Claudio Magris
Bài học của Benjamin: Một vết xước cỏn con có thể loan báo một sự man rợ khủng khiếp
Đêm 26 rạng 27.09.1940, Walter Benjamin – một trong những nhà dò-lòng và bắt-mạch tường tận nhất của thế kỉ hai mươi và các tai ương của nó – đã tự vẫn tại Port Bou, một thị trấn nhỏ ở biên giới giữa Pháp và Tây Ban Nha, khi tìm cách thoát khỏi quân Quốc xã đang chiếm đóng nước Pháp. Cái chết của Benjamin – một nhân cách nhạy cảm đến độ u uyển huyền học, một trí tuệ có thói quen rà soát cái phức hợp vô cùng của cuộc sống khi soi rọi, qua trực cảm vụt sáng, những mớ rối rắm mịt mùng nhất của nó và hầu như qua điệu bộ kịch câm mà diễn đạt sự mịt mùng không thể giải đoán này – mang sắc thái giản dị cổ điển của một bi kịch cơ bản: nỗi đau của một con người bị nghiền nát bởi bạo lực hung tàn. Chủ nghĩa Quốc xã, khi ra tay, không cho phép bất kì một sự tinh tế hoặc phức hợp nào ngoài sự phải đối diện với cái thú tính trần truồng. Có lẽ đây là một trong những “điểm son” ngoài ý muốn của nó, bởi nó khuyến kích sự sáng tỏ đạo đức, giúp chúng ta hiểu cái ác là gì và ở đâu, và như thế, giúp chúng ta hiểu nhu cầu phải triệt hạ nó. Vì những lí do ấy nên Thomas Mann nói, về phương diện đạo lí, thời Quốc xã là một thời đáng để so bì, thời mà người ta dễ nhận ra cái ác thuộc phe nào để chọn thế đứng. Sinh tại Berlin năm 1892 trong một gia đình giàu có gốc Do Thái, Benjamin là một đại biểu đặc thù của dòng văn hóa, hay đúng hơn, của dòng cộng sinh văn hóa Do Thái – Đức, vốn là một trong những chương lớn của văn minh Châu Âu mà chủ nghĩa Quốc xã đã tiêu diệt bằng sự man rợ ngu xuẩn và tự sát, bởi qua việc này, nó đã tiêu diệt phần lớn những gì ưu tú nhất của nước Đức. Benjamin đã lĩnh hội – từ kinh Talmud, mô hình chưa bao giờ từ bỏ ngay cả khi ông đã tán đồng, dù có nghi vấn, với chủ nghĩa duy vật lịch sử – rằng nhận thức và khả năng hiểu biết thực tại là một quá trình đọc và diễn giải sự vật không ngừng, một cuộc giải mã những ý nghĩa cất giấu trong vũ trụ văn bản, giống như một phép đảo chữ, vốn không chỉ hiện diện trong Kinh Thánh mà còn hiện diện trong các vật thể, các hiện tượng, và trong cả các hình ảnh tối thiểu và thoáng qua của cuộc sinh tồn. Benjamin chỉ ra cách đọc thực tại, đón nhận những ý nghĩa siêu hình học trong các diễn đạt nhỏ nhất và trong những dáng vẻ phù du nhất; ông đi tìm Vĩnh Hằng và Lịch Sử trong cái tối thiểu, trong những điều xấu nhất, trong những giai đoạn phi lí nhất. Theo truyền thống huyền học Kabbalah, đằng sau ngôn ngữ thường nhật, có sự kế tục của ngôn ngữ Adam căn nguyên và đã được chôn cất, vốn cũng nói về chính những điều ấy. Mô hình lí tưởng của ông là một kẻ đi rong, như Baudelaire, lang thang dạo chơi trên đường phố đại đô thị trong lúc đón nhận – từ những trụ ngạch và những kẽ nứt của các tòa nhà và các đền đài – cái tính Hiện Đại kì vĩ và sớm-nở-tối-tàn, cái quy luật khắc nghiệt và giấu kín về cuộc sinh sôi nảy nở vô thường của nó. Trong chủ nghĩa Marx – chủ nghĩa được ông bày tỏ bằng một dạng thức độc đáo dị giáo và tiên tri – Benjamin nhìn thấy cái mắt xích biểu đạt lịch sử cụ thể, nối kết với cuộc cứu rỗi loan báo trong Kinh Thánh; Cách Mạng, đối với ông, không thể tách biệt với tinh thần cứu thế này, nhu cầu giành lại tính sáng tạo qua nỗi đau, như Thánh Paul viết, nhói buốt trong từng thớ thịt của ngài.
Kết hợp chủ nghĩa Marx với thần học, ông đi tìm cuộc cứu rỗi, không chỉ về phương diện lịch sử; như ông đề cập trong tiểu luận “Nguồn gốc kịch Đức” – đối với ông, Lịch Sử hiện ra như khúc khải hoàn đẫm máu của kẻ chiến thắng, mà theo sau là cuộc diễu hành đau đớn của kẻ chiến bại; thật vậy, nó hiện ra như một phúng dụ mờ mịt dị kì, chẳng gửi trả một sự phổ quát nào, mà gửi trả sự phù phiếm, sự sầu muộn, sự chịu tang. Cùng với Adorno và Horkheimer, Benjamin – qua một lập trường khác lạ và bất quy cách hơn – là một trong các cha đẻ của dòng “tư tưởng phủ định”, đã tranh luận với các dòng triết học lạc quan, tín nhiệm sự tiến bộ. Và sự tiến bộ, theo ông, cũng chỉ là cái đống phế tích mà vị thiên sứ của lịch sử – Angelus Novus trong bức tranh của Klee, được ông hầu như ngụ ý là một biểu tượng cho tư tưởng của mình – bỏ lại sau lưng trong chuyến đi. Hôm nay, hơn bao giờ hết, việc phê phán sự tiến bộ là cấp thiết, trước những thảm họa và thoái bộ vốn phủ nhận mọi niềm tin về một cuộc diễn hành an toàn tiến đến cái tốt đẹp và phủ nhận mọi xác quyết cuối cùng cho rằng hôm nay tốt hơn hôm qua và ngày mai tốt hơn hôm nay. Nhưng cần có một tinh thần phê phán từng bước, không-phản-động đối với sự tiến bộ – và sức thuyết phục của tinh thần phê phán này được xuất phát từ ý thức về khả năng có thể lại bị sa vào man rợ bất kì lúc nào – hầu góp phần vào cuộc cải thiện thực sự cho toàn thể nhân loại. Chỉ có tinh thần Khai sáng, chỉ có lí trí, mới đủ tư cách để phê phán những sai lầm và tội lỗi của bất kì thứ chủ nghĩa khai sáng cấp tiến ngây ngô hoặc chuyên chế nào. Benjamin rất thích hợp lúc này để chỉnh sửa nhiều kiểu phê phán hoa hòe hoa sói hiện nay đối với chủ nghĩa Khai sáng, những kiểu phê phán đã xúc phạm lí trí và xúc phạm cả các tôn giáo lớn – như Chesterton, một tín đồ Ki-tô giáo hết sức chính thống và say đắm đức tin, từng nói – vốn tự tách biệt chúng với tinh thần mê tín dị đoan nhảm, bởi các tôn giáo này tôn trọng và tạo tiềm lực cho những ngọn đèn lí trí chứ không huyên thiên chống phá chúng. Sự kết hợp giữa thần học và chủ nghĩa duy vật lịch sử tạo nên sức quyến rũ và thường là những luận điểm hiểm hóc trong những trang viết của Benjamin – mặc khải nhưng đôi lúc cũng thần bí – và những luận điểm hiểm hóc này đã được nhiều người bắt chước đến phát ngán và đã tạo ra một kiểu phê phán châm chọc. Như George từng nói về Nietzsche, có lẽ Benjamin cũng là một tâm hồn sinh ra để ca hát, để làm nhà thơ, nhưng ông không có khả năng thực sự tồn tại như thế, và cho nên, đôi khi trở thành nạn nhân của một thi pháp nén ép giữa những tính cách chập mạch thâm u về khái niệm. Song ông chỉ ra cách đọc thực tại như một vết xước, cách đón bắt những thông điệp phóng ra từ nó, thường là những lời loan báo về thảm họa mà người ta không muốn đón nhận. Giống những vết chàm bội nhiễm trên da, ngay cả một số sự kiện thời sự, một số vụ bạo hành âm thầm và ngu xuẩn mà người ta có khuynh hướng coi nhẹ tối đa – chẳng hạn, hiện tượng phân biệt chủng tộc – có thể loan báo những căn bệnh chết người, các chứng ung thư gan của một xã hội. Tất nhiên, đôi khi chúng chỉ là những mụn nhọt của tuổi dậy thì chậm. Nhưng biết diễn giải chúng là một điều tốt, và theo nghĩa này, ít ai có thể giúp ích như Benjamin.
© 2005 talawas