Jens Bisky và Jakob Hein (Ảnh: Lengemann)

Jens Bisky (người bên trái ảnh) ra đời vào ngày 13.8.1966 tại Leipzig, đúng năm năm sau ngày bức tường Berlin được xây dựng. Hoàn cảnh xuất thân, tuổi trẻ và thời điểm bước ngoặt 1989 đã được Bisky mô tả một cách đầy ấn tượng trong cuốn sách đầu tay Ra đời vào ngày 13 tháng Tám. Chủ nghĩa xã hội và tôi (Geboren am 13. August. Der Sozialismus und ich, Nxb. Rowohlt, Berlin 2004, 252 trang). Trong tác phẩm này ông kể về bố mình, Lothar Bisky, hiện là Chủ tịch Đảng PDS ^[1] , về mối quan hệ với Stasi ^[2] của mẹ mình, Almuth Bisky, về người em trai Norbert Bisky (sinh năm 1970), một trong những hoạ sĩ trẻ Đức danh tiếng nhất hiện nay, và về bản thân như một đứa con thành đạt của chủ nghĩa xã hội. Jens Bisky từng giữ vị trí lãnh đạo trong Đoàn Thanh niên Tự do Đức (FDJ), từng là sĩ quan của Quân đội Nhân dân Quốc gia (NVA) của CHDC Đức. Khi bức tường Berlin sụp đổ thì thời hạn phục vụ trong quân đội của ông cũng kết thúc. Bisky học ngành Văn hoá học và sau đó trở thành nhà báo. Hiện nay ông là biên tập viên văn hoá thường trú tại Berlin của tờ Nhật báo Nam Đức (Süddeutsche Zeitung).

Jakob Hein (người bên phải ảnh), sinh ngày 25.10.1971 tại Leipzig, trưởng thành ở Đông Berlin, là con trai của nhà văn và nhà viết kịch Đức hàng đầu Christoph Hein. Cuốn sách đầu tiên của ông ra mắt vào năm 2001: Chiếc áo phông đầu tiên của tôi (Mein erstes T-Shirt, Nxb. Piper, München, 152 trang) nói về thời tuổi trẻ ở CHDC Đức. Tiếp theo đó là cuốn Những hình thức chung sống của con người (Formen menschlichen Zusammenlebens, Nxb. Piper, München 2003, 160 trang) tường thuật về những chuyến đi Mỹ của tác giả. Vào mùa Thu năm nay Hein cho ra cuốn Thậm chí có thể đó là một thời thật đẹp (Vielleicht ist es sogar schön, Nxb. Piper, München 2004, 162 trang) mà ở đó, bắt đầu từ cái chết của mẹ mình, nhà làm phim tài liệu gốc Do Thái Christiane Hein, tác giả đã kể về lịch sử của gia đình từ giai đoạn Đức Quốc Xã qua thời kỳ hậu chiến ở CHDC Đức cho đến tận sau ngày thống nhất hai nước Đức. Jakob Hein hiện là bác sĩ chuyên khoa về bệnh tâm thần trẻ em tại Bệnh viện Charité ở Berlin.

DIE WELT: Xin hỏi một điều không được tế nhị: Các ông đã dùng số tiền chào mừng ^[3] vào việc gì?

Jens Bisky: Mua sách. Ở Heidelberg tôi đã mua cuốn Nguyên lí hy vọng ^[4] của Bloch.

Jakob Hein: Tôi là một người bảo hoàng, tôi đã không nhận số tiền này.

DIE WELT: Ông không đùa đấy chứ?

Hein: Không. Một người bạn cùng lớp thời phổ thông của bố tôi là chủ quán cà phê „Đại bàng“ ở cửa khẩu Charlie ^[5] . Tôi từng làm bồi và đã kiếm khoản tiền đầu tiên của mình ở đó. Kiếm được bao nhiêu thì lại chi hết cho vé nghe hoà nhạc và bánh Döner ^[6] . Dạo đó người ta cũng rất chuộng loại áo phi công màu đen có hình con báo ở sau lưng. Mỗi chiếc giá 99 Mark và bán chạy như tôm tươi. Ở nhà băng người ta có thể thoải mái chọn giữa tờ 100 Mark hay chiếc áo này.

DIE WELT: Trong cuốn sách của Jens Bisky có một đoạn nói rằng vào tháng Giêng 1990, khi có mặt ở trong một quán bia ở Brüssel, tác giả đã bật khóc vì bị choán ngợp bởi cảm giác tự do. Ông Hein, ông có trải qua một cảm giác như vậy không?

Hein: Thời gian hai năm sau tháng Tám 1989 thực sự diễn ra quá nhanh, người ta không thể nào theo kịp nổi. Tôi cũng từng trải qua những khoảnh khắc bị chấn động mạnh về tình cảm. Vào tháng Tám 1990, khi có mặt ở một câu lạc bộ cực xịn ở New York City, tôi cứ có cảm giác như thấy chính mình đang đi lại trong một bộ phim lạ vậy.

Bisky: Đúng như vậy. Có gì đó đã biến mất, tình trạng căng thẳng, nỗi đau khổ cố hữu.

DIE WELT: Phải đến bảy, tám năm sau thì người ta mới bắt đầu có thể có một cái nhìn đa cảm về CHDC Đức.

Bisky: Cách nhìn nhận này có ngay từ đầu, song phải đến cuối những năm chín mươi mới giành được sự ủng hộ của đa số. Một mặt đấy là phản ứng trước cuộc thảo luận về CHDC Đức vào đầu những năm chín mươi, khi mà nhiều người có cảm giác rằng hồi ức của họ không ăn nhập gì với lịch sử cơ cấu xã hội và lịch sử chính trị. Mặt khác đấy là thể nghiệm nhằm tìm sự thăng bằng về tâm lý trong chiếc khung giả tưởng của cái gọi là bản ngã Đông Đức.

Hein: Trên thực tế thì vào thời điểm tan rã của CHDC Đức người dân ở đó không có những tình cảm nuối tiếc. Mọi người đều mừng hú vía, và điều này hẳn có lý do xác đáng. Chỉ khi mà tất cả đã biến mất hẳn, họ mới buồn rầu luyến tiếc về một quá khứ không tưởng. Chẳng phải họ nhớ nhung đến Bộ An ninh Quốc gia hay những chiếc xe ô tô tồi tàn, mà họ nuối tiếc giấc mơ không tưởng về tình trạng có đủ việc làm cho tất cả, về công bằng xã hội tối đa. Cuốn sách Những đứa trẻ ở vùng chiếm đóng ^[7] của Jana Hensel sở dĩ được ưa thích như vậy là bởi vì người đọc có thể tìm lại mình trong cái nước CHDC Đức được tái dựng ở đó. Khi CHDC Đức kết thúc, tác giả chỉ mới tròn 14 tuổi, chị mô tả một tình trạng không tưởng thiếu đi phần thực tại xấu xí. Những người cần chiếc áo bó của bản ngã Đông Đức đã gặp lại mình ở đó.

DIE WELT: Jana Hensel sử dụng đại từ nhân xưng “chúng tôi”; còn hai ông thì lại dùng đại từ „tôi“.

Bisky: Người ta có thể nghiệm trải CHDC Đức bằng nhiều cách rất khác nhau. Ý tưởng cho rằng đã từng tồn tại một khối quốc dân thống nhất không có căn cứ gì đảm bảo cả. Đúng là đã có một cơ chế xung đột tương đồng, song phản ứng đối với nó thì lại không hề giống nhau. Với sự sụp đổ của bức tường, cơ chế xung đột đó đã được cá nhân hoá một cách triệt để; tôi thấy điều này thật dễ chịu. Tôi sẽ chẳng bao giờ hiểu được xu hướng cố hồi tưởng ra một thứ thế giới tập thể, trong đó mọi thứ đều được phân loại rõ ràng, đây là Đông, kia là Tây, đây là tả, kia là hữu.

Hein: Chính vì vậy mà đối với tôi việc đi tìm một cuốn tiểu thuyết lớn về thời kỳ bước ngoặt là rất đáng ngờ. Những người đề xướng việc này trước hết hãy chỉ ra cho tôi đâu là cuốn tiểu thuyết lớn về Chiến tranh Thế giới lần thứ hai. Không hề có cái gọi thời kì bước ngoặt theo một nghĩa nhất quán.

DIE WELT: Cách nói với đại từ nhân xưng „chúng tôi“ cũng là một thái độ tự trấn an của nước CHLB Đức cũ. Đây là cái „chúng tôi“ của cả một thế hệ.

Bisky: Tôi đã đọc Thế hệ xe Golf ^[8] một cách thích thú, có thể nói với sự quan tâm của một nhà dân tộc học. Cái được cầu gọi đến ở đây cũng tương tự như hiện tượng nuối tiếc quá khứ Đông Đức: cảm giác được đi qua cuộc đời này với một chiếc áo choàng tắm đã sưởi ấm từ trước.

DIE WELT: Liệu một thời tuổi trẻ ở Niedersachsen ^[9] có diễn ra khác gì nhiều so với ở Sachsen ^[10] hay không?

Hein: Không, và cũng chẳng khác gì nhiều so với một thời tuổi trẻ ở Siberia. Người ta vẫn thường xuyên nói với tôi rằng thật đáng kinh ngạc là trong một thể chế nhà nước độc tài mà tôi đã được hưởng một thời thơ ấu bình thường và cho rằng chắc chắn là vì tôi đã xuất thân từ một gia đình có nhiều đặc quyền. Thế nhưng bố mẹ tôi là những người rất hoài nghi về các thứ đặc quyền và đã không chấp nhận bổng lộc.

Bisky: Đương nhiên là đã có các đặc quyền gia đình, chỉ tính đến việc bố tôi có thể tự do đi lại sang phía Tây chẳng hạn. Thế nhưng rốt cuộc thì bố mẹ tôi đã từ bỏ việc sắm một chiếc xe ô tô Tây Đức hay có một ngôi nhà riêng.

DIE WELT: Trong tiểu sử của Jens Bisky dường như có điều gì đó bất thường so với toàn bộ dòng văn học hồi tưởng. Tác giả đã tin tưởng một cách chân thành vào chủ nghĩa xã hội, và như thế là bày tỏ rằng mình đứng ngoài luồng. Thích nghi lại là con đường lắm chông gai hơn ư?

Hein: Không, chân thành tin vào chủ nghĩa xã hội mới là không chịu thích nghi. Giới đặc quyền thì gian dối trong phạm vi nho nhỏ của mình, cái chính thống mà CHDC Đức bày ra thì làm trò cười cho thiên hạ. Rắc rối nhất cho cái thể chế đó là những người muốn có một chủ nghĩa xã hội chân chính. Rudolf Bahro ^[11] là một người như vậy và đã bị tống khứ khỏi CHDC Đức.

DIE WELT: Ai là người có khả năng hiểu đúng CHDC Đức hơn, người biết thích nghi hay người có thái độ chối từ?

Bisky: Đây là hai phối cảnh khác nhau. Hiểu tốt nhất về CHDC Đức là các nhà sử học – rốt cuộc thì đấy là công việc của họ. Thế nhưng độ lùi thời gian 15 năm vẫn chưa đủ cho một công trình „Lịch sử văn hoá CHDC Đức“ dày 600 trang với khoảng vài trăm chú thích chẳng hạn. Người ta vẫn còn lục lọi trong các kho lưu trữ, những cuốn sách hồi tưởng vẫn tiếp tục ra đời. Văn chương hồi tưởng vốn thường xuất hiện khi một trật tự thế giới kiên cố bị sụp đổ. Sau Cách mạng Pháp, sau các cuộc chiến tranh của Napoléon, sau Chiến tranh Thế giới lần thứ nhất… Không bao giờ có một con dấu khoá sổ.

DIE WELT: Đâu là lí do để hiện giờ ngay cả phiá Tây cũng có những tình cảm tiếc nuối đối với CHDC Đức?

Hein: Người ta đang tìm cách đối phó trước sự thể là giữa quá trình hình thành nhân cách ở phía Đông và phía Tây có những khác biệt đáng kể. Đối với người phía Tây đây là một điều không đơn giản. Ở đó đã tồn tại những định kiến kiểu như: À, thì ra các vị đã trưởng thành như thế? Với Kati Witt ^[12] và rau cải chua? Bây giờ thì tôi đã hiểu vì sao các vị lại không giống ai đến như vậy!

Bisky: Tôi nghĩ còn có những lí do khác nữa. Cả nước CHLB Đức cũ cũng đang thay đổi, những năm kinh tế tăng trưởng không ngừng đã lùi vào dĩ vãng, do vậy mà quá khứ có một sức hấp dẫn phi thường. Nhiều người có cảm giác rằng những năm tháng tốt đẹp nhất đã nằm phiá sau lưng họ. Đấy là căn nguyên mà theo tôi tại sao có nhiều người ở phiá Tây lại thích xem những câu chuyện luyến tiếc quá khứ miền Đông đến như vậy.

Hein: Mặc dù người Đông Đức sẽ thích thú hơn nhiều nếu họ có được một nước CHLB Đức như đã được hứa hẹn trong các chương trình ti vi Tây Đức.

Bisky: Sẽ chẳng có bao giờ đẹp hơn so với thời trị vì của Kohl ^[13] ?

Hein: Một khi người dân phía Đông nghe nói rằng, thông lệ ở phía Tây là cứ bốn năm lại sắm xe ô tô mới, to hơn, đẹp hơn, rằng công nhân ở đó có nhà riêng chứ không phải nhà thuê và mỗi năm hai lần bay sang Tây Ban Nha nghỉ phép, vâng, một nước CHLB Đức như vậy thì người dân miền Đông bây giờ cũng đang muốn có lắm.

DIE WELT: Ông Bisky, mới đây trong một bài xã luận trên tờ “Nhật báo Nam Đức“ („Süddeutsche Zeitung”) ông đã lên án các cuộc biểu tình ngày thứ hai ^[14] . Bố của ông, với tư cách là Chủ tịch Đảng PDS, chắc phải đánh giá khác hẳn về điều này. Liệu bữa tiệc Giáng Sinh ở gia đình Bisky còn có thể diễn ra một cách êm thấm nữa hay không?

Bisky: Nó vẫn sẽ diễn ra hoà thuận như mỗi năm. Chúng tôi sẽ không chỉ nói về chính trị, mà có bàn về chính trị thì ai cũng được phép giữ ý kiến của mình. Giữa bố con mà không xảy ra việc đập vỡ cốc chén thì hy vọng rằng đấy là chuyện thường tình ở mọi gia đình. Còn như ông cụ nhà tôi và tôi thì hiểu nhau cũng đã từ khá lâu rồi.

DIE WELT: Liệu các ông có cảm thấy mất mát đi một điều gì đó từ thời CHDC Đức hay không?

Hein: Một câu trả lời rõ ràng: Không. Bởi lẽ không thể có một phần mà không có tất cả. Tôi thấy CHDC Đức thật là khủng khiếp. Như một bà mẹ khổng lồ, bóp ngẹt hết thảy, con cái không được phép làm bất cứ một điều gì và luôn phải có mặt đúng giờ ở nhà. Ta hãy chỉ đề cập đến một đề tài được ưa chuộng là vấn đề thất nghiệp: Kể cả ở phiá Đông cũng có thất nghiệp đấy chứ, ở đó đúng là ai cũng đi làm cả, nhưng nhiều người đến chỗ làm thì lại chỉ có ngồi chơi xơi nước.

Bisky: Và có cả hàng đạo quân ăn lương ở bộ máy an ninh quốc gia và bộ máy tuyên huấn.

Hein: Heiner Müller ^[15] từng có lần nói một cách cay đắng rằng: Giờ thì tôi đã sẵn có ăng ten bắt sóng vệ tinh và xe ô tô Mercedes rồi, giờ thì Honecker ^[16] cứ việc quay trở lại. Nhưng CHDC Đức chỉ có thể là một dịch vụ trọn gói, bản thân tôi cảm thấy thật nhẹ nhõm là đã hất được nó đi. Nói như vậy không có nghĩa là tôi không có rất nhiều điều để phê phán về CHLB Đức.

DIE WELT: Liệu các ông có thể thông cảm cho một ai đó muốn có lại nước CHDC Đức hay không?

Bisky: Chỉ có ít người thực sự nghĩ như vậy. Hiện giờ thì ở phía Tây lại có nhiều người ve vãn với ý tưởng xây lại bức tường Berlin hơn ở phía Đông. Chà, đấy mới thật là những kẻ ích kỷ! Chỉ cần có một chút rắc rối là họ đóng sập cửa lại và nói: Hãy dọn đống cứt của các ngươi một mình! Jakob Hein có lý khi nói rằng CHDC Đức là một thứ dịch vụ trọn gói. Ở CHDC Đức tôi có cảm giác mình có nhiều thời gian đến vô tận, có một cảm giác sống yên ổn thế nào đó. Nhưng điều này rõ ràng có nguyên nhân ở tình trạng ít được kích thích.

Hein: Từ một tình cảnh đầy phiền toái là không có điện thoại đã nảy sinh ra hệ quả là người ta phải thăm viếng lẫn nhau. Ngày nay, nếu như trước đó không gửi năm cái email và gọi ba cuộc điện thoại di động, thì chẳng ai còn khả năng hẹn hò với nhau một cách bình thường nữa. Thế thì rõ là gần như đã bị chập mạch rồi còn gì nữa.

DIE WELT: Hãy giả dụ là CHDC Đức tiếp tục giữ được sự ổn định chính trị, liệu chậm nhất thì Internet và điện thoại di động sẽ kết liễu số phận của nó hay không?

Hein: Chắc phải chờ năm năm mới có được chiếc điện thoại di động.

Bisky: Và đến khi được điện thoại di động thì sẽ được luôn cả người theo dõi mình nữa. Lý tưởng giám sát 1:1 của Bộ An ninh Quốc gia như vậy sẽ trở thành hiện thực. Nhưng không thể hình dung nổi một nước CHDC Đức mà lại có điện thoại di động và Internet. Trung Quốc đang thể nghiệm điều này.

Hein: Người Trung Quốc có một quan niệm khác về cá tính. Cách hình dung rằng cá nhân chỉ là một giọt nuớc trong biển cả không thể nào chấp nhận nổi đối với người châu Âu. Thế còn viễn cảnh CHDC Đức có điện thoại di động và Internet? Nguời ta có thể tự đặt hàng cho mình một gói bưu phẩm từ phiá Tây. Thật tuyệt vời. Mọi hệ thống tôn giáo chỉ bị rò rỉ một khi mở cửa ra bên ngoài.

DIE WELT: Liệu một người chưa bao giờ ưa thích CHDC Đức ngày nay khi nhìn lại đất nước này sẽ có thể có một cảm giác mủi lòng nào đó chăng?

Bisky: Đây là cạm bẫy cố hữu của sự so sánh hệ thống. Trước đây thì người ta sẽ nói rằng: “Không thích thì sang phiá bên kia mà ở!” Cả đến ngày nay người ta cũng phải liệu bề quyết định cho một phiá nào đó. Dù sao đi nữa thì tôi vẫn xin phép được lưu ý rằng nạn thất nghiệp hôm nay không thể là sự biện hộ cho chế độ độc tài của ngày hôm qua. Tất nhiên, đối với nhiều người Tây Đức thì CHDC Đức cũng chỉ là một bức màn phản chiếu, một thứ đồ chơi: Hoặc đấy là đất nước của những kẻ đê tiện và khốn nạn, hoặc đấy là xứ sở của những người thổ dân cao quý.

DIE WELT: Vì khát vọng này mà có hiện tượng một nữ sinh viên ở Tübingen đã công khai mặc áo phông có hình quốc huy CHDC Đức?

Bisky: Đây là một hiện tượng của văn hoá Pop, tương tự như biểu tượng búa liềm ở Andy Warhol.

Hein: Nếu như cô sinh viên nọ ở Tübingen tìm ra được một ai đó tỏ thái độ bực dọc thì chắc chắn là cô ta sẽ không còn bao giờ nghĩ đến chuyện cởi chiếc áo phông đó ra nữa. Ở một lứa tuổi nhất định thì người ta lại thích đi tìm sự va chạm. Mà những cửa hiệu bán đồ lưu niệm CHDC Đức như vậy có còn nữa không?

Bisky: Vẫn còn. Ở khu mới của thành phố Dresden chẳng hạn người ta vẫn còn có thể tìm mua các thứ quân phục CHDC Đức. Nhưng có mặc những thứ như vậy thì cũng chẳng còn tạo ra được ấn tượng gì thật đặc biệt nữa.

DIE WELT: Liệu ngày nay các ông có còn những tình cảm ái quốc?

Bisky: Nước Đức may mắn là một quốc gia không cần đến sự phô trương tình cảm và thậm chí còn e ngại trước những đam mê chính trị. Tôi cảm thấy đây là một điều dễ chịu trong tinh thần bình thường hoá và giảm trừ căng thẳng. Tây Đức rõ ràng không phải là một thứ dịch vụ trọn gói như CHDC Đức. Có những thứ mà tôi cảm thấy hoàn toàn ngớ ngẩn như chính sách giáo dục, nhưng về một đề tài như vậy thì người ta phải thảo luận một cách cặn kẽ. Còn tôi có hài lòng không ư? Tôi không biết nữa. Mọi cái đang diễn ra đều rất thú vị. Một nước CHLB Đức mới đang chuẩn bị ra đời.

Hein: So với những người trưởng thành ở phiá Tây, chúng tôi có thêm kinh nghiệm này: Chúng tôi đã chứng kiến một cách có ý thức sự thay đổi hệ thống chính trị, còn người phiá Tây đã không quan tâm đến điều ấy. Ở CHDC Đức tôi đã học được tinh thần hoài nghi đối với các quan điểm đã định hình và tiếp tục duy trì thái độ hoài nghi này. Tôi đã làm quen với thứ chủ nghĩa yêu nước rỗng tuếch của CHDC Đức và giữ một khoảng cách thật xa trước bất cứ một thứ chủ nghĩa yêu nước nào. Tuy nhiên khi ra nước ngoài tôi vẫn hoàn toàn cảm nhận mình là một người Đức. Sẽ có chút gì đó sượng sùng khi nói ra điều đã được nhắc đi nhắc lại đến thành sáo mòn này: Thế nhưng quả thật năm 1945 vẫn chưa phải là trôi qua đã lâu. Mốc lịch sử này, bất kể CHDC Đức và bức tường Berlin, vẫn là kinh nghiệm Đức mang tính quyết định. Sẽ còn rất lâu, trên một bình diện tượng trưng, chúng ta vẫn sẽ là dân tộc của những kẻ thủ phạm.

DIE WELT: Ông Bisky, ông từng gắn bó với CHDC Đức bằng một tinh thần yêu nước.

Bisky: Điều này có thay đổi. Tháng tám 1989 tôi giải ngũ và quyết định làm lại mọi việc từ đầu. Sau đó thì bức tường sụp đổ, xét về mặt tiểu sử thì đây là cơ may lớn của tôi. Ở lứa tuổi 16, khi đang còn tay nắm tay dung dăng dung dẻ với chủ nghĩa xã hội, tôi từng tin tưởng rằng đây là một hệ thống ưu việt hơn, từng mơ ước xây dựng một chủ nghĩa xã hội đích thực trên hạ giới. Và do vốn dĩ có một đức tin nồng cháy như vậy nên giờ đây tôi có một thái độ hoài nghi sâu sắc đối với các tình cảm chính trị. Cần phải tách rời giữa chính trị và cảm xúc, ngày nay tôi nhìn nhận như vậy. Chủ nghĩa yêu nước là một khái niệm có từ thế kỉ 18.

DIE WELT: Sau 1990, sau bầu cử và giải bóng đá thế giới, phiá Tây cũng nhận thấy từ phiá Đông đã xuất hiện những nhân tố mới liên quan đến cách tiếp cận với cái khái niệm như chủ nghĩa yêu nước và nền văn hoá chủ đạo ^[17] .

Bisky: Nhưng có nhiều thứ đã không trở thành sự thật, chẳng hạn như phỏng đoán cho rằng nước Đức với thủ đô Berlin sẽ định hướng mạnh mẽ hơn theo truyền thống Phổ ^[18] , tôn giáo Tin lành và tinh thần dân tộc. Người ta khó có thể hình dung một cái gì đó xa lạ với truyền thống Phổ hơn là nước Cộng hoà Berlin hiện thời. Trong cuộc thảo luận thời sự về „nền văn hoá chủ đạo“, người ta đã chụp lên khái niệm văn hoá Đức một thứ mặt nạ hằm hè và ra vẻ rất nghiêm trọng, mà dường như điều sảng khoái nhất như chỉ còn là một nhân vật dạng „Kẻ vô tích sự“ của Eichendorff ^[19] . Nền văn hoá Đức đa dạng hơn so với những gì mà những kẻ vẫn thường dùng khái niệm „nền văn hoá chủ đạo“ trên đầu môi muốn thú nhận.

DIE WELT: Nhìn lại 15 năm sau khi bức tường sụp đổ các ông cho đâu là sự nhầm lẫn lớn nhất và đâu là sự thất vọng lớn nhất?

Hein: Đấy là cả hàng vô vàn điều khác nhau. Hệ thống quy chiếu của tôi đã tan rã, và trong một trạng thái rơi tự do cứ mỗi ngày tôi tìm cách tự định vị lại và nhận thấy mình đã nhầm lẫn lung tung hết. Bây giờ thì tôi hy vọng mình đã hiểu đúng về mọi thứ. Điều hiện tại khiến tôi ngạc nhiên là thái độ chán ghét chính trị của chính mình, tình trạng khá là mệt mỏi của bản thân trước quá trình hình thành các quan điểm chính trị đương thời. Điều này bắt đầu bằng việc tôi không còn coi trọng những tin tức thời sự hàng ngày nữa, bởi tôi không còn có cảm giác rằng mình có thể can dự một cách tích cực vào các quá trình chính trị nữa.

DIE WELT: Ông không đi bầu cử?

Hein: Đây vẫn còn là một việc thiêng liêng. Tôi luôn luôn đi bầu cử. Kể cả những người ngồi ở nhà cũng tham gia bầu cử. Nhìn nhận từ giác độ toán học thì người không đi bầu sẽ củng cố quyền lực cho những kẻ không đáng được ủng hộ.

Bisky: Sự thất vọng lớn nhất người ta có thể mục kích ở Quảng trường Potsdam, ở đường phố Friedrichsstraße, ở khắp mọi nơi. Tiền quẳng qua cửa sổ để rồi có những công trình kiến trúc tồi tàn đến như vậy. Một thời gian dài trong khi theo học đại học tôi đã đắm mình vào thế kỷ 18 và ít lưu tâm tới chính trị. Chính tôi cũng thấy ngạc nhiên là bây giờ mình lại quan tâm đến chính trị, mặc dù có những điểm khác so với trước đây. Tôi không còn là một kẻ nghiện ngập tin tức thời sự như vào quãng 1989/90 nữa.

Hein: Thời CHDC Đức không có ngày nào mà tôi không muốn xem chương trình “Tageschau” ^[20] . Trở lại sự thất vọng lớn được đề cập ở trên: đối với tôi đấy là việc CHLB Đức đã nhắm mắt khá lâu trước thực tế là có một đất nước mới đang hình thành. Luật cơ bản ^[21] là một khái niệm gây được thiện cảm, nhưng đất nước này đang cần một cái cái gì đó mới, một Hiến pháp mới.

DIE WELT: Liệu có một nhà chính khách nào của thời kì bước ngoặt đã gây được ấn tượng đối với các ông hay không?

Bisky: Wolfgang Schäuble ^[22] , ít ra là như vậy. Ông ta đã gây ấn tượng đối với tôi.

Hein: Ông ta đã cho Krause ^[23] lọt bẫy một cách thật dễ dàng.

Bisky: Với Krause thì chẳng cần ai phải cho vào bẫy. Schäuble là một kiểu chính khách ngày nay không còn nữa. Thật khôn ngoan, song vẫn giữ vững nguyên tắc của mình.

Hein: Với những phẩm chất như vậy thì ngày nay người ta chẳng thể nào đi được xa. Tôi cũng cho Oskar Lafontaine ^[24] là trung thực khi ông ta nói rằng không thể chi trả cho quá trình thống nhất bằng quỹ ăn quà sáng.

Bisky: Nhưng tôi chẳng thể nào tin tưởng ở Lafontaine với cái cung cách dương oai diễu võ của ông ta trong các cuộc biểu tình ngày thứ hai.

Hein: Cũng như cách mà Günter Schabowski ^[25] ngày nay tự phóng đại vai trò của bản thân, làm như ông ta chính là người đã làm đổ bức tường qua cuộc họp báo của mình. Nói đúng ra thì ông ta chỉ quan tâm đến việc duy trì quyền lực và không hề hay biết những gì đã xảy ra với mình dạo đó.

DIE WELT: Các ông có những cảm giác bột phát nào khi bức tường được mở?

Hein: Không thể nào ngờ được.

Bisky: Không thể nào ngờ. Nghi hoặc. Sự tò mò với ý chí sắt đá rằng sẽ không để cho bất cứ điều gì có thể tác động hay lung lạc mình cả.

DIE WELT: Trong thực tế thì như thế nào? Ông có bị lung lạc hay không?

Bisky: Không phải bởi Tây Berlin, mà là sau này bởi Brussels. Tây Berlin trông như một thành phố được dựng cảnh trên sân khấu, dễ chịu và hiền lành.

Hein: Tôi có cảm giác thật tức cười. Tây Berlin trông chẳng khác gì Đông Berlin cả. Kreuzberg ^[26] thì cũng giống như Prenzlauer Berg ^[27] vậy, trừ một hay hai quầy bán bánh Döner của người Thổ Nhĩ Kỳ.

© 2004 talawas

---

^[1]PDS, chữ viết tắt của „Partei des Demokratischen Sozialismus“, là hậu duệ của Đảng Xã hội chủ nghĩa Thống nhất Đức (SED), tức Đảng Cộng sản cầm quyền của CHDC Đức trước đây. Lothar Bisky (sinh năm 1941), Giáo sư Tiến sỹ, nguyên Hiệu trưởng Trường đại học Điện ảnh và Truyền hình Potsdam-Babelsberg, từ 1993 đến nay là Chủ tịch Đảng PDS.
^[2]Stasi, chữ viết tắt của „Staatssicherheit“, cơ quan an ninh quốc gia của CHDC Đức cũ
^[3]Nguyên văn „Begrüßungsgeld“, chỉ số tiền 100,00 DM do chính phủ CHLB Đức tặng mỗi công dân CHDC Đức trước đây một lần duy nhất khi nhập cảnh vào CHLB Đức. Trong những ngày sau khi bức tường Berlin sụp đổ, cảnh hàng chục ngàn người dân Đông Đức cũ hàng ngày xếp hàng chờ nhận khoản tiền này là một trong những hình ảnh tiêu biểu của giai đoạn giao thời, cho đến khi hai nước Đức chính thức thống nhất năm 1990. Tổng số „tiền chào mừng“ này lên đến trên 1 tỉ DM.
^[4]Nguyên văn Das Prinzip Hoffnung, tác phẩm chính của triết gia mác xít Đức Ernst Bloch (1885-1977), từng là giáo sư tại Đại học Leipzig (CHDC Đức), năm 1961 qua cửa ngõ Tây Berlin đã bỏ trốn sang Tübingen (CHLB Đức).
^[5]Nguyên văn Checkpoint Charlie, một trong những cửa khẩu nổi tiếng nhất giữa Đông Berlin (khu kiểm soát của quân đội Liên Xô) và Tây Berlin (khu kiểm soát của quân đội Mỹ) trước đây.
^[6]„Döner“ hay „Dönerkebap“ là một món ăn nhanh Thổ Nhĩ Kỳ (bánh mỳ dẹt, có nhân thịt bò, cừu hay gà nướng xiên và xa lát)
^[7]Nguyên văn Zonenkinder, tiểu thuyết đầu tay của Jana Hensel (sinh 1976 tại Leipzig) , Nxb. Rowohlt, Reinbeck bei Hamburg 2002, 175 trang.
^[8]Nguyên văn „Generation Golf“ của Florian Illies (sinh năm 1971), Nxb. Argon, Berlin 2000, 217 trang
^[9]Niedersachsen: một Bang thuộc CHLB Đức trước đây
^[10]Sachsen: một Bang của CHLB Đức, trước đây thuộc lãnh thổ CHDC Đức
^[11]Rudolf Bahro (1935-1997), nhà lí luận xã hội và nhà phản kháng CHDC Đức. Sau khi công bố công trình Giải pháp thay thế. Phê phán chủ nghĩa xã hội hiện thực (Die Alternative – Zur Kritik des real existierenden Sozialismus) vào năm 1977, Bahro đã bị phạt tù giam 8 năm vì tội phản quốc, năm 1979 bị trục xuất sang CHLB Đức.
^[12]Katarina Witt (sinh năm 1965), vận động viên trượt băng nghệ thuật CHDC Đức, bốn lần đạt giải vô địch thế giới.
^[13]Helmut Kohl (sinh năm 1930), Thủ tướng CHLB Đức từ 1982 đến 1998.
^[14]Nguyên văn “Montagsdemos”, chỉ các cuộc biểu tình diễn ra vào mùa Thu năm 2004 nhằm chống các chương trình cải tổ chính sách xã hội của Chính phủ Liên bang do Thủ tướng Gerhard Schröder cầm đầu, được tổ chức vào buổi chiều thứ hai hàng tuần, chủ yếu ở các thành phố Đông Đức. Những người khởi xướng muốn tiếp nối truyền thống các cuộc “biểu tình ngày thứ hai” diễn ra vào mùa Thu 1989 ở CHDC Đức trước đây và đã dẫn đến sự sụp đổ của chế độ cộng sản. Xin tham khảo Phạm Việt Vinh, Ai là nhân dân?, talawas 17.11.2004
^[15]Heiner Müller (1929-1995), một trong những tác gia kịch quan trọng nhất của nền văn học Đức sau chiến tranh, xuất thân từ CHDC Đức.
^[16]Erich Honecker (1912-1994), Tổng bí thư Đảng Xã hội chủ nghĩa Thống nhất Đức (SED) từ 1971-1989 và Chủ tịch Hội đồng Nhà nước CHDC Đức từ 1976-1989.
^[17]Nguyên văn “Leitkultur”, khái niệm do Friedrich Merz, nguyên Chủ tịch Khối nghị sỹ Liên minh Thiên Chúa giáo CDU/CSU đưa ra vào năm 2000 trong phạm vi cuộc thảo luận về Luật nhập cư ở Nghị viện Liên bang Đức. Với khái niệm này Merz bác bỏ mô hình xã hội đa văn hoá và yêu cầu những người nhập cư phải định hướng theo các chuẩn mực giá trị của “nền văn hoá chủ đạo Đức”. Mới gần đây nhất, khái niệm “chủ nghĩa yêu nước” đã được Liên minh Dân chủ Thiên chúa giáo (CDU) – sau khi rút kinh nghiệm từ kết quả bầu cử Tổng thống ở Hoa Kỳ – đưa vào cương lĩnh chính trị như một định hướng mới nhằm tranh thủ sự ủng hộ của cử tri và để phân biệt với Đảng Xã hội Dân chủ (SPD) đang cầm quyền được coi như là những kẻ “vô tổ quốc”.
^[18]Nguyên văn “Preußen”, một trong các tiểu vương quốc Đức trước đây, dưới thời Vua Wilhelm Đệ nhất và Thủ tướng Otto von Bismarck là nhà nước hạt nhân và đầu tàu thống nhất Vương quốc Đức vào năm 1871.
^[19]Nguyên văn “Aus dem Leben eines Taugenichts” (“Từ cuộc đời của một kẻ vô tích sự”), tác phẩm tự sự của Joseph von Eichendorff (1788-1857), một trong những đại biểu quan trọng nhất của văn chương hậu lãng mạn Đức.
^[20]Chuơng trình thời sự phát ở Kênh 1 của Đài truyền hình nhà nước CHLB Đức, buổi chính phát vào 20:00 h mỗi ngày.
^[21]Nguyên văn „Grundgesetz“, Hiến pháp của CHLB Đức. Sau khi thống nhất nước Đức, đã có nhiều dự án cải tổ Hiến pháp được đưa ra – trong đó có nhiều kiến nghị từ các Đảng phái và tổ chức chính trị có nguồn gốc từ CHDC Đức cũ – song không được thực hiện. Gần đây nhất, dự án cải tổ thể chế Liên bang đã bị thất bại.
^[22]Sinh năm 1942, nhà chính trị thuộc Đảng CDU, trong một thời gian dài từng được coi là “thái tử” của Thủ tướng Helmut Kohl, từ 1989-1991 là Bộ trưởng Bộ Nội vụ Liên bang và trong cương vị này là Trưởng đoàn đàm phán Hiệp ước thống nhất về phiá CHLB Đức.
^[23]Günter Krause, nhà chính trị thuộc Đảng CDU, sinh năm 1953, vào năm 1990 là Quốc vụ khanh Chính phủ CHDC Đức và với tư cách này là Trưởng đoàn đàm phán của Hiệp ước thống nhất về phiá CHDC Đức.
^[24]Sinh năm 1943, nguyên Chủ tịch Đảng SPD (1995-1999), nguyên Bộ trưởng Bộ tài chính Liên bang (1998-1999) trong chính phủ Schröder, do bất đồng với Thủ tướng Schröder đã cùng lúc từ chức Chủ tịch Đảng và rút lui khỏi nội các vào tháng 3.1999.
^[25]Sinh năm 1929, nguyên Ủy viên Bộ chính trị Đảng SED từ 1984-1989. Trong một cuộc họp báo được truyền hình trực tiếp vào tối ngày 09.11.1989 về quy chế tự do xuất nhập cảnh giữa CHDC Đức và CHLB Đức, khi trả lời câu hỏi của nhà báo Ý Riccardo Ehrmann về thời điểm bắt đầu có hiệu lực của quy định này, do không nắm đầy đủ thông tin, Schabowski đã đưa ra thông báo nhầm rằng quy định này có hiệu lực ngay lập tức. Ngay trong buổi tối này, hàng ngàn người từ Đông Berlin đã kéo qua Tây Berlin, ngày 09.11.1989 từ đó được coi là mốc sụp đổ của bức tường Berlin sau 27 năm tồn tại (1961-1989).
^[26]Kreuzberg, một quận thuộc Tây Berlin trước đây.
^[27]Prenzlauer Berg, một quận thuộc Đông Berlin trước đây.