết vậy.

Spiegel: Châu Âu ngày càng khó hiểu đường lối của Putin…

Jerofejev: Có hai Putin cùng tồn tại, thậm chí có thể còn nhiều hơn. Ông ta vẫn chưa quyết định sẽ thành loại nào, người Nga hay người châu Âu, dân chủ hay độc tài.

Spiegel: Có ý kiến cho rằng Putin có khả năng dễ dàng tự đổi màu như một con kỳ nhông.

Jerofejev: Hình ảnh về Putin như là một nhân vật mờ ám của KGB trước đây và vì những những lý do không ai hiểu nổi đã trở thành Tổng thống thực ra chỉ là một thứ định kiến. Ngay chính ở KGB cũng có những người đã li khai với chủ nghĩa cộng sản. Phê bình Putin thì thật là dễ. Phương Tây nên giúp ông ta mới phải.

Spiegel: Thực ra không thiếu sự tiếp xúc và những lời tốt đẹp dành cho ông ta.

Jerofejev: Cả Tổng thống Mỹ và ông bạn người Ý Berlusconi của Putin đều không đề cập đến các vấn đề thật sự của của đất nước chúng tôi. Trái lại: họ tránh không đặt câu hỏi về việc khống chế các phương tiện truyền thông hay về cuộc chiến với người Chechenia, vì những quyền lợi ích kỉ của họ, Berlusconi thì với tư cách là một trùm phương tiện truyền thông, Bush thì đang cần sự hỗ trợ cho chiến dịch chống khủng bố và đường lối của mình tại Iraq. Châu Âu hoàn toàn có cơ hội tác động đến Putin. Chỉ nhạo báng hay sợ hãi ông ta đều vô tích sự như nhau.

Spiegel: Và những bài tán dương của Thủ tướng Gerhard Schröder ở hội nghị thượng đỉnh vừa rồi ở Jekaterinburg nữa?

Jerofejev: Đó cũng chỉ là thói đạo đức giả. Với nước Nga, người ta phải nói thật lòng, ngược lại cũng thế. Ông hãy xem vấn đề thị thực nhập cảnh, quyền được đi lại tự do ở châu Âu. Liên minh Châu Âu không muốn miễn visa cho người Nga. Ở sân bay Berlin chúng tôi phải trình hộ chiếu ngay từ trên cầu thang máy bay. Chẳng lẽ mỗi phụ nữ Nga đều làm điếm và mỗi người đàn ông Nga đều là một tay Mafia. Những tên tội phạm Nga thực sự thì lại chẳng sao cả, chúng có thể mua cả visa vào Mỹ hoặc vào các nước trong hiệp ước Schengen ^[1] . Chúng đang ở cả đó rồi đấy, có cả mấy cô gái điếm nữa.

Spiegel: Hy vọng là ông nhầm.

Jerofejev: Bức tường mới xây lên cản trở những người muốn sang các nước Phương Tây du học, cản trở những người đang tìm quan hệ hợp tác ở đó. Một khi châu Âu tự cô lập, những người cộng sản và phát xít Nga sẽ lợi dụng điều này. Họ nói rằng: các người chỉ thích bám cổ châu Âu và chỉ nhận được sự khinh miệt.

Spiegel: Nếu ông cho rằng ở biên giới phía đông của Liên minh châu Âu từ tháng 5 năm nay sẽ xuất hiện bức màn sắt thì quả là ông đang sử dụng chính các lí lẽ của điện Kreml. Điện Kreml không đưa ra được một chiến lược nào liên quan đến việc châu Âu mở rộng về phiá Đông và vì vậy chỉ biết phản ứng như trước đây – tạo áp lực.

Jerofejev: Nền chính trị Nga có xu hướng đưa ra những chính sách khó hiểu, thậm chí có lúc thật đáng ghê tởm. Đối với châu Âu cái tâm lý này có thể là đáng phỉ bỏ, nhưng người ta phải công nhận sự tồn tại của nó.

Spiegel: “Hắn, con người Nga đang tồn tại trong thực tế, luôn lẩn tránh khi cần thiết và sẵn sàng ẩu đả bất cứ nơi nào nếu có khả năng làm điều đó ” – một trích đoạn của Viktor Jerofejev …

Jerofejev: Tác giả Jerofejev viết những điều kinh khủng về nước Nga. Tôi thử cường điệu đến mức tối đa những định kiến của từ hai phiá để tránh phải hoài công cho những cuộc tranh cãi không bao giờ kết thúc. Chỉ có như vậy người ta mới có thể làm rõ những vấn đề mình đang có và có thể giải quyết chúng vào một lúc nào đó.

Spiegel: Vì vậy mà ở quê hương mình ông được coi là một người Nga không yêu nước Nga.

Jerofejev: Những cái đầu đần độn mới có thể coi như vậy, những loại người như vậy chúng tôi có rất nhiều.

Spiegel: Đồng nghiệp của ông, nhà văn Vladimir Sorokin – sách của Sorokin giống như sách của ông cũng bị những kẻ cuồng tín trung thành với Putin làm mồi cho lửa hay cho vào bồn vệ sinh giật nước – đã nói về một “mùa đông chính trị” mới.

Jerofejev: Phải thật lạnh thì người Nga mới cảm thấy là mùa đông. Không thì chỉ là thứ thời tiết khó chịu; tôi không tin là băng giá sẽ đến. Thực ra có thể là những người theo chủ nghĩa tự do và chủ nghĩa thế giới lại bị lâm nguy. Tổ chức Đoàn thanh niên Putin đã yêu cầu tôi lưu vong ra nước ngoài. Nhưng để có một thời đại băng hà mới thì còn thiếu một ý tưởng điên rồ, loại ý tưởng khiến nước Nga nhiều lần đông cứng lại trong quá khứ. Chỉ khi nào biên giới bị đóng cửa, đồng đô-la với tư cách là loại tiền tệ thứ hai bị cấm thì nước Nga sẽ đi đến bế tắc. Tôi hy vọng Putin hiểu ra rằng ở đất nước chúng tôi mọi thứ đều thật mong manh.

Spiegel: Ông từng yêu cầu là phải đem cái nhận định của Stalin về các nhà văn thời ông ta cai trị để vận vào nước Nga và Tổng thống Putin bây giờ: “Hiện thời chúng ta chẳng có gì hay ho hơn.”

Jerofejev: Một lần nữa – ông phải xem nước Nga như nó vẫn thế. Đến một làng ở châu Phi thì người phương Tây hẳn sẽ phải tôn trọng những phong tục của ngôi làng đó. Nhưng với chúng tôi thì các vị lại đem thước đo của Phương Tây ra để đánh giá, có thể là vì chúng tôi cũng da trắng và vì vậy mà trông giống các vị chăng? Bề ngoài thì chúng tôi quả là người da trắng thật đấy, nhưng bên trong thì hơi đen và có một chút mầu sắc linh tinh khác. Các vị hãy nên thôi ngạc nhiên về chuyện này.

Spiegel: Victor Vladimirovic, xin cám ơn ông về cuộc nói chuyện.

Victor Jerofejev sinh năm 1947 ở Moskva là con trai của của một nhà ngoại giao, người đã từng phiên dịch cho Stalin. Jerofejev theo học văn học và năm 1979 ông biên soạn cuốn niên giám Thủ phủ. Vì việc này mà ông đã bị khai trừ khỏi Hội nhà văn và bố của ông bị mất chức Đại sứ ở Wien. Năm 1990 ông công bố cuốn tiểu thuyết đầu tay Vẻ đẹp Moskva. Với tác phẩm Con người tốt trong Stalin vừa ra mắt tuần trước, Jerofejev đưa ra một phác hoạ về thời đại Stalin và miêu tả bi kịch của gia đình ông.

talawas hiệu đính và chú thích

© 2004 talawas