Câu hỏi “làm thế nào để bảo vệ tiếng Việt” đã được tranh luận không chỉ trên diễn đàn Talawas. Tôi muốn tiếp cận vấn đề này từ một góc độ có thể nói là hơi khác, hy vọng có được một đóng góp tích cực, mặc dù nhỏ, vào cuộc tranh luận này.

Vấn đề “bảo vệ tiếng Việt” thường xoay quanh chuyện hạn chế, hoặc trong nhiều trường hợp, loại trừ sử dụng từ nước ngoài. Như vậy cũng có nghĩa là chúng ta phải phân biệt được giữa từ Việt và từ nước ngoài. Nói một cách khác, chúng ta linh cảm được khá rõ thế nào là một từ Việt.

Việc dùng một linh cảm nào đấy trong tranh luận không có gì là sai. Tuy nhiên câu hỏi vẫn có thể được đặt ra là cuộc tranh luận sẽ đi đến đâu nếu chúng ta định nghĩa rõ ràng, hoặc nói một cách khác là công thức hóa cái linh cảm ấy. Công thức hóa một linh cảm về sự thật, sau đó áp dụng công thức ấy một cách khắt khe vào dữ kiện đuợc nghiên cứu, không chấp nhận những chỉnh lý ad hoc, là một việc làm quen thuộc trong khoa học. Chúng ta có thể tiếp cận vấn đề được nhắc đến ở trên theo nguyên tắc này. Tức là, chúng ta cho cái linh cảm về “từ Việt” một định nghĩa rõ ràng, áp dụng định nghĩa ấy vào từ vựng tiếng Việt và xem cái tranh luận xoay quanh câu hỏi “làm thế nào để bảo vệ tiếng Việt” nó đi đến đâu.(1)

Chúng ta có thể định nghĩa “từ Việt” là từ không có gốc nước ngoài. Nếu coi Trung Quốc là “nước ngoài” thì theo định nghĩa này, phần lớn người Việt Nam có tên gốc nước ngoài. Cũng theo định nghĩa này, nếu muốn tránh dùng từ ngoại lai, chúng ta sẽ phải thay “đầu”, “xanh” và “chính phủ” bằng “trốc”, “lè” và “nhà nước”. Kể cả khi coi “nước ngoài” là “không phải Việt Nam và Trung Quốc” thì định nghĩa này, ngoài việc có một chỉnh lý ad hoc, vẫn cứ không ổn. Phạm Thị Hoài đã chỉ rõ điều này, không cần phải nhắc lại ở đây.

Chúng ta có thể định nghĩa “từ Việt” là từ tuân theo những qui tắc ngữ âm và chính tả của tiếng Việt. Theo định nghĩa này, “pointe”, “hybrid” và “internet” không phải từ Việt, “poanh tờ”, “hi bờ rít” và “in tơ nét” là từ Việt. Có thể thấy rằng với định nghĩa này, bất cứ cái gì cũng có thể trở thành một từ Việt, và một định nghĩa như vậy sẽ mâu thuẫn với định nghĩa của một định nghĩa.

Nhưng chúng ta vẫn linh cảm được rằng “in tơ nét” không phải một từ Việt. Có thể diễn đạt linh cảm này rõ ràng bằng cách định nghĩa “từ Việt” là từ mà nghĩa của nó là kết hợp của nghĩa các thành tố tạo nên từ đó. Như vậy, “in tơ nét” sẽ không được coi là một từ Việt, vì nghĩa của nó không phải là kết hợp của nghĩa các thành tố “in”, “tơ”, và “nét”. Ðịnh nghĩa này đồng thời cũng sẽ loại trừ “ễnh ương”, “bú rù”, và “mẹ mìn” ra khỏi từ vựng tiếng Việt.

Một định nghĩa khả dĩ nữa của “từ Việt” là từ một người Việt có thể hiểu mà không cần có sự đào tạo đặc biệt nào. Nhưng thế thì ai cũng có thể đọc được Nguyễn Du chăng?

Có vẻ như cuối cùng thì chúng ta chỉ có thể nói được rằng “từ Việt” là từ mà những người nói tiếng Việt là tiếng mẹ đẻ cảm thấy là “Việt”. Dùng cảm tính trong một định nghĩa không có gì sai, chỉ có điều là cảm tính, cũng như cảm tình, thay đổi theo thời gian. “Xích lô” hay “ma lanh”, 50 năm trước có thể vẫn gây cảm giác lạ, bây giờ đã thành quen như “câu lạc bộ”.

Một định nghĩa nữa của từ Việt là từ mà một cá nhân nói tiếng Việt nào đó có cảm giác và tuyên bố đó là từ Việt. Có thể coi đây là một trường hợp ngôn ngữ riêng, mà ngôn ngữ riêng là một khái niệm mâu thuẫn về lô-gic.(2)

Không định nghĩa được rõ ràng khái niệm “từ Việt” không có nghĩa là những cuộc tranh cãi có liên quan đến khái niệm này theo một cách nào đấy đều là vô nghĩa.(3) Cái chúng ta nên làm là sửa lại câu hỏi ban đầu sao cho một định nghĩa rõ ràng của khái niệm “từ Việt” không còn quyết định nữa. Ví dụ, thay vì hỏi “làm thế nào để bảo vệ tiếng Việt?”, chúng ta có thể hỏi “làm thế nào để dùng ngôn ngữ một cách tối ưu?” Ðể định nghĩa “cách sử dụng ngôn ngữ tối ưu”, chúng ta có thể đặt ra nhiều chỉ số khác nhau như chính xác, minh bạch, dễ hiểu, phù hợp hoàn cảnh… và kết hợp tính toán của tất cả những chỉ số này sẽ đưa đến “cách sử dụng tối ưu”. Có thể thấy rằng nhiều lúc những lời phê bình chỉ trích liên quan đến việc sử dụng một từ nào đấy bắt nguồn ở chỗ người nói/viết đã không cân nhắc một cách hợp lý các chỉ số trên, hoặc một chỉ số cụ thể nào đấy như phù hợp hoàn cảnh chẳng hạn. Nói một cách khác, nguyên nhân của lời chỉ trích không phải là “đừng làm vẩn đục tiếng Việt” mà là “làm ơn đừng khoe tiếng Pháp ở đây”.(4)

_______________

1) Theo tôi nghĩ thì từ trước đến giờ việc quyết định “quốc tịch” của một từ chưa bao giờ có hậu quả thực nghiệm trong một lý thuyết ngôn ngữ nào cả. Ngôn ngữ học hiện đại, nghiên cứu khả năng ngôn ngữ của loài người dưới dạng một hệ thống quy luật trừu tượng, được quyết định bởi sinh học và chung cho tất cả các tiếng nói, thậm chí còn nhấn mạnh sự vô nghĩa trong việc phân biệt “quốc tịch” giữa các thứ tiếng. (Xem Lightfoot, David: Toward a Biology of Grammar, The MIT Press, Cambridge, MA, 1983).

2) Kripke, Saul A., Wittgenstein on Rules and Private Language. An Elementary Exposition, Harvard University Press, Cambridge, MA, 1995.

3) Điều đó không có nghĩa là không bao giờ có thể có được một định nghĩa “từ Việt”.

4) Người đọc có thể sẽ hỏi, đấy là từ Việt, thế còn tiếng Việt, người Việt, nước Việt thì sao? Chẳng nhẽ cũng không định nghĩa rõ ràng được những khái niệm ấy? Nếu như vậy, liệu có phải sửa lại những câu hỏi mà để trả lời chúng một cách thoả đáng cần phải có định nghĩa rõ ràng của những khái niệm nói trên? Nhưng vấn đề đó nằm ngoài phạm vi của bài viết nhỏ này.

Nguyên bản tiếng Anh:

The question “How do we protect our language?” has generated some interesting debates, not only at Talawas but elsewhere as well. I would like to contribute to this debate by presenting a slightly different approach.

When we talk about protecting our language, we usually mean that the usage of foreign words should be limited or in some cases eliminated. While apparently we have no problem identifying a foreign word, we do possess a rather clear intuition about what a Vietnamese word is. In fact, without this intuition there would be no debate.

There is absolutely nothing wrong about relying on intuition in a discussion. The question remains what happens to the discussion when we try to make this intuition explicit. The explication of some intuitive concept is a familiar task in academia. We can thus attempt to be “scientific” and provide an explicit definition of a “Vietnamese word”. (1)

We could start out by saying that a word is Vietnamese when it is not of foreign origin. Considering China as a foreign land, this clearly cannot be right, since it would mean that most of us have foreign names; that instead of “đầu”, “xanh” and “chính phủ” we should use “trốc”, “lè” and “nhà nước”. Even when we redefine foreign as being everything other than Vietnamese and Chinese, this definition does not work either, as Pham Thi Hoai has demonstrated.

We could define a Vietnamese word as one which obeys the phonological and orthographical rules of the Vietnamese language. This would mean that while “pointe”, “hybrid”, and “internet” are not Vietnamese words, “poanh tờ”, “hi bờ rít” and “in tơ nét” are. With this definition we could arbitrarily turn anything into a Vietnamese word (with the possible exception of the click sounds of Kung).

But there is something intuitively foreign about “in tơ nét”. We could turn this intuitive feeling into a concrete definition by postulating that a word is Vietnamese when its meaning results from the combination of the meanings of its parts which themselves have to be meaningful syllables in Vietnamese. This definition would exclude words such as “in tơ nét”, since albeit that “in”, “tơ” and “nét” are all meaningful syllables in Vietnamese, the meaning of “in tơ nét” is not a lexical but mere morphological composite of those (meaningful) syllables. Yet this definition, too, would exclude “ễnh ưong”, “bú rù”, and “mẹ mìn”, “Vietnamese” words we certainly do not want to live without.

Another intuitively plausible definition would be that a word is Vietnamese whenever native Vietnamese speakers can understand it without special training. This definition is implicitly agreed upon by many people who have never learned a foreign tongue. On the other hand, does anyone understand Nguyen Du without special training?

The best we can do is to say that a word is Vietnamese whenever native Vietnamese speakers “feel” that it is Vietnamese. There is nothing wrong with relying on feeling, only people´s feelings change, Vietnamese native speakers being no exception. A word may seem foreign now, but in fifty years or so this may not be the case anymore, as has happened with “ma lanh” or “xích lô”.

Yet another possible definition would be: A word is Vietnamese when some Vietnamese individual (such as Mr. Truong Thai Du) feels and decides that it is Vietnamese. This kind of definition would make any discussion on the use of language superfluous. It could also be considered an instance of private language, which has been proven logically impossible. (2)

The fact that it is hardly possible to explicitly define the concept of a Vietnamese word does not mean that we cannot engage in any meaningful discussion involving this notion in one way or another. (3) It means that we can try to reformulate the question which has ignited the debate in order to avoid the necessity of requiring an explicit definition for a Vietnamese word. For example, instead of asking “how do we protect our language?”, we could ask “how do we use our language effectively?” We can then go on to define what it is that constitutes the effective usage of language. Several parameters could be postulated: Precision, transparency, processing ease, situational appropriateness etc. Effective usage would involve the consideration of all these parameters. In fact, it might be possible that situational appropriateness is responsible for such critiques as they are launched against the usage of certain words. In this case, the real reason for this critique would not be, “you contaminate our language by using foreign words”, but rather, “it is not the place to show off your French here.” (4)

_______________

1) As far as I know, there has been no serious attempt to explicitly define the “nationality” of words in linguistics. This is understandable, since to say that a word is or is not German, French or English often has no empirical consequences for theory. In modern research paradigms even the nationality of a language becomes irrelevant. One is interested only in the human, genetically determined abstract system of rules underlying grammars of all languages (Cf. Chomsky , Noam (1965) Aspects of the Theory of Syntax, The MIT Press, Cambridge, MA., pp. 3-60.) Hence, we attempt to define the Vietnameseness of a word not for theoretical linguistic purposes but because we believe it is relevant with regard to the issue at hand.

2) Kripke, Saul A. (1995) Wittgenstein on Rules and Private Language. An Elementary Exposition, Harvard University Press, Cambridge, Massachussetts.

3) This does not mean that we cannot have such a definition, either. A few failed attempts cannot be regarded as “proof”. Also, we acknowledge our ignorance of the relevant Vietnamese linguistic literature on this issue.

4) The next questions to ask would be: What about the Vietnamese language, the Vietnamese people, or Vietnam itself? Can these notions be defined? If not, how do we reformulate all the questions whose meaningful answer would require explicit definitions of these notions? How do we find these questions? Trying to find an answer to these questions would be to go far beyond the scope of this little essay.