trang chủ talaCu ▼ 2005 – 2008 2009 – 2010 Ý kiến ngắn spectrum sách mới tòa soạn hỗ trợ talawas
Ý kiến ngắn
2.11.2008
Đinh Bá Anh
Ý kiến ngắn
2.11.2008
Minh Ngọc
Ý kiến ngắn
2.11.2008
Lưu Linh
Ý kiến ngắn
2.11.2008
Diễm Chi (2822)
Ý kiến ngắn
2.11.2008
Nguyễn Đăng Thường
Triết học
2.11.2008
Kiệt Tấn
Ý kiến ngắn
2.11.2008
Đào Nguyên (3097)
Ý kiến ngắn
2.11.2008
Hoàng Ngọc Hiến
Triết học
2.11.2008
Kiệt Tấn
Thơ và Thơ Trẻ
2.11.2008
Hoàng Hưng
Giáo dục
2.11.2008
Nam Đan
Lịch sử
2.11.2008
Jorn Rusen
talawas chủ nhật
2.11.2008
Walter Skrobanek
Tủ sách talawas
1.11.2008
Nguyễn Mộng Giác
Tôn giáo
1.11.2008
Walter Russel Mead
24.1.2003
Nguyễn Đăng Thường
Cái long mạch của khối xa xỉ khổng lồ sang trọng lắm
 

Lâchez-moi le slip! Titeuf

 

1. Bỏ mẹ, nếu cả một dân tộc

Trong bài Ê, muốn vào phải mua vé, sau khi phân tích ẩn dụ cây liễu trong bài thơ Dự cảm cây liễu của Nguyễn Hữu Hồng Minh, nay được gọi là “cây liễu siêu hình”, tôi có đưa ra nhận xét này: “Mặt khác, ở một sứ xở không có tự do, còn thiếu nhân quyền, chưa được ấm no, thì sự có mặt của một nhà thơ siêu hình chỉ là một xa xí phẩm, mặc dù Nguyễn Hữu Hồng Minh chỉ là một kẻ lãng mạn muốn khoác chiếc áo siêu hình mà thôi.” Trần Tiễn Cao Ðăng, với bài Ai là kẻ có tư cách nói về Cái Lớn của Con Người Tư Do?, đã phản đối: “Tôi cảm thấy mạch sống bị chặt đứt…Ông muốn ám chỉ cái lãng mạn nào đây, thưa ông? Nếu ông muốn nói cái lãng mạn của Thơ Mới, của những “cây liễu rủ”, tôi rất lấy làm tiếc cho cách nghĩ của ông, của một não trạng đã chết… Bài viết của ông khiến những người cầm bút trẻ, trong nước như chúng tôi cảm thấy bị xúc phạm. Và cảm giác bị xúc phạm của chúng tôi, liệu ông có khả năng hiểu rằng nó hợp lẽ và chính đáng? Chúng tôi rất tiếc, bởi từ xưa đến nay chúng tôi chưa bao giờ có ý định làm điều gì xúc phạm ông.” (chữ nghiêng của tôi). Nói tóm lại, người ta đã bị xúc phạm, và suy nghĩ như vậy là hợp lẽ và chính đáng. Còn tôi, đã được “người tri âm mới” của TTCÐ, người [những nhà thơ trẻ bản lĩnh, tự tin] viết bài Từ cây liễu lãng mạn tới cây liễu siêu hình, chửi mắng thậm tệ, nên phải cám ơn, vì không có khả năng để hiểu rằng sỉ vả vô cớ người khác như vậy là không hợp lẽ và không chính đáng.

Tôi đã viết khá đầy đủ về ẩn dụ cây liễu trong bài viết của tôi. Nhưng cũng xin nhắc lại, tôi đã gọi tác giả bài Dự cảm cây liễu là một kẻ, xin nhấn mạnh kẻ, chứ không phải nhà thơ lãng mạn. Ðối với tôi, kẻ lãng mạn là kẻ hay mơ mộng và tin mộng (cây liễu siêu hình) là thật. Còn nếu muốn hiểu thêm lãng mạn theo cái nghĩa của thơ mới, thì cái bồn cầu “hát lơ thơ vào hoang dại” là lãng mạn, không là hiện thực. Não trạng tôi chết lâu rồi, nên được thay thế bằng một con chip. Về việc này, xin đọc lại, hay tìm đọc bài thơ Chỉnh hình đón mùa Phục Sinh của tôi, trên Tạp chí Thơ số mùa Xuân 2000. Não trạng tôi đã chết, dĩ nhiên, nên tôi gọi thơ tôi là “tử thi”. Xin nhại lại lời hay ý đẹp của ông TTCÐ, đã châm chọc tôi: “ở đây thì câu nói (chứ không phải cái não trạng TTCÐ) tình cờ mà đúng, đúùng vô cùng, thưa bạn đọc”. Hay nói một cách hoa mỹ hơn thì người ta đã táp phải ruồi, một con ruồi bồn cầu béo bự. Còn nếu như phê bình là xúc phạm thì tôi đành chịu thôi. Những người chửi tôi nghĩ sao về bài thơ Thi sĩ cùng thời của Nguyễn Hữu Hồng Minh với cách chơi chữ “cùng / đồng / hết” thời của tựa đề, và những lời khinh miệt trong bài thơ, vơ đũa cả nắm những nhà thơ đồng thời? Như vậy có xúc phạm hay không? Bản thân tôi cũng làm thơ “xập xòe, trửng giỡn, vần vè” nhưng tôi không cảm thấy bị xúc phạm đến đỗi phải lên tiếng, tự bênh vực bằng những lời lẽ bất nhã, thậm chí còn hăm dọa là đằng khác, như người viết bài Từ cây liễu lãng mạn tới cây liễu siêu hình đã làm. Nhằm nhò gì một cái từ “lãng mạn”, nếu so với các từ “xập xòe, trửng giỡn, vần vè”. Vả lại, đối với tôi không có bậc thang giá trị giữa các từ “lãng mạn”, “hiện thực” hay “siêu hình” mà chỉ để phân biệt thôi. Chê người nhưng không cho người chê lại là thế nào? Trong bài trả lời phỏng vấn, Hồng Minh đã phủ nhận cách “tư duy hiện thực, án ngữ và nêm chặt nếp nghĩ” và thơ ca của giống nòi. Bỏ mẹ, nếu cả một dân tộc chỉ “nhặt những từ lang thang trong vô biên”. Bỏ mẹ, nếu cả một dân tộc chỉ viết, đọc “những bài thơ triết lí cao siêu”, “những bài thơ tinh tế” về những cây liễu siêu hình, những bồn cầu hiện thực. Bỏ mẹ, nếu cả một dân tộc chỉ lo nghĩ tới “cuộc đối thoại trực tiếp, lớn lao với cái thực tại tối hậu kỳ vĩ bên ngoài cái hiện thực đó”. Dưng không tôi lôi cây liễu ra nhân cách hóa, tôi gán cho nó những đức tính tưởng tượng, rồi tôi siêu hình siêu bóng nhặng cả lên. Thiển nghĩ, các nhà thơ cộng sản già ngày xưa chí ít đã dám vào tù ra khám, dám siêu hình nghĩa đời trong ba tiếng và chĩa mũi bút về phía bạo quyền và bất công. Các nhà thơ trẻ bản lĩnh ngày nay thì hình như chỉ dám bước vào toa-lét để ra vũ trụ, chỉ hiện thực bồn cầu bả giải Linga Yony và chĩa mũi tên vào nỗi khát vọng chưa rõ mặt. Thơm. Sao không cứt, đái, cặc, lồn, lỗ đít, nếu muốn đề cao hiện thực?

2. Những chữ hoa


Chí ít đã có hai người khen Dự cảm cây liễu và Ðề cao hiện thực, nghĩa là đã có hai thắng một rồi. Bản lĩnh, tự tin sao lại dễ nao núng thế nhỉ? Bản lĩnh, tự tin hay là tự ái và bất an? Eliot chê Whitman, V. Woolf chê Joyce, Gide chê Proust (lúc đầu), Breton chê Char, Robbe-Grillet chê Sagan, Houellebecq chê Prévert, v.v… Gertrude Stein người mua tranh Picasso trước tiên, lúc đầu cũng chê tranh Picasso “không treo được” (“inaccrochable”). Nếu một tác phẩm có chân giá trị thì vàng thiệt không sợ lửa. Trong thơ của Nguyễn Hữu Hồng Minh, tôi thấy có khá nhiều chữ hoa (Mi, Quỉ, Từ, Linga, Yony, Con Người, Thần Chết, Hải Cảng). Ðối với tôi chữ hoa trong câu thơ chỉ là cách nói to để thêm trọng lượng/âm lượng cho câu thơ. Có lẽ vì các từ của họ đã “bị mài mòn”, “mù lòa”, nên các nhà thơ trẻ “đường hoàng và mạnh” (chữ dùng của TTCÐ) sính dùng chữ hoa và chữ đậm, như “Cái Lớn”, “Con Người Tự Do”, “cái thực tại” (chữ đậm), “BÊN NGOÀI”. Hay là vì họ đã lớn lên và chịu ảnh hưởng một chế độ thường xuyên sử dụng những khẩu hiệu rỗng tuếch như thế, càng rỗng càng phải vĩ đại, vì sợ người xem không nhìn thấy? Các danh từ tiếng Ðức đều viết hoa nhưng đó là chuyện… người ta.

Bản lĩnh, tự tin nên chưa nói đã chửi, muốn cả vú lép lấp miệng cá mập à? Tôi hay khôi hài cho bài viết đỡ tẻ, vì chuyện văn chương không thú vị bằng chuyện tiếu lâm (xin lỗi văn chương). Nhưng thiển nghĩ cái khôi hài của tôi nó khá nhẹ nhàng, nếu tôi không quá chủ quan. Khôi hài (humour) là cơm bữa ở hải ngoại. Mọi thứ đều bị/được chế nhạo. Từ một ông Tổng thống Mỹ tới một Nữ hoàng Anh. Xin miễn đi sâu vào triết lý Cái cười của Bergson. Nói tóm tắt, khôi hài là sự biểu lộ tinh thần tự do, nên các chế độ chuyên chế độc tài, luôn luôn phủ nhận nhân quyền, rất sợ. Khôi hài, ở mức bình thường, là ngón đòn trả đũa của những kẻ bị áp bức, thua thiệt (Yên Ðỗ, Tú Xương, Xuân Hương). ở mức cao hơn thì nó là sự ngạo nghễ của những tâm hồn bản lĩnh. Tố Hữu, một nhà thơ “vần vè”, trong bài Hồn chiến sĩ:

Trẻ nhà sang nô đùa trong bóng mát

Em lạnh lùng nhìn chúng, bước chân qua

Em mạnh bạo chống bức công tàn ác

Không cầu xin, không cất tiếng kêu ca.

Em sẵn có linh hồn người chiến sĩ

Ngạo nghễ cười với nắng sớm sương đêm

Buông tiếng dây não nùng, em mai mỉa

Có một thời, dưới ách nặng nằm im!

Tất nhiên chuyện chống đối lại nhà nước bây giờ là không thực tế, chỉ những kẻ thông minh mới có “linh hồn người chiến sĩ”. ở Ba-lan, Tiệp-khắc dân chúng cũng đã từng thụ động khoanh tay một cách vô liêm sỉ (cynical) như vậy và chờ chế độ sụp đổ. Làm chiến sĩ trong thời thuộc địa còn chút dân chủ khó hơn là dưới một chế độ tự do bác ái công bình.

3. Nói và hát.


Nếu ẩn dụ là cái tệ thứ nhất của thơ, thì nhân cách hóa, nhất là “ca sĩ hóa”, là cái tật thứ hai. Lúc nào gặp bí, người làm thơ cứ cho mọi vật đứng trước micro nói hoặc hát. Xin kể vài ví dụ mới nhất (chữ nghiêng của tôi): “Qua bình yên nắng tháng Hai / tôi không còn nghe chúng [liễu] nói (Dự cảm cây liễu), “Cây nói bừng nở” (Những từ lang thang), “Tiếng những con hà biển hát trên rêu và trên sóng” (Hải cảng), “Cặp mắt cá biết nhìn, hát lơ thơ vào hoang dại / Từ mặt đất con người hát lên các vì sao” (Ðề cao hiện thực) và “Máu hát biển đen” (Bài ca máu). Tất cả đều của tác giả Dự cảm cây liễu. Bồn cầu,từ nơi bẩn chật tối tăm, với “cặp mắt cá biết nhìn, hát lơ thơ vào hoang dại, nhìn thấy thân thể thế giới”. Số phận như vậy thì có gì đâu mà hẩm, nhất là nếu được thấy cận ảnh những kỳ quan, khỏi cần lén lút xem phim porno hay báo ảnh kích dâm. Hát, nhưng hát nhạc gì? Cổ nhạc, tân nhạc, rock, rap? Ðộc giả từ nay cũng nên để ý chơi về cái sự ưa nói, ưa hát này nhé. Máu tôi thì than ôi nó chỉ biết ca… “tăng-xong” thôi. Thiển nghĩ, phải chăng ẩn dụ và nhân cách hóa trong thơ đã trở thành một thứ ma túy? Trong bài thơ “cây liễu siêu hình”,dự cảm/chiến thắng ngầm của liễu (hư cấu) đã trở thành sự thật. Nhưng số phận cây liễu có trong xanh và bền bỉ hay không chỉ do bàn tay con người. Vì vậy ẩn dụ đó không ổn như tôi đã nêu ý. Mặt khác, ẩn dụ/so sánh “Số phận Mi hẩm hơn số phận Quỉ” trong bài Ðề cao hiện thực cũng không ổn nốt, nhất là với hai từ Mi, Quỉ viết hoa. Ðã hẩm, đã hèn thì không thể viết hoa. Ðó là theo lô-gích hiện thực sơ đẳng của tôi. Mà số phận quỉ đâu có hẩm bởi lẽ rất hiển nhiên là ai cũng sợ quỉ. Stalin, Mao thường được gọi là Quỉ Ðỏ. Bin Laden gọi nước Mỹ và ông George Bush là Ðại Sa Tăng. Người làm thơ vì tham lam cái vần Mi/Quỉ mà bài thơ đã hỏng từ đầu. Ðiều tôi đã muốn nói về các ẩn dụ và nhân cách hóa, và xin lặp lại một lần nữa, là ve không sầu, dế không khóc, liễu không cổ điển, không lãng mạn, không siêu hình. Nói cách khác, hay nói nhại lại Gertrude Stein thì “liễu là cây liễu là cây liễu là cây liễu”. Thế thôi. Ẩn dụ cây liễu và ẩn dụ bồn cầu, có thể làm biểu tượng cho nhóm bản lĩnh, tự tin được chăng? Cây liễu siêu nhân (tự đắc) và bồn cầu cam phận (tự thán) ngẫu nhiên đã phản ảnh thái độ tự tôn tự ti của họ.

4. Khổng lồ, có thật, uyên áo, sang trọng lắm


Cái xa xỉ tôi muốn nói không phải là đối với bản thân một tác giả, mà đối với tha nhân. Ðó là cái xa xỉ, thậm chí cái vô dụng, của một bài thơ siêu hình đối với một đứa trẻ moi rác kiếm sống. Nhưng người phản đối tôi đã tự ví mình với những Holan, những Bulgakov, viết: “Holan là một khối xa xỉ khổng lồ, nhưng có thật, và uyên áo lắm, sang trọng lắm, ông ạ. Nếu ông muốn kiểm chứng, xin cứ hỏi Diễm Châu, bạn ông.” Nhưng than ôi, và than ôi, tôi chưa là một Holan VN, tôi chưa là một Bulgakov VN mà! Tôi dựa hơi rồi tôi tưởng mình cũng thơm chung một mùi. Tôi khoác da cọp rồi tôi tưởng mình cũng là hùm đó thôi, ông ạ. Cũng có thể bảo tôi là một nhà phú hộ học làm sang, nếu nói theo kịch tác gia Molière, tuy dùng từ phú hộ như vậy là tôi ưu ái tôi hơi nhiều đó thôi, vì tôi chỉ là một tên nhà quê, ông ạ. Tôi e rằng mình đã đi mây về gió mộng du bằng ẩn dụ hơi nhiều đó thôi, ông ạ. Tôi e rằng lịch sử không bao giờ tái diễn, dù là lịch sử nhân loại, đất nước, hay văn nghệ. Một tình thế và một hoàn cảnh tương tợ, thậm chí tương đương, chưa chắc sẽ cho ra đời một Holan mới, một Bulgakov mới. Mà nếu có được đi chăng nữa thì cũng chẳng hay ho gì. Ờ thì xa xỉ khổng lồ, uyên áo, sang trọng lắm. Nhưng đối với bản thân họ thôi. Mặc dù trên thực tế cuộc đời của họ rất bi đát, nếu so với cuộc đời của những người cầm bút trẻ trong nước, không nên thi vị hóa. Trong đời sống hàng ngày, thì đó là cái xa xỉ khổng lồ, uyên áo, sang trọng lắm của tác phẩm Buồn nôn trên một xứ sở nghèo đói thất học. Ðó là cái xa xỉ của những xa lộ thênh thang trên một xứ sở chưa có ô tô. Ðó là cái xa xỉ của những đôi sneakers đắt tiền trên một xứ sở đang què cụt. Ðó là cái xa xỉ của những tủ lạnh bóng loáng trên một xứ sở không có thức ăn. Ðó là cái xa xỉ vô duyên trơ trẽn của cái bồn tiểu Marcel Duchamp hay chiếc giường của Tracy Emin như là tác phẩm nghệ thuật trong những căn chòi lụp xụp. Vân vân. Mặt khác, nghệ sĩ như xa xỉ phẩm là một quan niệm rất mới, xuất phát từ những quốc gia tư bản Tây phương đã giàu mạnh. The Master and Margarita cũng là tác phẩm chống đối chế độ đương thời tuy không lộ liễu nhưng cũng bị cấm. The Satanic Verses vẫn bị cấm chỉ tại các nước Hồi quốc. Văn, thơ của các ông bản lĩnh, tự tin vì quá “đường hoàng và mạnh” nên nhà nước không buồn để ý? Nhà thơ Sergei Yesenin (1895-1925), nhà thơ Vladimir Mayakovsky (1893-1930), đã tự vận vì không có tự do bên ngoài lẫn bên trong. Nhà văn Alexander Fadeyev (1901-1956), chủ tịch Hội Nhà văn Xô-Viết và tác giả cuốn truyện nổi tiếng Cô lính trẻ, đã tự vận sau khi ông Khrushchev tiết lộ các tội ác của Stalin vào năm 1956. Chính Fadayev cũng phải viết lại cuốn Cô lính trẻ, sau khi bị Stalin phê phán, và có thể bản lưu hành ngày nay là cái bản đã được/bị sửa đổi. Những người cầm bút trẻ trong nước chắc biết rõ hơn tôi nhưng thừa vẫn hơn thiếu. Sau khi đọc bài phỏng vấn Nguyễn Hữu Hồng Minh, thấy thích thích người phỏng vấn và nhà thơ trẻ, tôi có email cho một người cháu ở Sài Gòn nhờ mua dùm các tập thơ của tác giả này. Cháu tôi nói không biết ông nhà thơ này là ai vì “cậu ơi tụi cháu hiện giờ kiếm sống hụt hơi nên thơ đối với cháu chỉ là xa xỉ phẩm (chữ ngiêng của tôi), nhưng cháu sẽ tìm mua giúp cậu”.

5. Quái gở và lố bịch

Tất nhiên khi viết cái câu “xúc phạm” kia tôi đâu có ngụ ý hay tự đắc về sự tự do của mình. Hay “dựa hơi (chữ nghiêng của người phản đối) để hù dọa và miệt thị cái bọn ít may mắn hơn [tôi] là [những người cầm bút trẻ trong nước]”. Tôi đâu có muốn tranh luận về “nghệ sĩ đích thực, nghệ thuật đích thực” gì đâu. Vì đó là quan niệm riêng, có cãi đến mười cái Tết Ma Ní cũng chẳng xong. Trên thực tế, sống tại một xứ sở tự do chưa chắc đã được tự do. Trước khi chìa bàn tay bẩn ra nhận đồng tiền đô và tung hứng những đứa con hải ngoại, người ta chẳng đã từng khinh miệt lũ thuyền nhân rác rưởi không bến tấp đấy ư? Ngoài ra, đừng có quá ngây ngô mà tưởng lầm rằng hữu xạ tự nhiên hương. Vì ngày nay có tài vẫn chưa đủ. Nghệ thuật ở Tây phương là thương mại. Nếu muốn có tên tuổi thì trước nhất phải hợp nhãn và được các phòng trưng bày lớn ở Paris, Berlin, Milan, London, nhất là các gallery ở New York ký hợp đồng, lăng xê. Trong quá khứ, Salvador Dalí, Andy Warhol đã “sản xuất” hàng loạt để bán. Breton gọi Salvador Dalí là Davida Dollar, thằng háo đô la. Chagall cũng có khi nguệch ngoạc vài nét gà trống, hoa lá, tình nhân hôn nhau trong những “édition limitée” từ năm trăm đến một ngàn bản. Eminem, M “in” M, tên thật là Marshall Mathers III, ca sĩ rap vần vè đầy âm thanh và cuồng nộ chính trị trái mùa, ói đàn bà, ọi đồng tính, chửi cha mắng mẹ, vạch trần giấc mộng Hoa Kỳ, thần tượng của thiếu niên AÂu Mỹ, “James Dean thời đại”, “một Dylan mới”, tỉ phú và “nhà thơ ghetto”, đã rap: “Tôi là tên tệ nhất kế thằng Presley / chơi nhạc đen vì tính vị kỷ hề hề / sử dụng nhạc đen để trục lợi no nê” (I am the worst thing since Elvis Presley / To do black music so selfishly / And use it to get wealthy”.

Tiếc thay, đã có hiểu lầm do suy diễn. Những người mang mặc cảm tự tôn tự ti vì có tật nên hay giật mình, cứ ngỡ là người ta ám chỉ mình nên chửi lại, giảng mo ran về chức vụ cao cả của nghệ sĩ và nghệ thuật thật là lố bịch. Chuyện đọc thơ đã trở thành chuyện đấu phú tranh nhau cái tự do, hết sức quái gở. Trong bài viết tôi đâu có đề cập hay muốn tranh luận về sự tự do của những người cầm bút trẻ trong nước, tương tự như sự rút lui “tự lưu đày” vào bên trong (internal exile) kiểu Shostakovich, Holan, Seifert, Kertesz… Hay như cái “không gian nhỏ”, cái “tự do bé” kiểu Havel. Havel muốn dân Tiệp-khắc noi gương ông nhưng chẳng ai nghe. Vả lại, không nên phân chia quá rõ rệt tự do trong/ngoài như vậy. Vì chúng là chiếc bình thông đáy. Không có ngoài tất không có trong. Phải có tự do bên ngoài (hải ngoại) và cởi mở trong nước (một thứ tự do “bên ngoài” khác), thì mới có được những bản dịch của Diễm Châu để cho những cái xa xỉ khổng lồ, uyên áo, sang trọng lắm ông ạ, học đòi những Vítezslav Nezval, Jaroslav Seifert, Konstantin Biebl, Frantisek Halas và Vladimír Holan, qua bản dịch và các bài giới thiệu của Milan Kundura và của Diễm Châu, trong tuyển tập Thơ Vladimír Holan (Trình Bầy, 1992) bìa vàng với hình vẽ cây đèn cầy của tôi. Diễm Châu kết luận bài giới thiệu của ông: “Chung cuộc, người ta nhận định rằng Vladimír Holan là một tên tuổi “then chốt” của một trong ba mạch thơ hiện đại Tiệp Khắc: mạch siêu hình!” Như vậy là còn hai mạch nữa. Như đã thấy, “người ta” chứ không phải Holan tuyên bố ông là một nhà thơ siêu hình. Ông chỉ làm thơ và chuyện sắp đặt chỗ ngồi là do các nhà phê bình. Ông Seifert không khoe khoang “Holan và tôi đã có những câu thơ siêu hình” như TTCÐ đã viết: “Nguyễn Hữu Hồng Minh, với tôi, đã có những câu thơ ấn tượng”.

Phía nghệ thuật cũng vậy, các chủ nghĩa hầu hết đều do các nhà phê bình đặt tên. Một họa sĩ VN ở hải ngoại “cầu chứng”cái “chủ nghĩa” của mình là một hiện tượng rất mới lạ. Những người bắt chước ông sẽ bị kiện tụng hay không? Nếu chỉ đơn thương độc mã thì không thể là một “trường phái”. Monet và các họa hữu chỉ lo vẽ tranh. Khi vẽ mặt tiền ngôi thánh đường ở Rouen, hay rặng bạnh dương (peupliers), hay những đống rơm, Monet không nói, thậm chí không nghĩ rằng “hôm nay ta vẽ một bức tranh ấn tượng” để lại cho mai hậu. Rousseau cũng vậy, ông không nghĩ, không tuyên bố tôi vẽ tranh “ngây ngô”. Ước mơ của Rousseau là vẽ những bức họa “tầm cỡ” (kích thước lớn) như các bức danh họa của các bậc thầy trong viện bảo tàng Louvre. Nhưng vì vụng tay nên tranh của ông đã được gọi là tranh “ngây ngô” (naif/naive) ngoài ý muốn, mở đường cho trường phái “Peinture Naive” hay “Primitive Art”. Tranh của Rousseau đã bị các họa sĩ và người đồng thời nhạo báng. Một hôm Picasso tình cờ đi ngang qua một tiệm cầm đồ thấy một bức tranh của Rousseau khiến ông giật mình. Ông mua tấm tranh rồi truy lùng tác giả. Nếu không có con mắt tinh đời của Picasso thì hội họa Tây phương đã vắng bóng một “thiên tài” và sẽ không có trường phái Ngây Ngô. Henri Rousseau là họa sĩ ngây ngô thực sự nên tranh của ông có cái duyên dáng dễ thương của một đứa trẻ muốn bắt chước người lớn (các bậc thầy) để rồi chính ông cũng trở thành bậc thầy. Ngày nay có nhiều họa sĩ muốn bắt chước cái ngây ngô đó. Vì có ý thức nên sự ngây ngô của họ mất tự nhiên, có khi lại rất vô duyên. Ðó là cái vô duyên của người lớn muốn bắt chước con nít. Chuyện không cần bán tác phẩm (hay bán không được) nhưng sẽ trở thành những đỉnh cao như Modigliani, Cézanne, Van Gogh, Gauguin là chuyện cuối thế kỷ 19 không còn hợp thời.

6. Chim không ca, chim khóc trong lồng

Nếu không có computer, tự do bên ngoài, thì làm sao có các trang web The Master and Margarita hay diễn đàn Talawas? Bên cạnh một Holan vẫn có một Havel, bên cạnh một Bulgakov đã có một Solzhenitsyn, vân vân. Xin chớ vội lên mặt kẻ cả khinh khi. Nếu chúng tôi có thụ hưởng, ăn sẵn (chữ nghiêng của người phản đối) như ngày nay thì chúng tôi cũng đã phải trả bằng cái giá rất đắt của những xác chết trên biển, và công lao mồ hồi nước mắt khổ cực của chúng tôi làm nên. Chúng tôi cũng phải đóng thuế má như mọi người, chứ không dựa hơi ai cả. Khi bỏ quê hương yêu dấu ra đi chúng tôi cũng đã nêu gương sáng cho thế giới ngắm nhìn và noi gương. Hành động của chúng tôi là những thiên hùng ca không cần trở thành tác phẩm văn chương trong thời đại truyền thông truyền hình. Tất nhiên tôi chỉ là một con người tầm thường. Tôi không là nhà đạo sĩ hay siêu nhân, nên cái tự do bên ngoài quan trọng hơn đối với tôi. Ðó cũng là quan điểm chung của những người đã liều mạng bỏ xứ sở ra đi. Nếu không có đóng góp của họ ngày nay cho quê hương cũ, thì cái tự do bên trong (trong nước và trong não) chẳng biết nó sẽ sang trọng lắm thế nào nhỉ? Tôi không có tâm lực để tự tạo cho mình một thứ tự do nội tại, nên tôi đứng về phía những người nghĩ là chim khóc, chứ không hát trong lồng, mặc dù tôi không thích bi thảm hóa cuộc đời, và ẩn dụ chỉ là ẩn dụ. Cuộc đời, dù là cuộc đời những kẻ bất hạnh, không phải lúc nào cũng bi thảm. Bi, hài luôn luôn sánh bước trong cuộc đời, nên kịch thơ lãng mạn Pháp đầu thế kỷ 19 (tranh luận giữa cái mới và cái cũ) đã xóa lằn mức giữa bi kịch và hài kịch. Hát bộ là bi kịch. Cải lương thích hợp với người bình dân vì họ được khóc, cười thỏa thuê, rất “đáng đồng tiền”. Tôi gọi các ông Holan, Bulgakov là gì? Xin thưa, tôi gọi họ là ông Holan, ông Bulgakov. Là một độc giả tôi trọn quyền lựa chọn và đánh giá các tác giả và các tác phẩm. Triết lý, tôn giáo, Thiền, siêu hình, nhưng hình như người ta vẫn còn hay sân si, chưa thật tĩnh tâm, chưa giác ngộ, chưa siêu thoát. Còn ham bả vinh hoa. Còn thòm thèm cái giải thưởng của Hội Nhà văn Việt Nam, những kẻ mình đã mạt sát trong bài Thi sĩ cùng thời. Tự xưng mình là kẻ “có tư cách nói về Cái Lớn của Con Người Tự Do” (tự do nội tại), nhưng coi bộ người ta vẫn chưa thoát ly cái BÊN NGOÀI (chữ hoa của người phản đối), nên tỏ vẻ khúm núm trước các tên tuổi, những Holan, những Bulgakov, những Rushdie, thậm chí những J. R. R. Tolkien và J. K. Rowling, mặc dù Tolkien hay Rowling vẫn có thể hay hơn những tác giả kia tùy người đọc. Tây phương đang “lãng mạn” thì ta cũng phải lãng xẹt. Tây phương đã “The Lord of the Rings, Harry Potter” thì ta cũng phải bò theo. Nhưng bò tới nơi thì hỡi ôi thiên hạ đã có mốt mới rồi. Tây phương có thể đang có “cơn sốt Chúa tể những chiếc vòng nhẫn, Harry Potter, vân vân và vân vân… khao khát những cái phi thường, kỳ diệu, phi khoa học, phi thực tế đến độ xa xỉ nhường đó” (trích dẫn lời TTCÐ) vì Tây phương đã có cái thực tại tự do no ấm rồi, có thể coi đó như là tráng miệng, hay kẹo cao su. Trẻ em Tây phương phần đông đã có máy computer riêng. Vì là một “cơn sốt” của trẻ con đã ít nhiều lây sang “người nhớn” nên có thể nó sẽ chóng tàn hoặc đã tàn rồi, tôi không theo dõi nên không rõ. Nhưng tôi cũng có nghe đồn là The Lord of the Rings (The Two Towers) không “lãng mạn”, vì cốt chuyện đã dựa trên Thế chiến 2 giữa cái Ác (Hitler) và cái Thiện (Churchill). Tây phương luôn luôn có những “cơn sốt” hay những “cái mốt” như vậy. Holan có thể là một nhà thơ lớn, nhưng thành thật mà nói thì người đọc ông không nhiều, và những cái lớn không nhất thiết phải là cái hữu dụng trong đời thường. Rowling, tác giả các cuốn truyện Harry Potter cho trẻ con, đã trở thành tỉ phú nhờ số sách bán được. Tiền bạc tạo thêm cho bà một quyền lực để ảnh hưởng, chi phối nếu muốn. Chê tiền bạc là không thực tế, nếu không muốn nói là ngu dại. Tư bản Tàu và tiểu tư bản VN đang tạo ra một giai cấp tiểu tư sản mới, có tiền bạc học thức ngày càng nhiều càng cao, trong một tương lai xa hay gần có thể sẽ thay đổi được diện mạo hai quốc gia này. TTCÐ viết: “Nhà văn đích thực là kẻ không tự bán mình hay tự hiến mình cho ai, không tự trói mình vào bất cứ cái gì: danh vọng, đàn bà, tiền bạc, quyền lực, đức tin, lý tưởng, thù hận. Y không chiếm hữu bất cứ cái gì, và không gì chiếm hữu y được. Quan tâm độc nhất của y, đó là tự do tựu thành chính y. Tôi gọi y là kẻ xa xỉ bậc nhất, trong một quần thể loài người mà tuyệt đại đa số cá thể của nó luôn luôn chiếm hữu và/hoặc bị chiếm hữu”.

7. Một câu danh lợi vẫn sờn lòng đây

Ô hay, ước muốn “tự do tựu thành chính y” thật ra cũng là một thứ danh vọng, dù ngầm, nghĩa là tự bản thân nó cũng là một trói buộc rồi. Dài dòng, nhưng tựu trung cũng chỉ là cái triết lý “nước trong rửa ruột sạch trơn, một câu danh lợi chi sờn lòng đây”. Ðại loại, triết lý thực tiễn của Phương tây là sinh ra đời để sống và sống trong hạnh phúc, tự do. Triết lý cao siêu của Phương đông thì là sinh ra đời để phủ nhận cuộc đời, sống kham khổ và lo nghĩ về cái luân hồi, một giả thuyết hơn là một chân lý. Thế giới đã là một “ngôi làng” luôn luôn bị chi phối bởi “danh vọng, đàn bà (và đàn ông), tiền bạc, quyền lực, đức tin, lý tưởng, hận thù” thì thái độ khinh bỉ ngảnh mặt làm ngơ “bước ra khỏi hàng” (TTCÐ) chỉ là vùi đầu xuống cát. Nếu thế giới và cuộc đời là một cuộc chơi, nghĩa là phải có kẻ thắng người thua, thì tốt hơn ta nên là kẻ thắng. Còn nếu không muốn dự vào cái trò bẩn thỉu đó, thì sống làm chi? Như thế, thiển nghĩ, cái mà những người cầm bút trẻ đang tưởng là “tinh hoa siêu hình” du nhập từ Phương tây thực ra chỉ là cái “cặn bả triết lý” của tư tưởng Khổng Mạnh, Lão Tử? Mà thiết tưởng một nhà văn, nhà thơ không nhập cuộc thì có hữu ích gì cho cái đại đa số kia không, vì y chỉ là một kẻ lạc loài? Ðã “bước ra khỏi hàng” sao vẫn mơ gặt “mùa màng nhân loại”? Không màng danh lợi sao lại phô trương cái “khối xa xỉ khổng lồ”? Sự trong sạch, vật chất hay tinh thần, không nhất thiết sẽ cho ra đời những tác phẩm có giá trị. Trước khi tự giam mình trong phòng để viết không ngưng nghỉ, Proust đã từng ăn chơi không ngơi nghỉ. Joyce cũng thích ăn sang mặc đẹp. Genet là một tên ăn cắp vặt, đồng tính, đĩ đực. Mozart là một cậu bé ăn tục nói phét. Thành thật mà nói, khi đọc bài phỏng vấn NHHM, tôi thích người phỏng vấn hơn người được/bị phỏng vấn. Nhưng nay thì vì thấy người ta đã tự đồng hóa với tác giả bài Từ cây liễu lãng mạn tới cây liễu siêu hình, một người mà tôi không đánh giá cao, nên tôi cần suy gẫm lại. Ta thường nói: “Cá mè một lứa”. Tây cũng hay nói: “Hãy cho tôi biết bạn anh là ai, tôi sẽ cho anh biết anh là người thế nào”. Chỉ mới qua vài bài viết ngắn chưa rõ thiệt hư, mà đã phân chia trong/ngoài, bạn/thù, xứ sở của ông/xứ sở của tôi rồi à? Ðâu cái “mùa màng nhân loại”? Xin lỗi, VN cũng là xứ sở của Việt kiều dù họ đã bỏ xứ ra đi. Chúng tôi thường xuyên trở về thăm quê hương và những chuyến viếng thăm như vậy đều có lợi cho cả đôi bên. Nếu nói hoạch toẹt và trắng trợn thì một xứ sở chỉ thuộc về những kẻ có tiền bạc và quyền bính, nội cũng như ngoại. Thật là xui xẻo, đọc thơ không coi ngày nên gặp sến lửa. Nếu những người cầm bút trẻ trong nước có thật những cái họ rêu rao, thì họ đâu cần đối đáp. Giàu không khoe của. Sang không khoe áo. Tôi e rằng người ta chỉ trẻ ở tuổi đời thôi. Ðiều tôi nhận thấy là ngoài sự chủ quan của tuổi trẻ có thể cũng dễ hiểu, họ lại hay suy diễn và tổng luận. Và lên mặt kẻ cả suy bụng ta ra bụng người: “Ông lấy làm lạ chăng?”, “ông không thấy rằng…”, “ông chưa hiểu tôi nói gì, phải không?”, “ông vẫn tin rằng…” Và chụp mũ bằng cách liên hệ tùy nghi, phản ảnh thái độ hung hăng của cộng sản khi muốn hạ bệ, mà họ đã chịu ảnh hưởng sâu đậm: “Ông vẫn tin rằng ông khác biệt về bản chất so với các vị chức sắc trong Hội Nhà văn Việt Nam, nhưng tôi e rằng ông với họ có nhiều cái chung hơn ông tưởng”. Jesus Christ! Tôi có tin, có tức, có tưởng, có nhớ ai đâu, nói chi “vẫn”. Tôi sống hải ngoại dựa hơi bánh mì bơ sữa lâu rồi. Tôi làm thơ, viết văn, nhưng chẳng nghĩ mình là nhà văn, nhà thơ, nên không bận tâm đến các hội nhà văn trong hay ngoài nước. Hơn nữa, nếu nói theo Marx (Graucho chứ không phải Karl) thì tôi không gia nhập một hội quán chấp thuận cho tôi làm hội viên. Vẫn chưa thực sự có tinh thần dân chủ và văn hóa phê bình. Trong một thế giới đang nhốn nháo vì chiến tranh Mỹ-Hồi, mà hậu quả không lường được, thì việc bước ra khỏi hàng đứng bên cây liễu siêu hình và cái bồn cầu hiện thực, quả thật là một mùa màng nhân loại vĩ đại. Tôi không “thù hận”. Nhưng chìa má, há miệng chỉ là chuyện trong Kinh Thánh và trong thơ siêu hình VN mà thôi. Tôi đâu ngờ lời nhận xét của mình có sức công phá mãnh liệt đến thế. Tôi không là đồ tể. Tôi kiêng xà mạch, long mạch của thầy địa lý. Tôi không là đao phủ thủ. Nhưng nếu chém, nếu chặt, thì tôi chọn cái tự đại, cái huênh hoang, cái kệch cỡm. Tôi chỉ là con tuấn mã già, ông ạ. Ai hôn thì nó đá lại.

8. Tự thán, tự dắc, tự trào

Tự thán, tự đắc, tự trào là ba cánh cửa của tâm hồn Việt Nam. Xin tóm lược: Tự đắc là cái phần tích cực (dương/ngày) ở giữa. Tự thán và tự trào là cái phần tiêu cực (âm/đêm), ở hai bên, tả và hữu. Tự thán là bi kịch hóa số phận, là thụ động. Tự trào là hài kịch hóa số phận, là chủ động. Trong hoàn cảnh VN, chúng là ba phong cách để thể hiện, chống trả và tồn tại của những cá tính luôn luôn bị ức hiếp trong suốt chiều dài của lịch sử, cung cấp cho những kẻ biết sử dụng một sự quân bình trên bình diện tâm lý và siêu hình. Tự đắc, tự thán nhưng thiếu tự trào là tôi không xứng đáng làm con cháu cổ nhân. Những người cầm bút trẻ, trong sự trịnh trọng cá nhân và sự trân trọng thơ ca, hình như đã đánh mất hay đang bỏ quên sự tự trào, một nét độc đáo dễ thương của dân tộc Việt, có nhiều điểm tương đồng với humour Ăng-lê. Nghĩ cho cùng thì tự trào cũng là một thứ tự do bên trong? Thơ Việt có thể chiếm kỷ lục thế giới về tự trào. Bài Những từ lang thang thật ra chẳng phải là triết lý hay siêu hình mà chỉ là một bài tự thán (“một Từ bị mài mòn”) lẫn tự đắc (“dựng nên bài thơ mù lòa”). Bài Ðề cao hiện thực sẽ thú vị hơn nếu là một bài tự trào, vì cái tựa đề đã có vẻ như cười cợt rồi. Nhưng tôi đã bị thất vọng. Tôi cố đọc nó như một bài tự trào nhưng không được, vì nó thiếu khôi hài và châm biếm, chỉ toàn những “sứ mệnh”, “ngợi ca”, “cao cả” may thay không viết hoa. Thiển nghĩ, rất là nặng mùi, cái đạo đức đạo hạnh quân tử tàu nô lệ đen chú Chệc chú Sam chìa má há miệng. Ðã bả giải hiện thực thì cứ tục cứ tếu như Nguyễn Ðức Sơn đi, cho vui. Táp đại mẹ nó vài cái mông non mông già, xơi tái vài con cặc, cắn tươi vài cái lồn, thay vì cứ há mồm há miệng nhận ca ca và ca ngợi. Con người trong thơ Tố Hữu chí ít cũng biết tự trọng nhận đau khổ mà gửi vào im lặng, chứ không nhận bả giải mà hát lơ thơ vào hoang dại để ca tụng lại những kẻ đã ỉa đái vào miệng mình, đúng như câu nói của người Anh “to sing for your supper”. Con người không đáng được luôn luôn ca ngợi vô điều kiện. Nó rất đểu. Nó đã, đang và sẽ còn giết hại lẫn nhau, hủy hoại loài vật, cây cỏ. Nó nhốt thú vào chuồng. Rồi nó đội da hùm, suy bụng ta ra bụng thú, làm thơ tưởng nhớ một thời oanh liệt tung hoành hống hách những ngày xưa không có thật! Cọp không hống hách, cọp chỉ săn mồi khi đói. Cọp không giết đồng loại để thị oai hay mua vui. Hãy chỉ cho tôi thấy những nơi con người được ca ngợi, tôi sẽ chỉ cho anh xem những nơi con người đang bị nô lệ hóa.

© 2003 talawas

 
© talawas 2026