Kính gửi ông/bà Mai Thanh– nhà giáo về hưu,

Tôi thường nghĩ, mỗi người là một thế giới, ai cũng có quyền, viết hay thì đời đọc nhiều, viết dở thì đời đọc ít. Cũng có khi ngược lại. Có gì mà tranh luận. Vả lại, chúng ta đều mến mộ tài năng và con người Nguyễn Ðình Thi, nhưng có những góc nhìn khác nhau, những mong muốn khác nhau và sử dụng nhiều khái niệm thuật ngữ khác nhau v.v. nên khó lòng tranh luận cùng nhau. Nhưng hôm nay, tờ talawas đăng lại ý kiến của ông/bà, tôi cũng trả lời để ông/bà… vui lòng.

1. Tất cả những thành tích của nhà văn, nhà thơ, nhạc sĩ Nguyễn Đình Thi mà ông/bà nhắc đến ở phần đầu thì ở hai bài viết của chúng ta nêu gần giống nhau. Tôi nói gần giống vì tôi cho rằng ở bài của tôi, hai tác phẩm Ðất nước (thơ) và Người Hà Nội (nhạc) được nói đến với một thái độ trân trọng và yêu thích hơn (do lời văn và phong cách văn của tôi, nó lột tả đúng cái tâm trạng và nhận thức của tôi về hai tác phẩm xuất sắc nhất đó của ông).
2. Ông/bà có nói “ông chỉ mới mất có đúng 100 ngày mà tại sao lại có người, nhân ngày này để phê phán, “bới móc” những điều dở của ông mà không rõ ràng, nói úp mở, nói một cách mơ hồ, nói ám chỉ...”. Thưa ông/bà, ông/bà là nhà giáo, hẳn là dậy tiếng Việt trong một trường Việt, chắc nhớ rằng ở cấp một học trò được học từ những chữ đơn nhất rồi đến câu đơn giản rồi đến câu phức hợp…, lên cấp hai học trò được học tiếp tục về từ kép và câu đa nghĩa, và sau đại học người ta không còn dậy về câu và chữ nữa mà người ta đưa luôn tác phẩm cho sinh viên về nghiên cứu. Sinh viên không những phải học thầy, học bạn, học ở đời sống mà cơ bản là phải tự tìm cách giải mã tất cả những gì có trong tác phẩm. Sinh viên nhận thức không giống nhau và nhất là khi không giống thầy thì có hai trường hợp xảy ra: Một là bị thầy cho điểm kém, hai là thầy gật gù: “…nhà ta có phúc”. Câu chữ không đa nghĩa không được gọi là tác phẩm, nhất là tác phẩm văn học. Mà tác phẩm văn học cũng còn chia loại…Chúng ta có dùng đến cả một cánh rừng và cả một ao mực để làm nguyên liệu cho chữ viết thì có lẽ mãi mãi cũng vẫn khó bề thống nhất về điều này.

   Nhưng ông/bà bảo tôi bới móc và ông/ bà buồn cho nhân tình thế thái vì đã có kẻ bới móc những điều dở của ông Thi, chả lẽ tôi cũng lại nói tôi buồn cho nhân tình thế thái vì đã có người đọc và hiểu những điều tôi viết ấy là bới móc? Không. Thực lòng tôi không buồn. Mà tôi mừng. Mừng vì có những người như ông/bà, như tôi và như nhiều người khác cũng xót thương, mến mộ ông Nguyễn Ðình Thi. Tuy mỗi người mỗi cách, người kiểu này người kiểu khác, nhưng đều thương yêu mến mộ cả. Mừng ở chỗ chúng ta đều có khả năng nhận biết về cái đẹp mà nhà văn, nhà thơ, nhạc sĩ ấy đã cống hiến cho đời. Còn thế nào là bới móc thì xin ông/bà nghe tôi kể câu chuyện: Tôi có đứa con gái nuôi, hiện là một tiến sĩ khoa học trẻ, hồi nhỏ tôi nuôi nó ăn học. Nó đọc những truyện ngắn của tôi, về Nguyễn Trãi và Thị Lộ, (Ngày cuối cùng của dâm phụ), về Huyền Trân công chúa (Sóng vỗ mạn thuyền), về Nguyễn Ánh- Nguyễn Huệ (Sóng nhồi vào sóng), rồi nó bảo tôi “Mẹ cứ viết những truyện lịch sử làm gì, rằng hay thì thật là hay, giúp cho chúng con một cái nhìn khác, nhiều bạn con nó thích, nhưng rồi người ta sẽ bảo mẹ thích bới móc chuyện người xưa cho mà xem… Mà “động chạm” vào những chỗ ấy nếu mẹ không cẩn thận, không hết sức cẩn thận thì no… đòn. Mẹ ngã là bọn con không đỡ được đâu đấy”. Tôi thương con lo hão lo huyền, liền đưa cho nó xem lời nhận xét của một nhà giáo, dậy văn đáng kính, tuổi đã trên 70 (rồi một khi nào đó có thể bà cũng sẽ biết đến người đó) về những truyện của tôi mà ông đã đọc. Ông nhận xét rằng: “…Bằng cảm nhận riêng, Trần Thị Trường như muốn nói với mọi người, rồi mà xem, những chuyện từng có như thế trong lịch sử rồi vẫn cứ còn, hôm nay ngày mai và mãi mãi. Con voi tiền sử và con voi biết khai căn và giải phương trình trên sàn diễn đều cùng mang chất voi”. Tôi đưa cho con xem không để bắt nó phải nghĩ, phải đánh giá tốt về tôi như ông nhà giáo kia. Chỉ gợi ý cho nó một cách nhìn thông cảm. Còn thực sự, nếu nó không tán thành và sẽ không bênh tôi, nếu tôi ngã thì nó có thể rời xa tôi, hoàn toàn tự do. (Tôi đã đổi họ cho cháu từ lâu rồi, kể từ khi cháu tìm lại được mẹ cháu và cháu học xong đại học). Gia đình trí thức hình như điều đầu tiên là mỗi thành viên được hoàn toàn tự do tư tưởng. Toi làm thế để cháu khỏi liên lụy và cũng để tôi tự nhắc mình không hưởng vinh quang từ học vị tiến sĩ, từ nhu nhập ngoại quốc của nó. Tôi nghĩ người trí thức phải luôn có thái độ dân chủ trong mọi quan hệ.

   Thưa ông/bà, tôi không dẫn ra đây để nói ông/bà sai, tôi đúng. Không có sai đúng, mà chỉ khác nhau thôi. Xin ông/bà và những người giống bà hãy chấp nhận sự khác biệt này. Cũng như tôi nhận sự khác biệt của ông/bà trên báo SK& ÐS số 92.

3. Kể thì nói hai điều trên đã là đủ, song tôi vẫn băn khoăn, có thể vẫn chưa làm hài lòng ông/bà nếu tôi lờ đi những chữ của tôi mà ông/bà nhắc lại như: “…Trời cho đến nhiều là cho…” và “không dấn thân cho cái mình muốn thì không nên sống để làm gì?…”. Ôi, ông/bà ơi: những từ ngữ ấy là tôi vừa nói với ông Thi, với người đọc và vừa nói với bản thân tôi đấy. Vừa được trời cho, vừa được trời hành là diễm phúc, ong/bà chưa trải nghiệm điều ấy bao giờ à? Ông/bà có nghe thấy người nghệ sĩ đôi khi đã gọi chính bản thân mình rằng: “Tôi ơi đừng tuyệt vọng” bao giờ chưa?… Ông/bà bảo rằng viết như thế là “khêu gợi cho bạn đọc những suy nghĩ không tốt về Nguyễn Ðình Thi…” Thì, trước hết tôi phải nói rằng ông/bà đã dùng cái phương pháp luận không giống tôi, nên hiệu quả khác tôi. Phương pháp luận của ông/bà có thể có nhiều người ủng hộ và ngược lại, tôi cũng vậy. Chưa nói rằng phương pháp luận của chúng ta về mặt dân chủ, bình đẳng hình như ở hai nấc thang khác nhau. Và cũng chưa nói rằng, bạn đọc ngày nay có toàn quyền cảm nhận, tiếp nhận, và có khả năng phân biệt, loại trừ những ảnh hưởng mà họ không muốn. Và tôi viết không bao giờ để khêu gợi ai…Cũng như chuyện viết ra phải lúc hay không phải lúc. Tôi xin nói với ông/bà rằng, đúng lúc nhất, là lúc tiễn ông ấy, tôi đã hai lần, một lần với tư cách phóng viên trong đoàn một tờ báo có nhiều thiện cảm với nhà văn Nguyễn Ðình Thi, một lần nữa thay mặt hai nhà thơ ở Huế là Hoàng Phủ Ngọc Tường và Lâm Thị Mỹ Dạ. Cho dù hai lần với tư cách như vậy nhưng cũng vẫn nói rằng không ai có thể bắt tôi làm điều đó, chỉ có sự yêu mến xót xa bảo được tôi làm vậy mà thôi. Tiễn ông ay xong, về tôi viết ngay bài đó chứ không phải đợi đến 100 ngày. Tôi cho rằng, đánh giá đúng, nói đúng là nén hương quý nhất, là đúng với mong đợi của người đã khuất nhất- nhất là với Nguyễn Đình Thi.
4. Cuối cùng là cái tội vi phạm pháp luật xâm phạm đời tư và sự không cao thượng của tôi, vì tôi đã hỏi tội tác giả về đời tư…Tôi đã đọc lại không biết bao nhiêu lần từ khi những chữ của tôi hiện ra trên mặt giấy, tôi không nhận thấy có điều ấy, mà ngược lại…Tuy vậy, tôi cũng không dám chủ quan nên đã đưa cho người khác đọc và nhiều người cũng tỏ đồng tình, tỏ thương mến như tôi vậy. Vậy nên, dù muốn làm vừa lòng ông/bà tôi cũng không biết nên phải thế nào. Xin ông/bà lượng thứ.

(Nhân đây, nếu có thể xin ông/bà đọc Nguyễn Ðình Thi trong tôi, Nguyễn Ðình Thi ngoài tôi của thi sĩ Hoàng Cầm, biết đâu chúng ta có thể hiểu nhau hơn.)

© 2003 talawas