Phạm Công Huy
Trong bốn bài viết tiếp tục mở rộng cuộc tranh luận về tập thơ “Chất Trụ” [1] và quan điểm thơ Siêu hình của nhà thơ trẻ Nguyễn Hữu Hồng Minh (NHHM) trên talawas của Nguyễn Lương Ba (NLB), Nguyễn Ðăng Thường (NÐT) và Ðỗ Kh. (ÐKh) [2] gần đây có ba bài trực tiếp liên quan đến bài viết “Từ cây liễu lãng mạn tới cây liễu siêu hình” của tôi. Có tác giả nghiêm túc, lật trở vấn đề muốn trao đổi (NLB), có tác giả coi thường đối tượng, một thái độ thiếu tinh thần cầu tiến của học thuật (NÐT), có tác giả dùng “chiêu ngụy”, biến báo để “nhử” bạn đọc đi xa vấn đề tranh luận (ÐKh.). Nhưng trên tất cả, trừ một vài phát hiện đúng đắn và mới (mà tôi sẽ lần lượt trích dẫn, phân tích về sau) thì các bài viết trên khá giống nhau về cơ bản, cho thấy một điều: đó là sự tráo trở của phương pháp luận. Các điểm cần vạch rõ như sau:
- Ðẩy xa đối tượng tranh luận: có hay không 1 nhánh thơ Siêu hình và quan điểm thơ Siêu hình của NHHM.
- Ðánh tráo khái niệm tự do con người và tự do nhà văn. Hai khái niệm này trên cơ bản là hoàn toàn khác nhau. Một phía là trò chơi của Thượng đế, một bên là đòi lại quyền ngang ngửa sáng tạo cùng Thượng đế.
- Mặc cảm, tự ti cá nhân, không dám có quan điểm, hay không hề có quan điểm của riêng mình.
Sau đây, tôi xin chứng minh từng điểm một:
Nguyễn Ðăng Thường: Trong bài “Từ cây liễu lãng mạn tới cây liễu siêu hình” tôi tranh luận với ông bốn vấn đề: Ngôn ngữ (Từ mòn- Từ Chết trong bài thơ “Những Từ Lang Thang” của NNHM), Triết học Phật giáo, Siêu hình (bài “Dự cảm cây liễu”), và các vấn đề khác (sự bế tắc của lỗ đen khoa học và các phạm trù bí ẩn khác). Tại sao cần phải tranh luận triệt để những điểm này? Bởi lẽ, nếu ông NÐT chứng minh được sự thất bại của triết học Phật giáo trước lăng kính của văn minh kĩ nghệ để soi sáng, giải quyết mọi ngõ ngách, mọi vấn đề còn lẩn khuất, bí ẩn của cuộc sống thì xem như quan điểm thơ Siêu hình của NHHM sẽ hoàn toàn phá sản vì bị triệt tiêu, không còn chỗ đứng, thậm chí có thể kết luận là vô bổ và nhảm nhí. Nhưng may thay, NÐT hoàn toàn không chứng minh được sau khi đã hết sức hồ đồ trong bài “Ê, muốn vào phải mau vé!” mà người đọc lần đầu ngỡ như ông đã tìm được một “Thuyết ngược” trong quan điểm sáng tạo. Những gì NÐT biểu lộ qua những bài đã viết chỉ cho thấy một điều, tri thức thiên hạ như lá cây rừng. Ông cố công trích dẫn chỉ hòng che đi tâm lí một kẻ mặc cảm về tri thức của mình nhưng trớ trêu thay, những điểm cơ bản thì lại không nắm nổi. Kẻ biết tranh luận chẳng bao giờ đi bứt hết lá cây rừng mà chỉ thâu tóm cơ bản với nắm lá trên tay hắn [3].
Chính NÐT cuối cùng đã phải thừa nhận là có một dòng thơ Siêu hình qua trích dẫn bài giới thiệu của nhà thơ, dịch giả Diễm Châu về thơ Vladimír Holan. NĐT trích dẫn lại như sau: ” Chung cuộc, người ta nhận định rằng Vladimír Holan là một tên tuổi then chốt của một trong ba mạch thơ hiện đại của Tiệp Khắc: Mạch Siêu Hình”. Và ông còn cố chua thêm một câu: “Như vậy là còn hai mạch nữa” (!?). Rồi ông giả vờ la toáng lên với một lập luận trí xảo và khôi hài, đại ý, nhưng Siêu hình đó chỉ là do dịch giả (tức Diễm Châu) nhận định và kết luận thôi. NÐT thật khó thuyết phục với lập luận là tên các trường phái (thơ hay nghệ thuật nói chung) là chỉ do các nhà phê bình, nhà báo hay các dịch giả đặt cho. Theo tôi, dù thế nào thì tên các trường phái đã được xuất phát trên cơ sở tổng kết toàn bộ những khuynh hướng tìm kiếm và quan điểm nghệ thuật nhất quán sự nghiệp của một nhà văn. Các nhà phê bình chỉ làm nhiệm vụ gọi đúng cái tên của nó mà thôi. Gọi đúng tên khác xa với đặt ra tên, chỉ định tên.
NÐT đã thực sự gây khó khăn cho Diễm Châu khi ông không rõ ràng trong đoạn nhận định về thơ Siêu hình của Vladimír Holan trích dẫn ở trên. Theo tài liệu tôi có tôi buộc phải đính chính lại như sau: nhận định trên không phải của dịch giả Diễm Châu mà như chính Diễm Châu đã viết rất rõ ràng trong một bài viết của mình khẳng định, đây là những tài liệu ông đã sử dụng lại của các tác giả Domique Grandmont, Erika Abrams, André Velter, Petr Král và C.Ghanzlicek [4].
Một bằng chứng cho việc thiếu trung thực của NĐT là việc ông tự nhận mình là tác giả của bức hình họa “Ngọn nến” vẽ trên bìa tập thơ Vladimír Holan. Sự thật thì bức họa kia chưa chắc là của ông bởi lẽ tôi thường thấy nhà thơ Ðỗ Trung Quân vẫn thường xuyên kí họa ngọn nến kiểu như thế này trong những minh họa trên sách báo của ông. Trong tập “Thơ Vladimír Holan” hoàn toàn không có một dòng nào để tên chú thích chiếc bìa (có vẽ hình ngọn nến) là của Nguyễn Ðăng Thường cả. Trong khi Ðỗ Trung Quân công khai xác nhận mình (có kí tên) dưới những bức hình đó. Ðây là chuyện nằm ngoài việc tranh luận về thơ Siêu hình, nhưng vì ông đã có ý dùng chi tiết này để phản biện tôi nên tôi buộc phải nghi ngờ tính xác đáng của lối viết của ông.
Gần đây nhất dư luận bạn đọc ở VN quan tâm đến bài trả lời phỏng vấn của nhà thơ Hoàng Hưng, một nhà thơ thế hệ trước, nổi tiếng vì cuộc mở đường cách tân thơ trên tạp chí Sông Hương xuân 2003. Ông khẳng định một lần nữa thành công của “Chất Trụ” trong thơ trẻ VN là “xác lập một gịong điệu, một tư duy mới” [5]. “Xác lập một giọng điệu” là điều đã rõ, nhưng như thế nào là “một tư duy mới”? Phải chăng Hoàng Hưng muốn nhắc đến tư duy thơ Siêu hình của nhà thơ trẻ này? Thơ VN từ phong trào thơ Mới, đến Sáng tạo, về sau là thành quả thành trì thơ ca Cách mạng với một hành trình chiều dài hơn 70 năm nhưng chưa thấy một nhà thơ nào chủ xướng, đề cao nhánh Siêu hình ở trong dòng chảy thơ Việt. Ngay việc tách bỏ hiện thực dẫn đến cuộc đảo lộn Nhân cách hóa, Phi thường, Phi thực hóa [6] của thơ Siêu thực ở VN đã quá vất vả và chỉ thấy rõ nét ở một hai nhà thơ rồi dừng hẳn lại, nói gì đến Siêu hình là một địa hạt tách bỏ hoàn toàn hiện thực, cách ly, chối bỏ vĩnh viễn hiện thực trên bề mặt sần sùi của nó. “Chất Trụ” có thể chỉ mở đường và chưa thành công trong việc thuyết phục độc giả nhưng ít ra NHHM đã định vị, mở rộng thêm một khái niệm mới cho thơ Việt Nam. Sự có mặt của dòng chảy thơ Siêu hình ở các nhà thơ trẻ chứng tỏ sự cởi bỏ và đổi mới tư duy văn học, tư duy lãnh đạo văn nghệ ở VN. Siêu hình nên được xem là cuộc tìm kiếm mới của nhà thơ với những vấn đề của riêng mình. Vấn đề đó có thể chủ trương duy thức (formaliste), đồng nghĩa với duy tâm, có nghĩa “Tự do cho cái Tôi trở lại”. Cũng xin trích lại quan điểm về thơ Siêu hình của NHHM ở bài trả lời phỏng vấn của nhà phê bình Phạm Xuân Nguyên: “Cuộc sống thay đổi, vậy thì một giá trị lớn như Thi ca không thể tự ràng buộc mãi vào những định giới đã cũ… Theo tôi thơ trong thời đại mới không còn băn khoăn đến những vấn đề quá rõ ràng, những sự việc ai cũng nhìn thấy và nắm bắt được. Mà nó phải hướng tâm hồn bạn đọc về một nơi xa hơn, một thế giới ở vào ngoại vi của Thế giới đã được nhận thức…” [7].
Nguyễn Lương Ba: Đã giúp cho ông Nguyễn Ðăng Thường thấy thực ra ông ta còn “sơ đẳng” như thế nào trong cách tiếp cận thơ NHHM với phương pháp Thiền Vô Vi, một cách nhìn mới kết nối giữa Truyền thống và Hiện đại. Nhưng ông Ba lại không có căn cứ để tiếp tục phản biện tôi khi phân tích lại các câu “Thi sĩ với hạt giống thơ/ Mùa màng nhân loại” là mùa màng Cộng sản. Xin lưu ý cho dù tôi có cố ý (nhưng ở đây hoàn toàn ngược lại) thay hai chữ ” văn chương” , “nhân loại” thì câu thơ vẫn chỉ là cách nghĩ đầy cảm quan của cá nhân. Bởi vì tìm cả bài thơ không có một chữ Ðảng, Ðoàn, hay Cộng sản, Cộng hòa… gì cả. Thơ chỉ là những cách đọc của những kinh nghiệm cá nhân. Còn câu thơ của nhà thơ Thận Nhiên ông trích dẫn thực ra chỉ là bút pháp Siêu thực. Ít ra, thơ Siêu hình phải tạo được cái tôi thứ hai trong bài thơ, nhưng đó là cái tôi vắng mặt. Tôi biểu chứng quan điểm này bằng một bài ngắn sau, có trong tập “Chất Trụ”:
Siêu hình Bóng Ma: KỊCH TÍNH
Dường như có tiếng cười trong phòng này?
Nhỏ. Gắt. Kéo dẹt như kim loại
Tim hắn chừng đứng lại bởi tiếng cười đó
Dường như có bàn tay vừa giở những cuốn sách
Một cái đầu cúi xuống. Một cái nhìn chói lòa
Và đôi giày của y nữa chứ!
Ai?
Tại sao?
Từ đâu tới?
Rimbaud à, Rimbaud?
Hay Vladimír Holan?
Thôi cái trò ấy đi!
Ghê đến lộn mửa
Ai vừa ra đi trong gió?
Ai còn để lải trên sách hắn những dấu tay?
Tôi hoàn toàn không cho rằng đây là một bài thơ hay. Nhưng tôi chọn nó để chứng minh quan điểm Siêu hình rõ nét trong thơ Nguyễn Hữu Hồng Minh. Tôi đồng ý với ông NLB là: “Muốn vào được thế giới Siêu hình phải có một khả năng đặc biệt để tiếp xúc với thế giới tâm linh. Một thế giới tâm linh đầy huyền bí và linh thiêng”. Nhưng ông áp đặt cho tôi là: “Sự nghiên cứu về thế giới siêu hình đích thực phải được nhìn nhận trên nhãn quan tâm linh thuộc về một phạm trù khác không còn là thế giới của các nhà thơ đang hiện hữu giữa cuộc đời này… Ðâu phải chuyện của các nhà thơ nói chi đến chuyện nghiên cứu Siêu hình để mở một địa hạt mới của thơ như ông PCH kêu gọi. Là một lời kêu gọi nói lên sự hiểu biết rất hạn chế của tác giả”. Tôi có hiểu biết hạn chế hay không còn tuỳ thuộc vào bạn đọc và thời gian. Ðây cũng là một nhìn nhận cảm tính và đầy suy diễn của ông. Vấn đề này còn phải bàn cãi ông bởi ông không cho Siêu hình là một địa hạt thơ Hiện đại mà không có lí luận xác đáng và thuyết phục.
Ðỗ Kh: Không khác gì lắm Nguyễn Ðăng Thường, ông đã tráo trở trong phương pháp luận. Các ông không nắm được tự do chúng ta đang bàn cãi và tranh luận là Tự do đích thực của Nhà văn trong lập luận của nhà văn Trần Tiễn Cao Ðăng. Các ông nhân danh là những chứng nhân của lịch sử nhưng sự thật lịch sử và cộng đồng người Việt hải ngoại có cần các ông làm chứng nhân giúp họ hay không lại là việc khác. Tôi cảm giác các ông không đủ bản lĩnh để đi đến cùng con người nhà văn đích thực trong các ông mà chỉ giỏi tráo trở các khái niệm. Xin đừng nhân danh cho ai cả. Hãy là chính mình.
Mỹ tho, 29.1.2003
© 2003 talawas
Chú thích:
[1] Chất trụ và những bài thơ khác – NXB Thuận Hoá – Huế 2002.
[2] Nguyễn Lương Ba “Ðọc thơ Nguyễn Hữu Hồng Minh”, talawas, 13.01.2003; Nguyễn Ðăng Thường “Đáng thương cho cái ngu si, tội nghiệp cây liễu Siêu Hình”, talawas, 20.01.2003; “Cái long mạch của khối xa sỉ khổng lồ sang trọng lắm”, talawas, 24.01.2003; Ðỗ Kh “Tự do hay thời đại kinh hoàng”, talawas, 29.01.2003.
[3] Triết học Phật giáo.
[4] Thơ Vladimír Honlan- Diễm Châu dịch – Nxb Trình Bầy 1992.
[5] Nhà thơ Hoàng Hưng nói về Thơ Trẻ – Bài p/v của nhà thơ Lê Mỹ Y, tạp chí Sông Hương Xuân 2003.
[6] Xin tham khảo thơ của các tác giả Nguyễn Quốc Chánh, Nguyễn Quang Thiều, Thận Nhiên, Văn Cầm Hải
[7] Có một lớp trẻ đang trên đường tự khẳng định – Phạm Xuân Nguyên – Thể Thao Văn Hóa số 1212 ngày 2.3.2001.