Trần Tiễn Cao Đăng
Tự do nội tại là cái thể của tự do.
Tự do ngoại tại là môi trường thuận lợi cho cái dụng của tự do.
Tự do nội tại thuộc hình nhi thượng của hiện hữu.
Tự do ngoại tại thuộc hình nhi hạ của hiện hữu.
Các quy luật của tự do nội tại thuộc về trật tự ẩn (implicate order) của vũ trụ.
Các quy luật của tự do ngoại tại thuộc về trật tự hiện (explicate order) của vũ trụ.
Thưa quý vị!
Tôi từng quyết định sẽ không trở lại chủ đề này sau khi Talawas đăng bài “Tự do đầu tiên, tự do cuối cùng“. Cũng như mọi người, tôi có những việc khác đáng làm hơn. Nhưng tôi lại e quý vị sẽ hiểu sự im lặng của tôi theo một cách khác. Với riêng tôi, điều đó chẳng quan trọng. Song, một khi đã nhập cuộc, tôi không thể luôn hành xử thuần như một cá nhân. Sự im lặng của tôi sau bài trao đổi của ông Đỗ Kh., trong bối cảnh diễn đàn, chỉ có thể hiểu rằng: một lần nữa, lại cái nhược điểm cố hữu của người Việt Nam a) ít có khả năng đẩy tới cùng dù chỉ một cuộc chơi, và b) lầm tưởng rằng việc chọn thái độ im lặng kiểu “hiền triết phương Đông” hay “một điều nhịn chín điều lành” luôn luôn là một phẩm hạnh.
Tôi không hề có ý định xúc phạm những người đã phải trả cái giá rất đắt để có tự do. Nếu trong bài viết của tôi có chỗ để người ta hiểu như vậy, tôi lấy làm tiếc về sự sơ suất và chân thành xin lỗi. Nhưng, dù thế nào, có một điều duy nhất không thể thay đổi và không thể hiểu khác: cái tự do tôi nói không phải là cái tự do của một sinh vật xã hội. Cái tự do tôi nói là tự do mang tính bản thể của những kẻ có sứ mệnh, bằng phương cách phù hợp với tư chất của mình, sáng tạo (lại) thế giới và các giá trị của nó.
Chừng nào quý vị chưa thể nắm bắt tôi đang nói về cái tự do nào, chúng ta còn không hiểu nhau, còn nói về những cái tự do khác, còn nói về những cấp độ khác nhau của hiện hữu, và ngày càng lạc đề.
Khi phủ nhận sự khả dĩ và/hoặc giá trị của thơ siêu hình tại một xứ sở “không có tự do” như Việt Nam, quý vị đang lấy cái ở cấp độ thấp hơn (tự do ngoại tại, môi trường thuận lợi của cái dụng) để quyết định cái ở cấp độ cao hơn (tự do nội tại, cái thể).
Quý vị lấy cái có sau để điều kiện hóa khả tính của cái có trước. Khác nào quý vị bảo: không có cái lồng ấp thì không thể có quả trứng. Hoặc, không có cái chảo để chiên trứng hay cái nồi để luộc trứng thì quả trứng là một thứ xa xỉ.
Khi quý vị dựa vào toàn bộ uy thế và hùng lực của cái tự do mà quý vị đang thủ đắc để phán xét về khả tính của cái tự do thuộc về nội thể ở một xứ sở “thiếu nhân quyền, không có tự do và còn nghèo đói” như Việt Nam, quý vị không hiểu mình đang suy nghĩ và nói năng như những công dân Hoa kỳ “thứ thiệt”, hay những người Việt nam vĩnh viễn bị trói chặt vào nỗi đau và thân phận, chứ không như những nghệ sĩ và trí thức đích thực mà một phẩm chất không thể thiếu là ý thức tận đáy về sự bình đẳng tuyệt đối của tất cả chúng ta khi nói về ý chí và yếu tính sáng tạo.
Quý vị từng sẵn sàng đánh đổi mạng sống để có tự do; đó là lựa chọn cá nhân của quý vị, trong hoàn cảnh cá nhân của quý vị.
Cái quý vị đánh đổi bằng mọi giá là môi trường của tự do, chứ không phải bản thể của tự do.
Lựa chọn cá nhân đó không bảo chứng cho quý vị với tư cách kẻ sáng tạo.
Cái tự do ngoại tại mà một số trong quý vị đã phải trả giá đắt, kẻ khác có thể tước đoạt từ quý vị mọi nơi, mọi lúc, bằng mọi cách; nếu họ muốn. Nhưng, ngay cả khi mất hết tự do đó, quý vị vẫn còn lại một cái tự do cuối cùng mà không kẻ khác nào có thể tước đoạt. Cái tự do nội tại ấy, kẻ khác không thể tước đoạt của quý vị. Muốn hủy diệt cái tự do đó, kẻ khác không thể làm gì khác hơn là hủy diệt chính bản nguyên của quý vị, bằng cách 1) giết chết quý vị, 2) bức cho quý vị hóa điên, hoặc, 3) như trong phim/truyện khoa học giả tưởng, “cấy” một nhân cách khác vào não quý vị.
Chừng nào quý vị còn giữ được bản nguyên của mình, tự do nội tại còn ở trong quý vị, thuộc về quý vị, là quý vị.
Tôi tiếc cho quý vị phí công kể về cái giá quá đắt quý vị phải trả cho cái tự do quý vị đang thủ đắc.
Những câu chuyện đó, hiển nhiên, gây xúc động và gợi cảm thông, nhưng chỉ ở nơi và vào lúc thích hợp.
Dù cái giá để có nó đắt đến mấy, cái tự do mà quý vị thủ đắc không làm nên sự khác biệt trong phẩm tính và nội lực của kẻ sáng tạo, hay tầm vóc của tư duy.
Chính cái tự do nội tại mang tính bản thể, chỉ có nó, làm nên sự khác biệt đó.
Hãy vứt bỏ tất cả những phân biệt giàu có/nghèo đói, thừa/thiếu nhân quyền, có/không có tự do… ra khỏi diễn đàn.
Ở đây, chúng ta nên và cần phải nói về nghệ thuật và sáng tạo đích thực, nghĩa là, những chiều kích lớn hơn của tự do.
© 2003 talawas