Càng thành công bao nhiêu, một nhà lãnh đạo Nga thường có tâm lý bất ổn bấy nhiêu. Khi Hoàng đế Alexander I lấy được thành Paris của Napoléon và khi Thống chế Stalin tiến chiếm Berlin của Hitler, mặc dù đó là lúc họ có ảnh hưởng rất lớn đến số phận của châu Âu, cả hai nhà lãnh đạo này đều phải ra tay chống lại những luồng tư tưởng tiên tiến khá mạnh mẽ, từ phía dân chúng thì ít nhưng từ phía tầng lớp lãnh đạo thì nhiều. Trong chính sự của Nga, không mấy khi người dân thường được coi trọng. Kẻ thống trị chỉ thật sự lo sợ đám quần thần tham lam, trí trá và nguy hiểm. Lãnh đạo Nga quá nhiều lần bị lật đổ do những cuộc đảo chính cung đình; ngay cả chế độ Sa hoàng một thời được mô tả là “chế độ toàn trị được tôi luyện qua những cuộc ám sát”. Peter III và Paul I bị chính những người thân cận nhất hãm hại. Lavrenti Beria, người hùng trong ba tháng sau khi Stalin qua đời, bị bắt rồi bị hành quyết. Khi Nikita Khrushchev bị lật đổ năm 1964, một vài kẻ chủ mưu thân cận với Leonid Brezhnev đã tính đến việc giết ông ta. Và một cuộc đảo chính hụt do các đầu sỏ của ngành công an tổ chức năm 1991 đã làm suy yếu quyền lực của Mikhail Gorbachev. Đó là lý do tại sao Sa hoàng Ivan Bạo chúa, Peter Đại đế và Stalin đã hãm hại những kẻ quyền cao chức trọng, giết đi nhiều người rồi tạo lại giới thân cận mới cho mình.

Putin đã hành xử tinh tế hơn thế. Có lẽ chúng ta sẽ không bao giờ biết được những gì đang xảy ra ở hậu trường chính trị hôm nay, nhưng rõ ràng là Putin đã khôn khéo chế ngự được cuộc tranh giành quyền lực và quyền lợi của những phe phái hiện đang bu bám quanh ông. Suốt lịch sử nước Nga, kẻ thống trị không bao giờ có thể tự dưng rời bỏ quyền lực, vì họ sợ tạo sơ hở khiến cho những kẻ tranh quyền có dịp trả thù bản thân họ và thuộc hạ. Như thế, ngay cả lúc có quyền hành nhất, Putin cũng không dám rời bỏ chính trường, cho dù ông có thực sự muốn vậy.

Putin thực hiện nhiều nỗ lực nhằm làm suy yếu Quốc hội, báo giới và lực lượng đối lập, nhưng theo một nghĩa nào đó điều này cũng làm cho ông trở nên dễ bị tổn thương hơn bởi vì chế độ của ông cứng nhắc đến độ một biến động như cuộc Cách mạng Hồng ở Georgia hay Cách mạng Cam ở Ukraine cũng có thể làm nó sụp đổ. Điều này lý giải việc ông khuyến khích tư tưởng đa nghi bài ngoại và việc ông đã vụng về sử dụng những biện pháp trấn áp ngay cả khi ông được quần chúng hâm mộ tới mức những biện pháp này gần như không cần thiết. Ông còn dễ bị tổn thương vì một lý do khác nữa. Đó là sự thành công của ông dựa vào dầu hoả: nếu một ngày kia giá dầu tuột dốc, ông có thể trở thành vị hoàng đế cởi truồng.

Putin từng tuyên bố rằng sau khi hết nhiệm kỳ Tổng thống ông sẽ đảm nhận chức vị Thủ tướng. Chắc chắn ông sẽ tiếp tục trông coi những bộ ngành có quyền lực như quốc phòng, công an và ngoại giao bằng cách điều khiển Dmitri Medvedev, vị Tổng thống bù nhìn và cũng là đàn em của ông. Nhưng đây là một nước cờ nguy hiểm: Nếu như tên bù nhìn quay lại chọi nhau với ông chủ thì sao, cũng như trước đây Putin từng chọi nhau với “Gia đình” Yeltsin gồm đám tỉ phú và thư lại đã có công gây dựng sự nghiệp cho ông. Sự tôn sùng hình ảnh của Putin ở Nga là lá chắn hữu hiệu nhất của ông: nó giúp ông có một uy tín bất khả xâm phạm mà một đàn em như Medvedev khó có thể phớt lờ, kể cả khi Medvedev lén lút âm mưu thực hiện một cuộc đảo chính hoàng cung đi nữa.

Tác phong của Putin là một kết hợp độc đáo: ông phóng ra được nét uy nghi đường bệ của các vị Sa hoàng và quyền lực xa xôi của các ngài Tổng Bí thư Xô-viết, kết hợp với chủ nghĩa đại chúng dân tộc. Khi cho báo chí chụp hình lúc đang ở trần đi câu, có thể ông đang nhập vai Peter Đại đế, người phô trương phong độ cường tráng của mình bằng cách đóng vai một thủy thủ bình thường, hoặc ông hoàng Potemkin, người yêu của Catherine Đại đế, người mặc caftan (áo dài thắt lưng) không quần để tiếp các sứ thần.

Khi mới nhậm chức Tổng thống, Putin đã tỏ ra là nhà lãnh đạo chuyên chế nhưng có tinh thần cởi mở theo đường lối của Catherine. Nhưng hiện nay ông tỏ ra là một nhà độc tài cứng rắn theo chủ nghĩa dân tộc. Ông không phải là một Stalinist hay là một Marxist; “chế độ dân chủ có chủ quyền” của Nga hiện nay tự do hơn chế độ Xô-viết rất nhiều. Mặc dù không sử dụng khủng bố trên qui mô lớn, nhưng Putin đã cho các cơ quan công an nhiều quyền lực như chúng từng được hưởng từ thập niên 1920 đến thập niên 1950 và trong suốt 15 tháng cầm quyền của người từng đứng đầu KGB là Tổng Bí thư Yuri Andropov. Người ta không nên ngạc nhiên về điều này: ngành mật vụ của Xô-viết không được thiết kế như một định chế riêng rẽ – nó là cột sống của quyền lực nhà nước, là giai cấp hiệp sĩ của cách mạng, có đủ khả năng bảo vệ và thanh tẩy nước Nga.

Lịch sử sống trong thì hiện tại trên đất Nga. Stalin bị lịch sử ám ảnh và một phần nào đã bắt chước đường lối cai trị của Ivan bạo chúa và của Peter Đại đế. Stalin từng nói: “Dân Nga cần có một vị Sa hoàng”. Có lần rảo bước quanh Điện Cẩm Linh, ông ta phản ánh tâm tư mình: “Ivan từng bước qua đây”. Ngày nay Stalin đã trở thành thước đo tuyệt vời cho tác phong lãnh đạo Nga. Những sách giáo khoa do nhà nước ấn hành ca ngợi Stalin là “nhà lãnh đạo thành công nhất từ trước đến nay” và là một người có công dựng nước theo đường lối của Peter Đại đế hay Bismarck.

Putin có một móc nối bất ngờ với lịch sử: ông [nội] của Putin là đầu bếp nấu ăn cho Rasputin, Lenin và Stalin. Một nửa thư viện khổng lồ của Stalin, với những ghi chú bên lề của ông bằng bút chì đỏ, vẫn còn nằm trong văn phòng của Putin. Người ta kể rằng, khi nào cảm thấy buồn chán, Putin thường lấy xuống một cuốn sách và thảo luận những ghi chú ấy với khách của ông. Éo le thay, Stalin nhà Marxist – con ông thợ giày xứ Georgia – lại trở thành thần tượng và khuôn mẫu cho vị Sa hoàng Nga đầy quyền lực, vị anh hùng của một nước Nga tư bản đang trỗi dậy.

Montefiore là tác giả cuốn Young Stalin và Catherine the Great and Potemkin.
Các bài viết khác của cùng tác giả trên talawas: Quái vật mang tên Karl Marx

Bản tiếng Việt © 2008 talawas