Carlos Fuentes
Hàn lâm viện Na-Uy mới đây đặt ra cho một trăm nhà văn trên thế giới câu hỏi: “Theo quý vị, cuốn tiểu thuyết nào hay nhất mọi thời đại?”. Năm mươi người đã trả lời: Don Quixote, của Cervantes. Kết quả ấy nêu lên vấn đề rất đáng chú ý là phải chăng các “long-sellers” (sách bán được lâu dài) đối nghịch với các “best-sellers” (sách bán chạy một thời). Không có giải đáp nào thích ứng cho mọi trường hợp: vì sao một cuốn best-seller bán chạy, vì sao một cuốn long-seller trường tồn?
Don Quixote đã thành công vượt bực khi xuất bản lần đầu, cách đây bốn thế kỉ, ăm 1605, và vẫn liên tục bán được. Trong khi William Faulkner hẳn đã là một thương vụ tồi tệ, nếu ta so sánh số lượng nhỏ nhoi bán được của cuốn Absalom! Absalom! (1936) với số lượng bán được của cuốn sách thành công năm ấy, Anthony Adverse, của Hervey Allen, một thiên truyện dài lấy bối cảnh thời Napoléon và nói về ái tình, chiến tranh và thương mại. Điều đó có nghĩa là, về vấn đề này, chẳng có nhiệt kế thực sự nào, và dù cho thời gian không phải chỉ cố vấn mà thôi: thời gian sẽ khiến bán được.
Ngưởi ta có thể nghĩ rằng Cervantes cộng sinh với thời đại của ông, trong khi, tỉ dụ, Stendhal chỉ viết cho vài kẻ “được ân sủng” và sinh thời sách của ông chẳng bán được bao nhiêu. Ông đã chỉ được nhìn nhận, trước khi qua đời, nhờ những lời ca ngợi của Balzac, và sau cùng chỉ nổi danh nhờ những nỗ lực của nhà phê bình Henri Martineau ở thế kỉ XX.
Vài nhà văn nổi tiếng lẫy lừng, rồi biến mất. Các danh sách những best-sellers năm mươi năm vừa qua đều là, trừ vài ngoại lệ, một nghĩa địa thảm thê những sách chết. Nhưng sự trường tồn không phải là một công trình muốn mà được. Không ai có thể viết một cuốn sách mà mong bất tử.
*
Ta có thể tha hồ dông dài về các quan hệ giữa các nhà văn tôi đã nêu tên với thời đại họ sống. Dù cho nó có thể mê hoặc đến đâu, tôi tự hỏi việc ấy sẽ cho ta thấy đến mức nào dù một điều gì mà thôi về những sách họ đã viết, về trí tưởng tượng đã thúc đẩy họ viết, về cách sử dụng ngôn từ của họ, cách tiếp cận phê phán nghệ thuật văn chương và ý thức mình thuộc về một truyền thống rộng lớn hơn nhiều. Trong cuốn sách mới nhất của ông, Le Rideau [Bức màn], Milan Kundera khẳng quyết rằng nhà tiểu thuyết, hơn là thuộc về xứ sở mình và ngay cả hơn là thuộc về ngôn ngữ mẹ đẻ của mình, thuộc về một truyền thống nơi đó Rabelais, Cervantes, Sterne và Diderot đều là phần tử của cùng một gia đình; và rằng gia đình ấy, như Goethe ao ước, sống trong ngôi nhà văn chương thế giới mà mỗi nhà văn chăm sóc độc lập với các nền văn chương dân tộc, những nền văn chương này chẳng còn biểu đạt một điều gì đáng kể nữa.
Nếu đúng như thế, thì trong hết mọi tác phẩm văn chương lớn đều có cả truyền thống từ đó chúng phát sinh và chúng đóng góp vào, và cả sự sáng tạo mới; sự sáng tạo này cũng tuỳ thuộc không kém vào truyền thống có trước, bởi lẽ truyền thống, để được sung mãn, lại phải được các sáng tạo mới bồi bổ cho.
Nhân năm nay kỉ niệm bốn trăm năm cuốn Don Quixote, và vì tôi coi cuốn sách của Cervantes là nền móng của tiểu thuyềt như đã triển khai từ thế kỉ XVII trở lại đây, xin cho phép tôi cắm rễ suy tưởng của tôi ở đấy.
Cervantes thuộc về một truyền thống trí thức ông không thể nói ra. Ấy là truyền thống của Erasmus thành Rotterdam (1466-1536), ngọn hải đăng buổi đầu thời Phục hưng tại triều đình vị vua trẻ Charles Quint, một ngọn nến mau chóng bị thổi tắt do những cơn gió lạnh giá và giáo điều của cuộc Phản-cải cách. Sau công đồng Trento (1545), Erasmus và các tác phẩm của ông sẽ bị Toà án Dị giáo [Inquisition] trừ khử, di chúc của ông vẫn là một bí mật. Cervantes thấm nhuần triết thuyết bị cấm đoán ấy. Erasmus tìm kiếm sự hoà giải giữa Đức Tin và Lí Trí, từ khước không những các giáo điều của Đức Tin mà cả những giáo điều của Lí Trí. Cho nên Cervantes, dẫu là đệ tử Tây Ban Nha của Erasmus, bó buộc phải che giấu những tương hợp trí thức của mình.
Tập sách quan trọng nhất của Erasmus, Moriae encomium [Ca ngợi sự điên khùng], là lời ca ngợi Don Quixote lang thang qua một vũ trụ Erasmus ở đó mọi chân lí đều đáng ngờ, tất cả đều thấm đẫm nghi hoặc: tiểu thuyết hiện đại đạt được quyền ra đời là như thế. Bởi không thể diễn tả ảnh hưởng giải phóng của tư tưởng Erasmus, Cervantes thế thì vượt qua Erasmus: minh triết thành Rotterdam trở nên sự điên khùng vùng Mancha, và cuộc hôn phối giữa sagesse [minh triết] và incertitude [nghi hoặc] cho chào đời tiểu thuyết như ta vẫn hiểu. Một không gian ưu việt, quả thế, của nghi hoặc.
Nơi chốn nghi hoặc: một thôn làng lãng quên thuộc một tỉnh hẻo lánh ở Tây Ban Nha. Một nơi chốn với cái tên bất khả: “En un lugar de la Mancha de cuyo nombre no quiero acordarme ” [Tại một nơi vùng Mancha mà tôi không muốn nhớ tên]. Tác giả nghi hoặc: ai đã viết sách này? Cervantes? De Saavedra? Cide Hamete Benengeli? Một kẻ sao chép vô danh người Hồi giáo? Gã đi dây Ginés de Pasamonte đeo mặt nạ cải trang thành Thày Pedro, người biểu diễn múa rối? Sự thiếu vắng tác giả chẳng thể che giấu hết sự từ khước quyền uy.
Những cái tên nghi hoặc: có thực Don Quixote là một nhà quý tộc sạt nghiệp tên là Alonso Quijano – hay là Quijana? Hay có lẽ là Quezada? Hay phải tiến hành một cách khác: vị quý nhân hết tiền hết bạc có đúng là nhà hiệp sĩ can trường rày đây mai đó, một vị Cid [chúa] tủi nhục, một Cortés thất sủng? Mà, trong một cái tên có những gì? Sự thất thường các danh xưng trong tiểu thuyết Don Quixote xói lở tất cả sự vững tin do đọc trực tiếp mà có. Dulcinea là Aldonza, những thiếu nữ khốn quẫn trở thành những bà hoàng và những nàng công chúa, những con ngựa gầy giơ xương thành những tuấn mã kiệt hiệt, những chủ lâu đài mù chữ thành những thống đốc.
Những địch thủ tưởng tượng của Don Quixote mang những cái tên kì quái – như, tỉ dụ, gã khổng lồ Pentapolin săn tay áo -, chính vì vậy mà những kẻ thù thực sự của ông cũng phải mang những cái tên như thế: chàng chuẩn sĩ Samson Carrasco sẽ được đặt biệt danh “nhà hiệp sĩ các Gương Soi” để được vào thế giới danh xưng của Don Quixote. Và ngay cái tên Don Quixote nữa, chiến tước của vị chủ lâu đài Quijada… hay Quijano… hay Quesada, cái tên này như con ngựa chiến đi vào quần hội các biệt danh ấy, trở thành “nhà hiệp sĩ Khuôn Mặt Buồn Thiu” hay “nhà hiệp sĩ với bầy Sư tử”, hay là “Quijotiz”, theo cách điệu đồng quê, hay gã lố bịch “Don Azote”, người, ở quán trọ, lại là “Ông Roi Ngựa”, hay còn là “Don Gigote” ở dinh công tước, một “Ông Hamburger” người người chê cười.
Nơi chốn, danh xưng, tác giả, tất cả đều nghi hoặc trong Don Quixote. Và sự nghi hoặc lại càng nặng nề do cuộc đại cách mạng dân chủ Cervantes tạo ra, tức là tiểu thuyết tạo nên như một lieu commun [nơi của chung]; lugar común, đó là nơi gặp gỡ của thành phố, trung tâm điểm, diễn đàn muôn màu, công viên ở đó ai cũng có quyền được người khác nghe nhưng không ai được độc quyền lên tiếng. Nguyên lí chỉ đạo ấy của sự sáng tạo tiểu thuyết hoá thành điều nhà viết tiểu luận Claudio Guillén gọi là một “đối thoại các thể loại”. Tất cả các thể loại đều hiện diện trong không gian rộng mở của Don Quixote.
Ở đây, giang hồ – Sancho Pança – bắt tay với hùng ca – Don Quixote. Ở đây, mạch truyện không xuôi dòng, khi thì hấp tấp tới trước, khi thì, ngược lại, đứt đoạn do những truyện trong truyện, do xen cảnh đồng quê; rồi với tiểu thuyết ái tình phong nhã trung cổ cùng những liên hệ người Hồi giáo và đế quốc Byzance, mạch truyện lại thành đan lồng trong tấm thảm thêu một cuốn tiểu thuyết mà, nói cho cùng, vừa là bản sắc vừa là khác biệt của vũ trụ ngôn ngữ của mình.
Trước Cervantes, kể truyện có thể chỉ hoàn toàn là tả lại quá khứ: hùng ca, hay vẽ ra hiện tại: giang hồ. Cervantes trộn lẫn quá khứ với tương lai, biến tiểu thuyết thành một tiến trình phê phán, trước tiên đề nghị ta đọc một cuốn sách về một người đọc sách, cuốn sách sau đó trở thành sách về một người biết rằng mình sẽ được đọc. Lúc Don Quixote bước vào nhà in ở Barcelona và khám phá rằng ở đấy đang in chính cuốn sách của mình, El ingenioso hidalgo Quijote de la Mancha [Nhà quý tộc tài tình Quijote ở vùng Mancha], ta đột ngột đắm mình vào một thế giới thực sự mới những độc giả, những sách vở ai ai cũng có thể đọc chứ không phải chỉ một nhóm nhỏ trong giới chức quyền, dù tôn giáo, chính trị hay xã hội.
Tiểu thuyết, từ sau thời Cervantes, do tăng bội vừa tác giả vừa độc giả, đã trở nên một truyền thông dân chủ, một không gian chọn lựa tự do, một không gian những diễn giải xen kẽ về cái tôi, về thế giới và về quan hệ giữa cái tôi và tha nhân, giữa bạn và tôi, giữa chúng ta và họ. Tôn giáo thì độc đoán. Chính trị thì nặng ý hệ. Lí trí thì phải lôgích. Nhưng văn chương có quyền mập mờ.
Sự mập mờ trong một tiểu thuyết có lẽ là một cách để nói với ta rằng, bởi lẽ các tác giả (và do chính đó quyền uy) không tin cậy được và có thể cắt nghĩa bằng nhiều cách, thế giới cũng thế mà thôi. Vì thực tại không cố định, mà luôn thay đổi. Ta chỉ có thể tiếp cận thực tại nếu ta thôi cho rằng đã dứt khoát định nghĩa nó rồi. Những sự thực một phần một tiểu thuyết đưa ra là một tường thành ngăn chặn những lạm dụng giáo điều. Chứ tại sao các nhà văn, bị coi là yếu đuối và vô nghĩa trên bình diện chính trị, lại bị các chế độ toàn trị truy hại, như thể họ thực sự quan trọng?
Mâu thuẫn ấy bộc lộ bản chất sâu xa của chính trị trong văn chương. Quy chiếu là polis, thị trấn, cộng đồng các công dân phát triển nhưng vẫn thường hằng, chứ không phải autoritas, những quyền lực qua đi và bản chất là phù du, nhưng, tràn đầy kiêu hãnh, tưởng mình vĩnh cửu.
Hư cấu của Kafka diễn tả một quyền lực đem lại quyền lực cho chính hư cấu của mình. Quyền lực là một biểu đạt có được sức mạnh, như giới chức quyền trong Das Schloss [Lâu đài], là do trí tưởng tượng của những kẻ ở ngoài lâu đài. Khi trí tưởng tượng ấy thôi cho quyền lực nhiều quyền lực thêm nữa, hoàng đế hiện ra, trần truồng, và nhà văn bất lực đã chỉ ra điều ấy liền bị lưu đày, nhốt vào trại tập trung hoặc đưa lên giàn hoả, trong khi anh thợ may của hoàng đế khâu cho hoàng đế quần áo mới.
Một quyền lực chính trị thành khả hữu do viết sách quả có phần phi thường. Trong những điều kiện “bình thường”, nhà văn có thể nói là chẳng có tầm quan trọng chính trị nào. Nhà văn, nam hay nữ, có thể, tất nhiên, với tư cách công dân, trở nên quan trọng trên bình diện chính trị. Khi đó nhà văn, nam hay nữ, có tầm quan trọng chính trị tuyệt đối là dâng hiến cho quốc gia, dẫu chúng lặng lẽ, muộn màng, gián tiếp đến đâu, hai giá trị thiết yếu gắn bó cá nhân với tập thể: lời nói và trí tưởng tượng, ngôn ngữ và kí ức, thuyết ngôn và ý hướng.
Hư cấu, khi đó, từ Rabelais và Cervantes đến Grass, Goytisolo và Gordimer, là một cách khác để tra vấn chân lí, bởi ta nỗ lực đạt tới chân lí qua nghịch lí một dối trá. Dối trá ấy có thể gọi tên là trí tưởng tượng. Nó có thể coi là một gương soi phê phán cho những gì cho là chân lí trong một thế giới những quy ước. Chắc chắn nó dựng lên một vũ trụ thứ hai của hữu thể, nơi đó Don Quixote và Emma Bovary [nhân vật của Flaubert] có một thực tại lớn, không phải kém vô nghĩa, hơn cả đám công dân ta gặp gỡ vội vàng, và cũng mau chóng quên ngay. Thực thế, Don Quixote hay Emma Bovary soi sáng, đem lại sức nặng và sự hiện diện cho những đẹp đẽ và những xấu xa – cho những nhân vật phù du ấy – của những gặp gỡ bình nhật của ta.
Có lẽ những gì Achab (nhân vật chính trong Moby Dick, của Herman Melville), Pedro Páramo (nhân vật và cũng là tựa tiểu thuyết của Juan Rulfo) và Effie Briest (trong tiểu thuyết của Theodor Fontane) nắm giữ, cũng là kỉ niệm sống của những thực thể chủ quan lớn, tiếng tăm và chết người của những nam nhân, nữ nhân bây giờ ta lãng quên, nhưng đời cha ta đã biết và đời ông bà ta đã tiên đoán.
Trong Don Quixote, như lời Dostoievski, chân lí được cứu thoát do một dối trá. Với Cervantes, tiểu thuyết dựng lập quyền ra đời của mình dựa trên một dối trá lại chính là nền tảng của chân lí. Vì, bằng hư cấu, nhà tiểu thuyết thử thách Lí Trí. Hư cấu tạo ra những gì thế giới thiếu vắng, những gì thế giới đã quên, những gì thế giới hi vọng đạt tới và có lẽ sẽ chẳng bao giờ đạt tới. Vậy thì hư cấu là một cách chiếm hữu thế giới, cho thế giới có sắc màu, hưong vị, những ý nghĩa, những giấc mơ, những đêm trắng, sự kiên trì và cả sự tĩnh lặng lười biếng mà thế giới cần để tiếp tục hiện hữu.
Người hãy đi vào trong cái tôi của chính mình và khám phá thế giới, nhà tiểu thuyết nói với ta như thế. Nhưng còn nói: Người hãy đi khắp thế giới và tự mình biết mình. Trong những giờ khắc tăm tối trước thế chiến II, nhà tiểu thuyết Đức Thomas Mann vượt Đại Tây dương mang theo Don Quixote như là vệ sĩ tin cậy nhất gắn bó ông với một châu Âu đang phải đương đầu với cái chết. Và trước nữa, dưới những đám mây đe doạ của thế chiến I, Franz Kafka đã khám phá rằng Don Quixote là một phát minh tuyệt vời của Sancho Pança, cho phép gã trở thành một người tự do bước theo những chuyến phiêu lưu của nhà hiệp sĩ lang thang mà chẳng làm tổn thương một ai. Và, cuối cùng, trong P.M., autor del Q. [Pierre Ménard, tác giả của Quixote], Jorge Luis Borges giảng cho ta rằng chỉ cần viết lại tiểu thuyết của Cervantes, từng từ một, nhưng vào một thời khác và với một ý hướng khác, là đủ để tái tạo tiểu thuyết này.
Cervantes đã sống thời đại của ông: nước Tây Ban Nha suy vi dưới triều những quân vương Habsburg cuối cùng, Philipp III với cuộc phá giá tiền tệ, kinh tế sụp đổ sau khi lần lượt trục xuất các sắc dân cần cù Do Thái và A Rập, nhu cầu kinh khiếp giấu giếm gốc gác Hêbrơ và Bắc Phi, kết quả là một xã hội những mặt nạ mong manh, là thiếu vắng các nhà quản trị thực sự kiến hiệu phục vụ cho một đế quốc rộng lớn, là vàng bạc Tân Thế giới mất hết vào tay các hãng buôn đầy thế lực ở Bắc Âu. Một nước Tây Ban Nha với trẻ bụi đời và hành khất, những bàn tay bất lực, những nhà quý tộc ác độc, những đường xá tan nát, những quán trọ tồi tàn, và những quý nhân nay kiệt quệ nhưng đã từng, vào những thời hùng mạnh hơn, chinh phục México, dong buồm khắp vùng Caribe, và cống hiến cho Tân Thế giới những trường đại học đầu tiên cũng như những ấn quán đầu tiên: nghị lực phi thường của Tây Ban Nha dồn hết vào công cuộc phát minh ra châu Mĩ.
Cervantes và những nhà văn lớn khác của thời hoàng kim Tây Ban Nha quả đã minh chứng rằng văn chương có thể đem lại cho xã hội những gì lịch sử đã lấy đi. “Đâu rồi những cánh chim năm trước?”, Don Quixote thở than lúc hấp hối. Chim đã chết và nhồi rơm, chính vì thế nên Don Quixote phải khiến tiểu thuyết của mình như đại bàng lại bay cao, như hải âu lại sải cánh.
*
Cũng như Cervantes đáp ứng xã hội thoái hoá thời ông bằng đắc thắng của trí tưởng tượng phê phán, chúng ta nay phải đối đầu với một xã hội thoái hoá khiến chúng ta phải suy tư, suy tư về cách xã hội ấy thâm nhập đời chúng ta, bao trùm chúng ta và, hơn thế nữa, đặt chúng ta vào tình thế thường hằng phải đáp ứng với chuyển dịch của lịch sử bằng đam mê của văn chương.
Chúng ta ý thức mối hiểm nguy đầu thế kỉ XXI này các quan tâm của loài người chuyển dời. Ngân sách quân sự vượt rất xa các đầu tư trong các lãnh vực y tế, giáo dục và phát triển. Những yêu cầu cấp bách của phụ nữ, của người già, của giới trẻ bị phó mặc. Tội ác với thiên nhiên ngày càng nhiều. Trên trời, như lời Borges, bảo tồn và tạo lập là những động từ đồng nghĩa. Dưới đất, chúng đã thành kẻ thù.
Những nguyên nhân sơ khởi của nạn khủng bố chẳng khiến ai chú tâm. Đáp ứng cho khủng bố không thể là khủng bố, nhưng đúng hơn phải là trí tuệ, guồng máy dân chủ và phát triển xã hội – kinh tế, cùng trong lúc bản sắc văn hoá của các dân tộc biết bao lâu chịu ách thống trị thực dân phải được củng cố.
Những giá trị quốc tế, thụ đắc sau bao nhiêu kiên trì phê phán và hi sinh – các nhân quyền, ngoại giao, đa phương, ưu tiên luật pháp – bị công phá bởi sự vội vã mù quáng của đơn phương, của chiến tranh phòng ngừa và của lòng kiêu ngạo tuyệt đối “đến trước sự sụp đổ” (Cách Ngôn [1] , 16-18). Đáp ứng của chúng ta với những thực tại ấy đôi khi chỉ là một sự thanh thản thụ động. Có người tưởng mình sống trong thế giới tốt đẹp nhất vì được bảo rằng điều cần thiết là bất khả.
Nhưng mặt khác, chúng ta bị công phá bởi mối kinh sợ bồn chồn, dẫu đờ đẫn, về một cuộc tận thế tiềm ẩn sẽ xảy ra nếu Thượng đế không còn thương yêu các sinh vật của mình và sẽ huỷ hoại hết trước khi bắt đầu lại từ đầu, như Goethe từng gợi ý.
Không gian đã đầu hàng. Nhờ hình ảnh, chúng ta có thể hiện diện đồng thời khắp nơi, ngay tức khắc. Nhưng thời gian đã tan tành, tan vụn thành những hình ảnh đe doạ chối từ cả trí tưởng tượng về quá khứ lẫn kí ức về tương lai. Chúng ta có thể trở thành nô lệ của những hình ảnh thôi miên mà chúng ta không từng lựa chọn. Chúng ta có thể biến chúng ta thành những người máy khoái hoạt và vui chơi mà chết.
Tôi tin rằng đó là những thực tại phải thôi thúc chúng ta khẳng quyết rằng ngôn ngữ là nền móng của văn hoá, là cánh cửa của kinh nghiệm, là mái nhà của tưởng tượng, là căn hầm của kí ức, là phòng ngủ của tình yêu và, xa hơn nữa, là cửa sổ mở ra đón không khí của nghi ngờ, khiến đặt lại vấn đề và tra vấn. Tôi khám phá trong tất cả các tiểu thuyết lớn một ý đồ của con người, dù gọi là đam mê, tình yêu, tự do hay công lí, mời gọi chúng ta thích ứng nó với hiện tại và thực hiện nó, dù cho chúng ta biết tất sẽ thất bại đi nữa.
Don Quixote biết mình sẽ thất bại, như già Goriot (của Balzac), Anna Karenina (của Tolstoy) và hoàng thân Myshkin (trong Idiot [Anh Khùng], của Dostoievski) đều biết. Nhưng chính duy nhờ ý thức được, âm thầm hay lộ liễu, những thất bại như thê mà họ bảo toàn được và giúp chúng ta bảo toàn được bản chất của chính cuộc sống, kiếp người và những giá trị của nó, những giá trị như đã được sống, dâng hiến và hoài niệm qua mọi thời đại, mọi chủng tộc, mọi gia đình của nhân loại, chẳng hề tan biến trong ảo tưởng một tiến bộ và một hạnh phúc vô bờ và bảo đảm. Sau các kinh nghiệm các thế kỉ đã qua, chúng ta không còn có thể không biết những ngoại lệ bi thảm của hạnh phúc và tiến bộ mà nhân loại không ngừng gặp phải.
Trong Light in August [Ánh đèn tháng Tám], William Faulkner đối lập và đồng thời gom cả hai nhân vật khác biệt, Joanna Burden, người đàn bà đa dâm trọng tuổi, và Joe Christmas, người tình trẻ da đen của bà. Christmas là một đại biểu của tự do. Nhưng y biết tự do của mình có hạn, và chẳng phải thần thánh. Y cảm thức mình là một con đại bàng, khắc nghiệt, hùng mạnh, tàn nhẫn, độc lập. Nhưng cảm giác ấy tan đi, và bấy giờ y hiểu ra lớp da của mình là tù ngục của mình. Chiếm hữu thân xác Joe, Joanna Burden mong ước tự xử chính mình, không phải mãi mãi, mà chỉ chút nào thôi: “Chúa ơi, đừng bắt con cầu nguyện, bà van xin. Cứ để con tự xử chính con lâu hơn một chút thôi.”
Đấy chỉ là hai trong số các nhân vật của Faulkner khám phá trong tình yêu bản chất bi thảm của tự do và của số mệnh. Ở Faulkner, biết rằng ta có khả năng đề kháng có nghĩa là ta cũng có khả năng, vào vài thời điểm nào đó, chiến thắng.
Nếu tôi nhấn mạnh sự thực bi thảm và cổ điển ấy nơi Faulkner, đấy bởi vì tôi cho rằng nó tối yếu cho chính hơi thở của tiểu thuyết: tự do thì bi thảm vì nó ý thức cả sự cần thiết và cả những hạn chế của nó. “Không phải tôi hi vọng chiến thắng, Kafka viết, và cuộc chiến đấu tự nó không khiến tôi hoan hỉ gì, nó khiến tôi hoan hỉ chỉ vì đó là điều duy nhất tôi làm được (…). Có thế thôi, nhưng nó khiến tôi hoan hỉ hơn là tôi có thể tán thưởng nó (…). Nếu tôi đầu hàng, chắc hẳn sẽ không phải vì cuộc chiến đấu, nhưng vì niềm vui chiến đấu ấy.”
“Giữa sầu muộn và hư vô, tôi chọn sầu muộn” câu nói thời danh của Faulkner, và ông thêm: “Con người sẽ thắng.” Chẳng phải điều đó, có lẽ thế, là chân lí của tiểu thuyết sao? Nhân loại sẽ thắng, và nhân loại sẽ thắng vì bất chấp những bất trắc của lịch sử, tiểu thuyết nói với chúng ta rằng nghệ thuật phục hồi sự sống trong chúng ta, sự sống mà lịch sử, trong cơn hối hả, đã miệt thị. Văn chương khiến thực hữu những gì lịch sử đã bỏ quên. Và vì lịch sử là những gì đã là, văn chương sẽ dâng hiến những gì lịch sử chưa từng là. Chính bởi thế mà chúng ta sẽ không bao giờ chứng cho sự chấm dứt lịch sử – trừ phi sự chấm dứt thế giới xảy đến.
Thế thì ta so sánh những lời của Franz Kafka và những lời của Willam Faulkner với những lí thuyết về sự chấm dứt lịch sử và về sự xung đột các nền văn minh. Tôi lên tiếng với tư cách nhà văn dùng ngôn ngữ Tây Ban Nha, ngôn ngữ của một lục địa vừa Tây Ban Nha, vừa da đỏ vừa lai da đỏ, vừa da đen vừa lai da đen, bên bờ cả Đại Tây dương cả Thái Bình dương, thấm đậm cà Địa Trung hải cả biển Caribe, Thiên Chúa giáo có, Hồi giáo có, Do Thái giào có, vừa Hi Lạp lại vừa La Tinh.
Tôi không thể chấp nhận luận đề chúng ta sống trong cuộc tranh chấp các nền văn minh, bởi tất cả những văn minh tôi đã nhắc đến đều là của tôi và chúng chẳng đối đầu nhau trong trí tôi. Chúng đối thoại và thảo luận hầu hiểu biết nhau. Nơi gặp gỡ của tất cả những văn minh ấy, nơi của thuyết ngôn, của tư tưởng, của kí ức và của tưởng tượng mà mỗi người chúng ta mang nơi mình, tham dự đối thoại giữa các nền văn minh và từ khước sự chấm dứt lịch sử.
Làm sao lịch sử dừng lại được, khi mà chúng ta chưa nói lời cuối cùng?
Bản tiếng Việt © 2006 talawas
[1]Các Cách ngôn, trong Cựu Ước của Do Thái giáo (chú thích của người dịch).