Nguyễn Thục Nhi
Mới đây các phương tiện truyền thông đại chúng lại đưa tin về cái gọi là “chiêu hiền đãi sĩ” – theo cách gọi của một số người – ở tỉnh Sóc Trăng. Ngược dòng thời gian, Bình Dương là tỉnh nổ phát súng đầu tiên khơi mào chuyện này, tiếp đó là một vài tỉnh khác ở đồng bằng sông Cửu Long như Vĩnh Long, Bạc Liêu…, rồi lan ra tận miền Trung, đến Bình Ðịnh, Ðà Nẵng. Cách các tỉnh “chiêu hiền” – tất cả đều làm giống hệt nhau, như một phong trào – là đăng thông báo mời gọi các trí thức có trình độ cao về tỉnh làm việc. Thời hạn ít nhất là năm năm, được bố trí chỗ ở, trợ cấp một lần ngay khi về nhận công tác: thạc sĩ – x triệu, tiến sĩ – y triệu, tiến sĩ khoa học – z triệu, phó giáo sư – u triệu, giáo sư – v triệu.
Vấn đề đặt ra là có thể coi những gì mà các tỉnh nói trên làm là chiêu hiền đãi sĩ không? Cách “chiêu” như thế có phù hợp với hiền sĩ? Và những người theo tiếng gọi của những ưu đãi vật chất thuần túy, và đáng nói hơn, theo lời kêu gọi khơi khơi của các tỉnh này, có thể coi là hiền sĩ hay không? Ðã có nhà báo nào thử điều tra xem các tỉnh nói trên chiêu được bao nhiêu “hiền sĩ” và họ là những ai?
Trước hết xin nói ngay rằng chỉ cần nhìn vào cái cách “chiêu” các “hiền sĩ” của các tỉnh ấy cũng đủ thấy rằng hình như có chuyện không ổn ở đây. Đó là kiểu chiêu hiền khơi khơi. Năng lực khơi khơi thay vì nói năng lực chuyên môn, năng lực lãnh đạo, năng lực đọc thực trạng xã hội, cơ quan, đơn vị, địa phương, ngành, năng lực hoạch định chiến lược phát triển, năng lực tổ chức, điều hành, năng lực dùng người, năng lực phát hiện vấn đề, năng lực giải quyết các nan vấn trong thực tế, năng lực giao tế, năng lực trình bày vấn đề và thuyết phục người nghe…
Cái cách chiêu hiền như thế xem ra chỉ để cho có chứ không cốt thu hút người tài, chí ít thì cũng là vô thức. Có người bạo mồm bạo miệng còn bảo: họ “diễn” ấy mà! Và đương nhiên người nói có cái lý của mình. Chính quyền các tỉnh nói trên sẽ trả lời ra sao nếu có ai đó cắc cớ hỏi rằng: tỉnh A thiếu cán bộ công chức có tài, cụ thể ra sao. Các anh cần những chuyên gia trong lĩnh vực nào? Một chuyên gia giỏi về nghiệp vụ ngân hàng? Một chuyên gia có trình độ cao về mạng máy tính? Một cán bộ có năng lực tốt về hành chính công? Một chuyên gia giỏi về thu hút đầu tư nước ngoài? Một người có nhiều kinh nghiệm trong việc xây dựng và quản lý khu chế xuất? Không một tỉnh nào nêu ra các vị trí cụ thể với các yêu cầu cụ thể như thế cả. Cái mà họ đề cập đến là những thông tin chung chung, nhiều khi chẳng nói lên điều gì: học hàm học vị, thạc sĩ, tiến sĩ, tiến sĩ khoa học, phó giáo sư, giáo sư và kèm theo là các ưu đãi vật chất, là tiền. Còn điều kiện làm việc, vị trí công tác, chuyên môn cụ thể – không nói! Giả sử rằng người viết bài này là tiến sĩ khoa học về Vật lý nhiệt độ thấp, hoặc là chuyên gia về Thị trường chứng khoán (TTCK) có bằng Ph.D xịn của một trường lừng danh ở Hoa Kỳ, nay tôi nộp hồ sơ thì các vị tính sao. Tỉnh Sóc Trăng cần tiến sĩ khoa học về Vật lý nhiệt độ thấp, cần chuyên gia về TTCK để làm gì? Không nhận thì hóa ra nói dối bởi cái mà các anh đề cập tôi có đủ, thừa nữa là khác, mà nhận thì biết bố trí vào đâu, trường đại học thì tỉnh không có mà có đi chăng nữa thì nói thật với chuyên ngành hẹp như thế họa may chỉ có một vài đại học ở thành phố Hồ Chí Minh, Hà Nội dùng được.
Điều quan trọng đầu tiên cần phải tuân thủ của chuyện chiêu hiền đãi sĩ là nên cụ thể. Những chuyện khác cũng không kém phần quan trọng.
- Giơ cao tiền trợ cấp theo từng mức (nghe xót xa cho hiền sĩ quá) như thế e không thích hợp với việc cầu hiền, vả lại với trí thức chân chính, hết lòng vì khoa học thì tiền chưa phải là cái mà họ quan tâm trước nhất, mà là điều kiện, môi trường làm việc. Không hiểu được hiền tài, xác định hiền tài qua bằng cấp, học hàm e rằng sẽ xảy ra tình trạng mời nhầm chăng?
- Muốn xuống chiếu cầu hiền thì có mấy việc phải làm. Một: có trong tay địa chỉ cụ thể, vị trí công tác đang cần hiền sĩ. Thông số này coi như gồm cả ngành chuyên môn của người được mời. Hai: kế hoạch sử dụng hiền sĩ, bao gồm các nhiệm vụ sẽ phải đảm đương, trách nhiệm, quyền hạn… Ba: kế hoạch cung ứng điều kiện làm việc, tạo môi trường làm việc, tuyển chọn cộng sự để hiền sĩ đào tạo nhân lực tại chỗ cho tỉnh thông qua quá trình làm việc. Bốn: xây dựng chế độ đãi ngộ, tuyệt đối không nêu các mức trợ cấp, tránh việc liên tưởng đến chuyện ra giá khi mời gọi, cần thu xếp công ăn việc làm, học hành cho các thành viên trong gia đình như là một cách quan tâm, tạo tâm lý thoải mái cho người được mời.
- Liệu chúng ta có nên đánh đồng chuyện chiêu hiền đãi sĩ với chuyện đăng thông báo tuyển dụng, kèm một danh mục việc làm cần người có năng lực không? Ðây thực sự là hai việc khác nhau, cả về cấp độ lẫn đối tượng nhắm tới. Thi tuyển công chức cần phải được coi là một hoạt động bình thường. Việc thi tuyển này, xét về cấp độ, thấp hơn nhiều so với việc chọn hiền tài. Nó chỉ mới dừng lại ở mức độ tìm người cho các công việc hành chính hoặc chuyên môn thuần túy, cùng lắm thì cũng chỉ là các nhà quản trị cấp cao, các chuyên gia giỏi trong một vài lĩnh vực cụ thể. Trong khi đó mời gọi hiền sĩ to tát hơn nhiều.
- Các địa phương cần người tài để làm gì? Ai được coi là nhân tài? Lẽ ra trước khi bàn đến chuyện thu hút nhân tài, chiêu hiền đãi sĩ, hai câu hỏi này đã phải được đặt ra. Tuy nhiên bây giờ bàn cũng chưa muộn. Người tài là để dùng vào việc lớn, để giải quyết những vấn đề lớn. Ai giải quyết được những vấn đề lớn họ chắc chắn là người tài. Về chuyện này chúng ta còn phải học cha ông nhiều. Thời quân chủ, việc đánh giá để phân biệt kẻ văn hay chữ tốt với bậc hiền tài quả thật rất có lý: bài văn sách là thước đo chuẩn xác phân chia rạch ròi hai hạng người này. Chỉ những ai có thể giải quyết các vấn đề quốc gia đại sự, an dân trị quốc, kinh bang tế thế qua bài văn sách mới có thể đỗ đạt cao để được coi là bậc hiền tài – nguyên khí quốc gia.
Thực ra thì hiện nay các tỉnh đang thiếu những người có khả năng giải quyết những nan vấn của tỉnh chứ không hẳn là thiếu người để giải quyết các sự vụ hành chính hay chuyên môn tuần túy. Có thể nêu có tính giả định vài bài toán các địa phương có thể gặp phải, chẳng hạn như: đâu là lối ra cho ngành tiểu thủ công nghiệp địa phương? Làm thế nào để thu hút đầu tư từ TP Hồ Chí Minh để tạo đà phát triển cho địa phương? Quy hoạch các vùng chuyên canh như thế nào để đạt hiệu quả kinh tế cao? Ðâu là những lĩnh vực mà ngành công nghiệp tỉnh cần tập trung đầu tư, v.v…
Như thế người mà các tỉnh cần là các chiến lược gia, chí ít cũng là những người thấy được điều mà người khác không thấy để tư vấn cho lãnh đạo tỉnh trong hoạch định chính sách. Và như vậy các hiền sĩ lại không hẳn là các vị giáo sư mũ cao áo dài. Các tỉnh đang cần người có khả năng giải quyết vấn đề, bất kể người đó có bằng cấp hay không. Thi tuyển sẽ là cuộc chơi công bằng cho hết thảy mọi người, bằng thi tuyển nghiêm túc, công khai, minh bạch ắt người tài sẽ lộ diện. Và dĩ nhiên đề bài cho cuộc thi chọn hiền tài hẳn nhiên là việc giải quyết những vấn đề lớn, ở tầm chiến lược, thay vì chỉ loanh quanh kiến thức và kỹ năng chuyên môn như của kỳ thi tuyển công chức bình thường. Ðiều cuối cùng người viết muốn đề cập là liệu chúng ta có thực tâm muốn làm điều đó hay không.
© 2004 talawas