Tạ Duy Anh, trong bài phỏng vấn của Trần thị Trường trên Talawas, nói: “…khía cạnh khác của sự tha hoá tinh thần, đó là nỗi “sợ”. Tinh thần bị tan rã, thối rữa cũng bởi nó. Nỗi sợ là cản trở chính trên con đường đến với tự do. Trong đời sống, nó- nỗi sợ- chi phối mọi hoạt động, hành vi, ứng xử, điều khiển người ta và bị điều khiển bởi cái ác (chẳng hạn bị biến thành phương tiện của các thế lực tăm tối). Sợ nhất là không biết mình sợ cái gì.”

Francis Crick, trong cuốn “An Anstonishing hypothesis: The Scientific Search for the Soul” viết: “You, your joys and your sorrows, your memories and your ambitions, your sense of personal identity and free will, are in fact no more than the behavior of a vast assembly of nerve cell and their associated molecules“. [Tạm dịch: Bạn, vui sướng và thống khổ, kí ức và khát vọng, cảm thức cá nhân và í chí tự do, trên thực tế không là gì khác hơn là sự hoạt động của một hệ thống rộng lớn các tế bào thần kinh và các phần tử kết nối chúng].

Tôi tự hỏi, không biết trong cái hệ thống các neuron của ông, có khu vực nào dành để chứa chấp nỗi sợ ? Nếu có, tôi dám chắc là nó phải ở ngay bên cạnh trung tâm duy trì – bảo dưỡng các giá trị và nhu cầu. Hoặc là ở ngay trong chính trung tâm đó. Giống như trong một cuộc chạy đua không bao giờ kết thúc, ở đó, bây giờ, những giá trị được đánh bóng và xếp hàng trên các giá thì bên cạnh đó, những nỗi sợ tương ứng cũng chồng chéo lên nhau – giống như những chiếc bóng. Giá trị càng cao, bóng của nó càng dài. Người ta không bao giờ có thể chế ngự hoặc dẹp bỏ được nỗi sợ, việc đó là vô ích. Thay vào đó, người ta chỉ có thể kiểm toán các giá trị, xắp xếp nó lại sao cho khi nhìn vào đó người ta không thấy những cái bóng của các giá trị mà chỉ thấy những giá trị. Còn không, chúng ta là những kẻ bị bóng đè.

Phan Ngọc, trong bài viết trả lời Phạm Thị Hoài (19.8.2002, Ngôn Ngữ và Dịch thuật, Talawas) đã sợ bị mang tiếng. Đó là một lí do tuyệt vời và đại diện nhất. Ở đây, tiếng là giá trị, và sợ bị mang tiếng là cái bóng của nó. Ở trong một trung tâm sản xuất như vậy thì giữ được độc quyền dán nhãn là sẽ có tất cả. Có thể là tôi sai? Người ta có thể chế ngự được nỗi sợ bị mang tiếng không? Có lẽ, chỉ khi người ta thôi không còn đội cái tiếng trên đầu, hay ít ra, cũng đội một thứ khác. Chỉ khi người ta theo đuổi những giá trị khác, hay ít ra, một cách sắp xếp khác.

Vấn đề là tại sao chúng, những nỗi sợ ấy, hay đúng hơn, những giá trị ấy? Lần theo giả thuyết của F. Crick, những giá trị văn hoá và nhu cầu được xây dựng nên từ văn hoá, từ lịch sử, và từ chính trị. Chúng là kết quả của một quá trình giáo dục, một quá trình training.

Tôi từng nghĩ rằng nỗi sợ được sinh ra từ bạo lực. Nhưng giờ thì tôi cho rằng chúng được sinh ra từ ân huệ. Bởi bạo lực chỉ đụng chạm tới những cái gọi là bản năng, cùng lắm là làm trầy sướt những giá trị. Còn ân huệ mới là yếu tố tạo nên hay làm biến dạng những giá trị, và theo đó, hệ thống những cái bóng. Trong tác phẩm”Chí Phèo”, Nam Cao đã cho Bá Kiến nói một câu nổi tiếng: “hãy đập bàn đòi cho được 5 đồng rồi lại phải vỗ vai trả lại 5 hào vì thương anh túng quá”. Nỗi sợ bị đập bàn lấy mất 5 đồng đã kinh khủng, nhưng nỗi sợ không có 5 hào ban phát cùng cái vỗ vai đầy ân sủng kia thì còn kinh khủng hơn nhiều. Vì nó, Chí Phèo sẽ làm mọi việc. Đó là tinh túy của tâm lí học á đông cổ truyền. Điều khiển và ban phát những ơn huệ – đó là một phần của cơ chế tạo dựng và khuyếch trương những nỗi sợ.

Giáo dục nỗi sợ đã trở thành nền tảng của giáo dục, chí ít, đó là cái môi trường mà tôi đã trải qua. Ở đó, thay vì giáo dục cho một cá nhân biết được vẻ đẹp của giá trị, người ta tìm cách cho nó thấy cái bóng của chúng – nỗi sợ – lớn như thế nào.

Ví dụ như thay vì cho những đứa trẻ biết đến ánh sáng, niềm vui của sự sáng tạo, của thành công, thì người ta đặt lên vai chúng bóng tối và hậu quả của việc thất bại. Thay cho việc dạy cho những cá nhân biết đến giá trị của việc đứng thẳng, người ta sẽ dạy cho chúng biết lợi ích của việc biết sợ. Điều đó có lợi, bởi với một ít công sức nhất, người ta có thể đạt được một mục tiêu ngắn hạn một cách nhanh nhất và an toàn nhất. Ngoài ra, nó sẽ tạo ra một tầng lớp để từ những cái bóng, diễn dịch ngược lên các giá trị, nếu như vẫn còn cần đến điều đó. Trong công việc quản lí xã hội thì quản lí một nhóm người diễn dịch giá trị sẽ dễ dàng hơn quản lí toàn bộ một đám đông. Xét một góc cạnh nào đó thì nỗi sợ đã là chất kết dính và là nền tảng của vận động xã hội.

Suy cho cùng thì đó là các triết lí giáo dục khác nhau. Điều quan trọng hơn cả là chúng có phù hợp với sự vận hành của xã hội hay không.

Chắc chắn là một người Việt sợ những thứ khác với những thứ một người Mĩ hay một người Pháp sợ. Và một đứa trẻ thì sợ khác với gã thanh niên và rất khác với một ông già sợ. Một kẻ bị thần kinh chắc có thể chẳng biết sợ gì. Một gã liều mạng cũng có thể như vậy. Thế nhưng những điều đó chẳng có gì đảm bảo cho sức khoẻ của tinh thần hay tránh cho nó khỏi bị tha hoá và thối rữa. Đổ lỗi sự tha hoá và thối rữa tinh thần cho nỗi sợ có lẽ không được công bằng và tỉnh táo cho lắm. Nên chăng, đổ lỗi cho cái trung tâm các giá trị đã lỗi thời và chật hẹp thì hơn. Liệu người ta có thể chỉ dùng thuốc trụ sinh để làm nên một thân thể cường tráng?

Dù sao thì tôi cũng cho rằng Tạ Duy Anh đã rất đúng khi cho rằng, sợ nhất là không biết mình sợ cái gì. Đó là tình cảnh của một nhân vật bị bóng đè kinh niên. Ở đó anh ta chỉ lang thang không mệt mỏi giữa những cái bóng của các giá trị. Ở đó thế giới của những cái bóng có sức mạnh còn hơn cả những giá trị đã tạo ra chúng. Ở đó những cái bóng ấy được thực thể hoá. Chúng tạo ra cảm tưởng rằng chính chúng mới tạo ra những giá trị chứ không phải là điều ngược lại. Đó thực sự là một cuộc cách mạng, một cuộc đổi ngôi ngoạn mục và thầm kín. Trung tâm bảo dưỡng và nâng cấp giá trị đã đánh bóng, không chỉ những giá trị mà cả những cái bóng.

Nguyên nhân của cái sợ nhất đó có lẽ bắt nguồn từ sự khủng hoảng của các giá trị?

29-10-2002

© Talawas 2002