Thú thật là khi đặt tay viết thư này, lý ra thì không nên có tít, sau rồi lại định chọn cái tít như sau cho đỡ phần long trọng: Thảo luận về chuyện Sờ cái Lờ Ðờ với Phạm Thị Hờ. Lờ đờ đây là Linda, mà từ đây sẽ dùng để chỉ cái bé xé ra to đã được Hoài gọi thẳng tên cúng cơm. Sau rồi nghĩ lại, thấy nay ở trong thư nên có tít và cũng nên thay cả tít bài viết. Vì sao? Bạn đọc trong nước thì mình đã quen, mình đã phần nào hiểu, nếu có dùng cách nói đùa vui vẫn không sợ hiểu lầm. Nay thư có thể lạc tới những vùng bạn đọc rộng hơn, dùng cách nói vui rất dễ tạo điều kiện cho sự hiểu lầm.

Hoài à, trong cả đoàn tầu ngôn ngữ, có lẽ không bao giờ được chia ra toa hạng nhất toa hạng bét, sau đây sẽ nói rõ vì sao.

Trước hết, nói đến toa xe thứ nhất, nơi chứa đựng những vật thật đầy ắp cuộc sống của con người từ thuở hồng hoang cho tới mãi mãi. Kể từ khai thiên lập địa cho tới ngày trái đất nổ tung vì xung đột giữa những kẻ luôn luôn nhận được trăm phần trăm phiếu trong các cuộc bầu cử dân chủ tự do, những vật thực không chịu mất đi mà càng ngày càng nhiều thêm, càng đầy ắp. Có nhiều cái tưởng như mất đi, kỳ tình lại chỉ thay hình đổi dạng thôi, nhưng thay đến đâu cũng vẫn mang giá trị là những vật thật. Không là vật thật đúng “nghĩa” (cái nghĩa theo quan điểm signifié ấy), thì chúng sẽ mất giá trị. Thí dụ, cái Linda nhưng lại bằng gỗ. Cái Linda với tư cách là vật thật nhất thiết phải là cái bằng da bằng thịt.

Thế rồi, sang toa xe thứ nhì, khi con người từ chỗ câm lặng như những nhà triết học hết chữ đang ngồi thiền, tiến dần sang chỗ nói năng vẫn còn chút gì rú rít như bà con động vật xung quanh, rồi dần dà tiến xa hơn nữa trong cách biểu đạt, thì sinh ra chuyện dùng biểu trưng để gọi tên những vật thật kia.

Trước khi có biểu trưng bằng tiếng nói, con người chỉ biết sấn sổ xông vào “lấy thịt đè người” mà chiếm lĩnh. Theo mẫu cách cư xử với những vật ăn được – hồi đó vẫn chưa có câu “ăn đi trước lội nước đi sau”, cũng chưa nói “miếng thịt là miếng nhục” – con người cũng xông vào mọi vật thật khác mà làm cái động tác cơ hồ như là ăn sống nuốt tươi ấy. Không ăn theo cách đưa qua miệng mà nhai mà nuốt, thì con người hồng hoang cũng tìm cách biểu đạt cái ăn theo cách khác, không ăn mà là ăn, ăn mà là không ăn, có lẽ những cái hôn lịch sự sau này, những cử chỉ ve vuốt chân thành và gian dối sau này đã ra đời thật thà như thế chăng? Dẫu sao, không nhai nuốt được thì đớp thì hít thì ôm thì quắp, dùng cái mũi hít hít ăn, dùng cái ngón tay dùng cái bàn tay mà ăn những vật thật vật chất cụ thể không nuốt được trước mặt mình. Nói thực lòng, nếu ăn sống nuốt tươi được thì cũng ăn hết sạch rồi đó, chẳng còn gì để mà sau này người ta cãi nhau chuyện Linda hoặc Lingua hoặc Phalla chi chi đó…

Thế là cách biểu đạt các vật thật xuất hiện, các loại ngôn ngữ, trong đó có cả ngôn ngữ cấu âm, đã ra đời, diễn đạt cả những vật thật vật chất lẫn vật thật tinh thần. Trên toa xe thứ hai này, những biểu trưng dù thực thà hay bóng bẩy, thì cũng phải chỉ định cho đúng chính cái vật thật ấy chứ không thể cái khác nó. Diễn đạt cái nọ sọ cái kia là hỏng. Thí dụ không thể gọi bài thơ là bãi cứt, cũng không thể gọi thi nhân là con heo. Và thế là, trên toa xe thứ hai, cũng chỉ có thể có toa xe hạng nhất, cộng đồng dùng chung biểu trưng sẽ không để lọt cái xa lạ vào.

Và con người có toa xe thứ ba cho những biểu trưng nghệ thuật. Toa xe này cũng chỉ có thể là toa hạng nhất. Những biểu trưng nghệ thuật ít ra cũng phải thừa kế chút gì ở toa xe thứ hai trong cách nói bóng gió. Thực ra thì, càng diễn đạt bóng bẩy thì biểu trưng nghệ thuật càng có sức mạnh. Mạnh ở chỗ gợi được tưởng tượng và liên tưởng để những bạn đọc thông minh và đầy nỗi niềm riêng tư càng có điều kiện cùng tham gia sáng tạo với tác giả.

Bút Tre nói Hỡi anh bộ đội bắn bia, sao anh lại ngắm vào phìa chúng em? thì cái phìa kia hay hơn, đẹp hơn, thông minh hơn cái Linda của chúng em. Hồ Xuân Hương được thích vì biểu trưng của bà dùng cả những rậm rì rêu, những cá giếc le te, những hỏm hòm hom… mà không ai bắt được quả tang là bà nói tục. Cũng như Bút Tre, bà là nhà thơ thông minh và thành thực.

Theo gương tiền bối, có cô gái nói ám thị^[1] chứ không nói giả mù để bạn đọc loay hoay đến cuối truyện mới ngã ngửa ra ở đó có chuyện gì đau lòng hơn là một cái Linda cá thể bị đánh lừa. Và cũng vì thế mà một người như Dương Tường mới có dịp hí hửng khoe “Tao tìm được cách dịch kiêm ái^[2] rồi, l’amour au pluriel, con bé đểu ghê!” Dương Tường nói tục đểu nhưng lại thành giảng thanh, hình như là định nói có tài.

Có thể căm ghét Bá Kiến và Lý Cường, nhưng đừng vì thế mà đề cao Chí Phèo. Cả hai lũ đó đều là đối cực tạo thành những cái cối đực. Càng nguy hiểm hơn khi Chí Phèo có đô-la để mua nhiều Thị Nở ở các thứ động rồi diễn tả rằng các nàng rất xinh. Mà quả tình trong cái đêm trăng kia, Chí Phèo cũng thấy Thị Nở xinh đấy chứ?

Trên đời, có rất nhiều nhà thơ trác táng, nhưng trác táng chưa đủ để thành nhà thơ. Lý Bạch say nhè và là nhà thơ thiên tài, nhưng xin đừng ai theo ông nhảy xuống ao tóm bóng trăng mà oan gia có ngày, và cũng vẫn chưa chắc đã thành được một nhà thơ có tài. Gieo mình xuống dòng Mịch La là hành động của Khuất Nguyên, nhưng bắt chước ngài nhảy xuống sông Tô Lịch thì thối sang cả người đi vớt xác.

Nhưng thôi, ai thích trác táng xin cứ tiếp tục, ai thích nhảy xuống sông Tô Lịch xin cứ tuỳ nghi di tản, nhưng một người thông minh như ai đó mà bận tâm bênh vực một cái Linda thì chẳng bõ công.

Và cũng đừng nên mất công nghi ngờ sứ mệnh của Nghệ Thuật, của Cái Ðẹp, chúng vẫn cứu Thế Giới đấy, nhưng cứu bằng ảo tưởng, vì sức mạnh ảo tưởng chính là gốc cho những biểu trưng nghệ thuật tuyệt vời.

Hà Nội, 30-5-03

© 2003 talawas