^[1]

“Người ta không sinh ra là phụ nữ, mà trở nên phụ nữ” ^[2] , Simone de Beauvoir đã viết như thế trong The Second Sex vào năm 1949, khiến độc giả chấn động với ý kiến của bà cho rằng định mệnh vợ-và-mẹ là một huyền thoại do đàn ông dựng nên để phủ nhận tự do của phụ nữ.

Do bài bác các khái niệm như bản năng làm mẹ, tác phẩm của bà lôi kéo cả các cuộc tranh cãi (nó bị Vatican cấm) lẫn chuyện bán sách (nó đã bán ra hơn 20 ngàn ấn bản trong tuần lễ đầu tiên khi phát hành ở Pháp).

Ngày nay, The Second Sex được thừa nhận rộng rãi như là văn bản sáng lập ra chủ nghĩa nữ quyền hiện đại. Bản dịch tiếng Anh, một bestseller khi lần đầu tiên được phát hành ở xứ sở này (Hoa Kỳ) do Alfred A. Knopf xuất bản năm 1953, đã bán đến hơn một triệu ấn bản. Như là một tác phẩm nòng cốt trong các giáo trình nghiên cứu về phụ nữ, bản dịch Knopf – hiện đang có các ấn bản của Vintage và Everyman trên thị trường – vẫn còn là bản in duy nhất ở Hoa Kỳ ngày nay.

Tuy nhiên, độc giả Hoa Kỳ có thể không hề đọc tác phẩm Second Sex thực sự. Trong cuốn The Legacy of Simone de Beauvoir, một tuyển tập mới gồm các tiểu luận được biên soạn bởi Emily R. Grosholz, nhiều học giả nghiên cứu về Beauvoir đồng ý rằng bản dịch tiếng Anh quá tệ, đến nỗi nó làm sai lệch hẳn ý định của Beauvoir và trình bày bà như là một nhà tư tưởng không rành mạch. Một học giả, bà Nancy Bauer thuộc trường đại học Tuffs, nói rằng bà đếm được “chính xác hàng trăm” lỗi trong bản dịch, từ những sai lầm sơ đẳng cho đến những hiểu lầm các thuật ngữ kinh điển. “Những thuật ngữ triết học với một nghĩa rõ ràng trong tiếng Pháp đã trở thành đối nghịch lại với điều Beauvoir nói”, theo bài viết của một tác giả khác, Toril Moi, giáo sư nghiên cứu văn chương và tiểu thuyết diễm tình tại đại học Duke. Kết quả là “trong Anh ngữ, Beauvoir đâm ra là một nhà tư tưởng luộm thuộm”.

Dĩ nhiên, ngay cả những người ái mộ Beauvoir cũng không cho rằng The Second Sex là một tác phẩm hoàn hảo. Ðánh giá của Elizabeth Hardwick về bản dịch tiếng Anh – “nhạy bén một cách lạ lùng và rối rắm một cách độc đáo” ^[3] – cũng có thể áp dụng cho chính nguyên tác (giới phê bình Pháp còn phản ứng có vẻ như thù nghịch đối với tác phẩm này hơn cả người Mỹ nữa). Trong cả hai ngôn ngữ, tác phẩm thường rất khó đọc cho hết, vì quá ít ghi chú để dẫn giải, và ta cảm thấy có cái gì căng thẳng, thô tháp trong cách viết, y như thể tác giả đã háo hức tuôn tất cả ý tưởng của mình xuống trên trang giấy một lần – điều đó cho thấy Beauvoir đã viết thật nhanh, trong vòng có 2 năm trong lúc vẫn phải làm việc cho những dự án khác. Và giọng điệu của tác phẩm tự nó – quá phân tích đến hầu như lạnh lùng – đưa đến một trong những chỉ trích thường xuyên nhất: rằng bà dửng dưng, thậm chí thù nghịch với phụ nữ và tình mẫu tử. “Bà đã viết một tác phẩm lớn lao về phụ nữ và rõ ràng là bà không thích phụ nữ, và cũng không thích mình là một phụ nữ”, Stevie Smith, nhà thơ và nhà văn Anh, viết trong một bài điểm sách năm 1953. Sau này, những nhà phê bình nữ quyền than phiền rằng, về căn bản, Beauvoir dường như xem tình mẫu tử là không thích hợp với một đời sống độc lập.

Những học giả như Bauer và Moi xác nhận rằng những thiếu sót này đã được phóng đại thêm lên vì một bản dịch tệ hại và lỗi thời, bản dịch đó ở chỗ này chỗ khác đưa tới một hiểu lầm căn bản về những gì Beauvoir nói. Chẳng hạn, Moi dẫn ra một câu trong đó Beauvoir dường như khái quát hóa các giới hạn của phụ nữ, khi bà viết rằng những bà mẹ Pháp đã bị gây trở ngại “bất chấp” ^[4] những nhà giữ trẻ ban ngày được tổ chức rất thích hợp đã có sẵn. Nhưng đấy là một lầm lẫn về dịch thuật. Trong nguyên bản Pháp văn (“faute de creches, de jardins d’enfants convenablement organisés”) thực ra, Beauvoir muốn quy cho “tình trạng tê liệt” của phụ nữ là vì thiếu nhà giữ trẻ – một lời phê phán hiện thực về những chọn lựa có giới hạn của phụ nữ ở Pháp trong những năm thập niên 1940, khi mà nhà giữ trẻ còn rất hiếm hoi và việc kiểm soát sinh sản và phá thai còn bất hợp pháp.

Thêm vào việc hiểu sai câu và chữ, nhà xuất bản Hoa Kỳ còn bỏ hẳn đến gần 15 phần trăm nguyên tác (khoảng 145 trang), làm yếu đi một cách nghiêm trọng những phần bàn về văn chương và lịch sử của phụ nữ – Beauvoir vốn là một trong những người đầu tiên tuyên bố những điều này là những chủ đề thích hợp dành cho việc nghiên cứu. Rất nhiều trích dẫn từ các truyện dài và nhật ký của phụ nữ bị bỏ qua, kể cả những trích dẫn từ Virginia Woolf, Colette và Sophie Tolstoy, mà bà dùng để hỗ trợ cho các luận cứ của bà. Những bản tường trình lịch sử ít ai biết về những phụ nữ đã từng thách thức khuôn mẫu xã hội, như mấy bà quý tộc lãnh đạo quân đội thời Phục Hưng, cũng đã biến mất trong bản dịch Anh Văn.

Vậy The Secons Sex có gì sai lầm? Câu trả lời có thể giản dị y như từ “sex” vậy. Trong tác phẩm viết về tiểu sử “Simone de Beauvoir” (1990), Deirdre Bair cho biết khi Blanche Knopf, vợ của giám đốc nhà xuất bản Alfred A. Knopf và một nhân viên ban biên tập, mua được cuốn sách trong một chuyến du lịch qua Pháp, bà ta có ấn tượng rằng đó là “một loại sách hướng dẫn về tình dục hiện đại” giống như bản báo cáo Kinsey ^[5] . Alfred Knopf, khi cho rằng tác phẩm “có thể tạo nên sự quan tâm rộng rãi” giữa “các thiếu nữ trẻ ở những nơi như trường đại học Smith” ^[6] , đã tìm ra Howard Madison Parshley, một giáo sư động vật học hồi hưu – người đã viết một cuốn sách về sự sinh sản con người và thường xuyên điểm sách về “sex” cho tờ “The New York Herald Tribune” – để nhờ dịch tác phẩm của Beauvoir. Parshley chỉ học tiếng Pháp khi còn là sinh viên tại trường Latin Boston và đại học Harvard, và không hề học qua môn triết – chắc chắn lại càng không biết gì về tư trào mới là hiện sinh chủ nghĩa, mà Beauvoir là một đồ đệ.

Bà Margaret A. Simons, giáo sư triết tại trường đại học Southern Illinois ở Edwardsville, và là tác giả của Beauvoir and The Second Sex (1999) viết: “Parshley không đọc qua bất cứ cái gì về hiện sinh chủ nghĩa cho đến khi ông dịch xong toàn thể tác phẩm và nghĩ rằng ông ta nên tìm hiểu thêm một vài điều về nó để viết lời tựa”. Là một sinh viên quen thuộc với Hegel và Heidegger, Beauvoir thường tham khảo tác phẩm của họ khi dùng những thuật ngữ chuyên biệt mà những triết gia Pháp vốn đã thừa nhận, nhưng cái ông Parshley này chẳng buồn tham khảo gì hết. Toril Moi, người đã thực hiện một bản phân tích chi tiết về bản dịch, nêu ra ví dụ như chữ “subject” nói chung trong chủ nghĩa hiện sinh ám chỉ đến một cá nhân hành xử quyền tự do chọn lựa, thì ngược lại, Parshley lại hiểu từ đó có nghĩa là chủ quan (subjective) theo cái nghĩa tiếng Anh thông thường là “cá nhân” hoặc là “không khách quan”. Qua tay ông ta, những thảo luận về sự khẳng định của phụ nữ về chính mình như một chủ thể trở thành những lời nói tẻ nhạt ám chỉ rằng phụ nữ không thể nào là khách quan được.

Tệ hơn nữa, khi Parshley bắt gặp những thuật ngữ hiện sinh chủ nghĩa diễn tả về hiện hữu – chẳng hạn như “pour-soi” hay “being-for-itself” – liên quan tới đời sống của phụ nữ, ông ta thường diễn đạt chúng thành ra là “bản tính thật sự” của phụ nữ hoặc “yếu tính” nữ giới, những khái niệm mà Beauvoir chẳng ưa thích tí nào, theo Moi. “Ý tưởng về hiện sinh chủ nghĩa là ‘kinh nghiệm đi trước yếu tính’ ^[7] . Hiện sinh chủ nghĩa có nghĩa là (Yếu tính của) bạn chính là những gì bạn làm” ^[8] , Moi nói.

Riêng Beauvoir thì bà nghĩ gì về bản dịch? Trong lời tựa của mình, Parshley nói rằng hầu như tất cả những “thay đổi” (nghĩa là cắt bỏ) đều được thực hiện “với sự cho phép rõ ràng của tác giả, từng đoạn một”. Nhưng theo cuốn tiểu sử viết về Beauvoir của Bair, những cắt bỏ đó khiến Beauvoir giận dữ đến nỗi bà muốn ấn bản Knopf phải kèm thêm một bản trình bày cho thấy bà không đồng ý với các cắt xén đó. Nhà xuất bản làm ngơ trước đòi hỏi này – cũng như, ta cũng nên công bình đối với Knopf và với Parshley, chính Beauvoir cũng đã làm ngơ trước những đòi hỏi liên tục của họ muốn tham khảo ý kiến của bà về văn bản. Riêng về chuyện dịch sai, bà mới chỉ biết đến chúng vào năm 1982, bốn năm trước khi bà qua đời, khi Margaret Simons viết một bài báo về nó và gửi cho bà. Beauvoir viết thư cho Simons: “Tôi mất tinh thần khi biết rõ tầm mức mà ông Parshley đã dịch sai về (tác phẩm của) tôi. Tôi hết lòng mong muốn rằng bà nên xuất bản một bản dịch mới”.

Cuộc tranh cãi hiện nay về bản dịch của Knopf là kết quả của mối quan tâm đang sống dậy giữa các học giả nữ quyền, những người đang nghiên cứu các nguyên tác Pháp ngữ của Beauvoir. Thế hệ mới này tin tưởng Beauvoir xứng đáng được thừa nhận như một triết gia hơn chỉ là một người yêu và là môn đệ của Jean-Paul Sartre, người bạn đời của bà, ít ra là trong xứ sở này (Hoa Kỳ). Năm 1929, Beauvoir nổi bật lên như là người phụ nữ thứ chín ở Pháp đã đỗ kỳ thi thạc sĩ triết học đầy uy tín; ở tuổi 21, bà trở thành người sinh viên trẻ nhất đỗ bằng này. (Bà đỗ thứ nhì sau Sartre). Một số học giả nghiên cứu Beauvoir quả quyết rằng bà đã có trước những ý tưởng hiện sinh chủ nghĩa vốn vẫn được xem là do Sartre sáng tạo. Theo Simons, các ghi chép thời sinh viên cho thấy bà đã quan tâm rất sớm vào vấn nạn về Tự Ngã và Tha Ngã ^[9] , một thuật ngữ bà đã dùng để diễn tả tình trạng thấp kém của phụ nữ trong The Second Sex, và cũng đã trở thành điểm chính yếu đối với tư tưởng hiện sinh. Simons, tác giả đồng-biên tập công trình dịch thuật gồm bảy cuốn các tác phẩm của Beauvoir (tập đầu dự tính phát hành vào mùa đông này), cho rằng “Người ta nói rằng bà lấy cái đó từ Sartre. Nhưng hai năm trước khi bà gặp gỡ Sartre, nó đã nằm trong các ghi chép của bà”.

Quả thực, chủ nghĩa hiện sinh là yếu tố quan trọng trong The Second Sex – ngay cả dù, trong khi đang viết nó, Beauvoir nhận ra rằng hệ thống hiện sinh chủ nghĩa do Sartre hình thành không hoàn toàn áp dụng được cho phụ nữ. Như Claude Imbert, giáo sư triết tại trường École Normale Supérieure ở Paris, viết trong The Legacy of Simone de Beauvoir, Beauvoir kết luận rằng thay vì tự do chọn lựa, “người phụ nữ đụng đầu với một số phận” trong “một phạm vi giới hạn gồm những vai trò”. Ấy thế mà, khi đọc bản dịch của Parshley, người ta chẳng biết gì về những vấn đề gay cấn đó.

Tháng 5 năm 2000, con gái nuôi và cũng là kẻ thừa kế văn chương của Beauvoir, Sylvie Le Bon de Beauvoir, kêu gọi nên có một bản dịch mới. Viết cho nhà xuất bản Pháp Gallimard, trong khi nêu lên “rất nhiều phản đối từ các học giả”, bà cho rằng “Ấn bản hiện nay là một điều xấu hổ mà chúng tôi đã dại dột chịu đựng quá lâu rồi”. Bà viết thêm là Beauvoir “hết sức xúc động vì những cắt xén, nhưng tệ hơn nữa, vì những sai sót về dịch thuật khiến bản dịch phản bội lại tư tưởng của bà và bà thường xuyên than phiền về điều đó”. Tuy nhiên khi Gallimard tìm cách tiếp xúc với Knopf và chi nhánh lo về sách bìa thường của nó là Vintage – vốn đang cùng nhau giữ độc quyền bản dịch Anh ngữ – về việc thực hiện một bản dịch mới, thì họ không nhận làm. Anne-Solange Noble, giám đốc về bản quyền dịch thuật ngoại ngữ của Gallimard cho biết: “Chúng tôi hết sức ngạc nhiên vì họ chẳng quan tâm”. Cơ sở xuất bản đại học Harvard University Press, trong số nhiều nhà xuất bản Hoa Kỳ khác, cũng rất quan tâm đến việc dịch lại The Second Sex, nhưng tỏ ra thất vọng vì tình trạng bản quyền. “Ðó là một kiệt tác triết lý của thế kỷ 20, nhưng trong Anh ngữ, nó lại bị cầm tù”, Lindsay Waters, giám đốc điều hành của cơ sở xuất bản này cho biết.

Các phát ngôn viên của Knopf và Vintage không lên tiếng bình luận gì về quyết định của họ không cho phép thực hiện một bản dịch mới. Toril Moi nói rằng vào năm 2000, các nhà xuất bản nói với bà là số độc giả của cuốn sách không đủ nhiều để xác định giá cả cho một bản dịch mới. Hiện nay, theo Russell Perreault, phó chủ tịch và giám đốc quảng cáo của Vintage, thì khoảng 12 ngàn ấn bản của Vintage bìa thường và 1000 ấn bản bìa cứng của nhà xuất bản Everyman được bán ra hàng năm; các giáo trình đại học chiếm đến 40 phần trăm số lượng bán. Anne-Solange Noble là một trong những người tin rằng một bản dịch cập nhật hóa có thể lôi cuốn độc giả nằm ngoài khuôn viên đại học – như nhà xuất bản Pax ở Oslo đã tìm thấy điều đó khi họ phát hành một bản dịch mới (của The Second Sex) để thay thế ấn bản cũ có mặt từ những năm 1960. Chỉ trong vài tháng, họ bán được đến 20 ngàn ấn bản.

Dĩ nhiên, một bản dịch mới sẽ không nhất thiết trả lời cho câu hỏi là liệu The Second Sex có còn liên quan tới phụ nữ ngày nay hay không. Những nhà phê bình Beauvoir cho rằng sinh hoạt đời sống tình dục của người phụ nữ mà Beauvoir vẽ ra hiện đã lỗi thời, rằng bà đã tỏ ra đồng cảm với đàn ông hơn là với phụ nữ và bà đã bỏ qua chuyện chủng tộc và giai cấp bằng cách khái quát hóa kinh nghiệm riêng của bà vốn là một cô gái da trắng dòng dõi trưởng giả.

Mặt khác, khi đọc lại The Second Sex mới đây, nhà tâm lý học Carol Gilligan nói bà bị ấn tượng biết bao do nhiều phân tích của Beauvoir năm 1949 đã tiên báo những khám phá trong công trình nghiên cứu riêng của bà – rằng những cô gái mà “thẳng thắng và không sợ hãi” vào tuổi lên 9 sẽ trở nên vâng phục lúc đến gần tuổi thiếu niên. Bà nói “Beauvoir đã nhận ra điều đó”.

Một bản dịch mới ít nhất cũng có nghĩa rằng những độc giả tiếng Anh cuối cùng sẽ tiếp cận được với chữ nghĩa của Beauvoir mà không bị nhiễm bởi lăng kính của Howard Parshley năm 1950. Nhưng trừ khi Knopf thay đổi thái độ, độc giả Hoa Kỳ sẽ phải đợi đến năm 2056, khi việc dịch The Second Sex không còn độc quyền nữa ^[10] để tìm ra xem những điều Beauvoir nói thực sự có ý nghĩa gì.

© 2004 talawas

---

^[1]Nguyên văn “Lost in translation”, vốn là tựa đề của một bộ phim do Sofia Coppola đạo diễn với các diễn viên Bill Murray, Scarlett Johansson, Giovanni Ribisi, và Anna Faris, mô tả về sự chấn động văn hóa khi người ta đến sinh hoạt trong một xứ sở có nền văn hóa khác, nơi mà các khác biệt về ngôn ngữ thường gây ra vô số hiểu lầm.

Tác giả bài này là Sarah Glazer, phụ trách viết về phụ nữ và gia đình cho tờ The Washington Post. Nguyên bản Anh ngữ in ở New York Times, ngày 22.8.2004. Vào xem ở: http://www.nytimes.com/2004/08/22/books/review/22GLAZERL.html?pagewanted=print&position=
^[2]Xin trích một đoạn trong nguyên bản Pháp ngữ “On ne nait pas femme: on le devient. Aucun destin biologique, psychique, économique ne définit la figure que revêt au sein de la société la femelle humaine; c’est l’ensemble de la civilisation qui élabore ce produit intermédiaire entre le mâle at le castrat qu’on qualifie de féminin. (Le deuxième sexe, Simone de Beauvoir, Gallimard, Paris, 1949, volume 2, trang 13). Tạm dịch: Người ta không sinh ra là phụ nữ, mà trở nên phụ nữ. Không có một yếu tố sinh vật học, tâm lý học, kinh tế học nào xác định khuôn mặt gọi là phụ nữ trong xã hội; chính xã hội văn minh tạo nên thứ sản phẩm trung gian giữa giống đực và người bị thiến mà người ta cho cái tên gọi là phụ nữ.
^[3]madly sensitive & brilliantly confused
^[4]in spite of
^[5]“Kinsey report” do Alfred Kinsey thực hiện và xuất bản vào năm 1948 dưới tiêu đề “Sexual Behavior in the Human Male” là một bản khảo sát về các hành vi tính dục của con người qua các số liệu thống kê.
^[6]Smith College, một trường đại học dành riêng cho phụ nữ, được thành lập vào năm 1871 tại Northamton, tiểu bang Massachusetts, Hoa Kỳ. Smith có mục đích đào luyện nữ giới, cổ xúy tư tưởng bình quyền với nam giới và nếp sống tự do, phóng khoáng của phụ nữ.
^[7]Experience precedes essence
^[8]You are what you do
^[9]The Self and the Other
^[10]Nguyên văn: when ”The Second Sex” goes into the public domain