Trước Chiến tranh thế giới thứ nhất, Áo là nơi xảy ra những thử nghiệm tinh thần của thời Hiện đại. Ngày nay, đất nước này khổ sở một cách cường điệu vì sự vô nghĩa của mình.

Chiến tranh thế giới thứ nhất có hai hậu quả tệ hại. Đó là Chiến tranh thế giới thứ hai, và sự ra đời của bi hài từ trong tinh thần của bi kịch: Áo được tái thành lập thành một quốc gia nhỏ. Trước chiến tranh, Wien là một thủ phủ thế giới, một phòng thí nghiệm sôi động của Hiện đại, dẫn đầu trong khoa học, nghệ thuật, văn hoá và những ý tưởng chính trị. Một pha trộn kì lạ giữa sự tiến bộ đang tấn tới và sự thờ ơ đi trước thời đại, vừa dũng cảm vừa mệt mỏi, tự do cũng như quan liêu, vừa hứng khởi vừa chán nản. Trung tâm của phong trào công nhân mạnh nhất và được tổ chức tốt nhất thế giới, cũng như của chủ nghĩa bài Do Thái triệt để nhất. Một cái nôi phản động tạo ra cách mạng.

Trước Chiến tranh thế giới thứ nhất Áo là một vương quốc lớn, một đế quốc đáng mến nếu xét trong thời đại của nó: nó không đi chiếm đóng các thuộc địa, tự thân nó đã là một nhóm các thuộc địa. Nó không xâm chíêm những quốc gia xa xôi, nó cố tự quản lý mình ^[1] . Đế quốc Áo, ngược với trào lưu thời đó, không muốn trở thành một đế quốc. Chưa hết, trong thời kỳ lịch sử của phong trào sáng lập quốc gia, nó cũng không có khả năng trở thành một quốc gia. Cái ý tưởng quốc gia của Áo có thể là gì, trong cái lãnh thổ đa dân tộc này, nó chỉ có thể là chủ nghĩa Siêu dân tộc, chủ nghĩa Hậu dân tộc. Nhưng hoàn cảnh lúc đó chưa chín muồi, mặc dù nước Áo đã tồn tại và đã chín tới nẫu ra.

Sau Thế chiến thứ nhất, sự ủ rũ, hèn hạ, sự kiêu căng thay thế cho lòng dũng cảm trước kia. Áo không phải là một phần quan trọng của thế giới nữa, nó trở thành phần ngược lại của thế giới. Phòng thí nghiệm tinh thần trở thành cửa hàng bán quần áo truyền thống ^[2] . Trang phục truyền thống của Steiremark ^[3] trở thành đồng phục của một đất nước lại bắt đầu tập mặc đồng phục. Hồi đó, Karl Kraus viết: „Người Áo càng trải qua tai biến càng ngu thêm.“

Chủ nghĩa tỉnh lẻ hết cỡ là sự trả thù của một đất nước bị teo nhỏ lại đối với một thủ đô vẫn lớn như xưa ^[4] . Những kẻ Quốc xã đã biến sự ủ ê lịch sử thành lịch sử thực tế đẫm máu. Những gì vẫn còn lớn lao trong một đất nước nhỏ bé thì bị phá huỷ, những điều nhỏ nhoi thì lại trở thành bộ phận của một lãnh thổ lớn.

Ngày nay, khi cái ý tưởng Áo xưa được mang một hình hài mới ở châu Âu, khi chủ nghĩa Hậu dân tộc, điều đã được viết đến nhiều trong sách vở từ thời Habsburg ^[5] , trở thành ý thức hệ ngày lễ chính thức của châu lục, thì nước Áo lại trở thành một nước nhỏ, không ý nghĩa, không quyền lực và không ảnh hưởng. Và đáng tiếc là cũng không trí tuệ. Đất nước này đã không thể hồi phục sau sự phá huỷ vật chất và sự xua đuổi trí tuệ (của Đức quốc xã – ND). Từ sau Chiến tranh thế giới thứ nhất tâm hồn Áo bị xâm chiếm bởi một nỗi buồn làm tê liệt mọi lời tự phê bình. Chúng ta là một đất nước nhỏ, được chọn lựa cho một mục đích cao cả. Nhưng cái cao cả đó chính là những người bị xua đuổi, bị sỉ nhục và bị giết hại, những người sau này nổi tiếng thế giới nhưng hồi đó phải nhường chỗ cho những kẻ tầm tầm. Chính những kẻ này đến tận giờ đây vẫn ca thán về việc Áo bị đẩy ra ngoài lề thế giới.

Giả sử sau khi thua trận ở Việt Nam, lãnh thổ Hoa Kỳ bị teo lại chỉ còn bằng kích thước của bang Texas thì người ta sẽ hiểu được cảm giác của người Áo, cái cảm giác mà người Áo tới giờ vẫn vừa gặm nhấm nó vừa đau khổ: cái lớn lao của quá khứ úp lên cái nhỏ nhoi của hôm nay như một chiếc lồng kính.

Sau Thế chiến thứ hai, khi Áo được tái sáng lập, thì đối với người dân nước này tính vô lý của lịch sử thế giới được khẳng định một cách rõ ràng. Nền cộng hòa mới được thành lập cũng nhỏ như nền cộng hòa bị tan rã trước đó, chính cái nền cộng hoà mà tất cả người Áo và cả thế giới đều cho rằng nó không có „khả năng tồn tại“. Nền cộng hoà mới, với gánh nặng của hậu quả chiến tranh và nghĩa vụ bồi thường, còn nghèo hơn xưa nhiều. Vậy mà lần này, theo ý muốn của các thế lực quốc tế, nước Áo phải có khả năng tồn tại. Nó đã sống sót, và thậm chí đã trở thành một trong những nước giầu có nhất thế giới. Mọi chuyện không thể giản đơn hơn thế được sao? Như thế thì những triết lý lịch sử và những hệ tư tưởng quốc gia còn có ý nghĩa gì nữa?

Ngày nay Áo là một quốc gia hiện đại. Nó chỉ có một điểm yếu duy nhất: những kẻ đã hiện đại hoá không hiểu gì về Hiện đại. Họ vẫn còn, hay là lại bắt đầu, dạo chơi trong trung tâm thành Wien trong những bộ đồng phục dân tộc, tự hào sưng sỉa, giống như sau Thế chiến thứ nhất vậy. Như thể Wien không phải nằm cạnh dòng Donau mà ở vùng núi non hẻo lánh nào đấy, như thể Wien không phải là tâm điểm tương đối của một châu Âu tiến bộ đã tách tôn giáo ra khỏi chính trị, mà là trung tâm của một cuộc chiến tranh tín ngưỡng. Các vị cao cấp ở thủ đô nhận biết nhau và nhận biết chính phủ của họ qua cái chủ nghĩa tỉnh lẻ phô trương, qua cái cúc áo sừng hươu ^[6] . Cái thế kỷ của các thế chiến đã để lại hậu quả vậy đó: những kẻ phá huỷ trí tuệ cũng phá huỷ lâu dài tính biện chứng hiển nhiên của hạ tầng kinh tế và thượng tầng trí tuệ. Không ai thiết gì nữa. Chúng ta lên án, nhưng chúng ta cũng tìm cách tự thoát thân. Chúng ta bắt đầu quên những điều thầy giáo của chúng ta dạy. Chúng ta lo sợ những điều khủng khiếp nhất, nhưng hy vọng những điều tốt đẹp nhất. Chúng ta ở châu Âu.

Robert Menasse là nhà văn Áo và sống ở Wien.



© 2004 talawas

---

^[1]Cho tới trước Thế chiến thứ nhất, đế quốc Áo bao gồm toàn phần hay một phần lãnh thổ của Áo, Hung, Tiệp, Nam Tư, Ba Lan, Rumania, Bulgaria hiện nay. (Các chú thích trong bài đều của người dịch)
^[2]Tại phương Tây, trong một số ngữ cảnh, quần áo truyền thống có thể đại diện cho tư duy phản động, dân tộc chủ nghĩa.
^[3]Một bang của Áo.
^[4]Wien có dân số 1.7 triệu trên 7 triệu của toàn nước Áo và đóng vai trò chính trong đời sống văn hoá và kinh tế của cả nước.
^[5]Trong những thế kỷ cuối của Triều đại Habsburg (1274-1914), Áo được coi là có một hệ thống hành chính phục vụ đa dân tộc, đa văn hoá mẫu mực, một mục đích mà Liên bang châu Âu hiện đại theo đuổi.
^[6]Một chi tiết đặc trưng của trang phục dân tộc Áo.