Nhà văn lưu vong Guillermo Cabrera Infante có lần gọi Cuba là “hòn đảo của sự mơ hồ”. Cuba là một sự cộng sinh của văn hoá châu Phi, châu Âu và châu Á. Một đất nước bị giằng xé giữa một không tưởng xã hội chủ nghĩa và sự cô lập kinh tế, một hòn đảo vừa căm ghét vừa ngưỡng mộ cái “american dream” hiển hiện phía chân trời. Đối với nhiều nghệ sĩ Cuba, chạy trốn là một đề tài nổi bật và ám ảnh. Chạy trốn không chỉ mang ý nghĩa thoát khỏi sự cô lập ốc đảo và sự túng quẫn trong đời sống, mà còn là một khát vọng đặt chân đến một bến bờ mà bản thân nó cũng không rõ ràng về thời gian và không gian. Trong nhiều năm, cả một thế hệ nghệ sĩ và trí thức đã rời khỏi Cuba, mong thoát khỏi bầu không khí ngột ngạt và sự khốn cùng về vật chất.

Khác với các đồng nghiệp cao tuổi hơn của mình, Tania Bruguera quyết định ở lại. “Sau phong trào di cư của thập kỷ 80, quang cảnh như sau một trận đánh. Những người còn lại ngồi đó, mệt mỏi và vỡ mộng.” Bruguera nhận xét, “Với những tác phẩm của tôi, tôi muốn nối lại những luồng tư duy của xã hội bị cắt đứt từ hồi đó”.

The Burden of Guilt, Performance, 1997 – 1999

Sinh năm 1968 tại Havana, Bruguera là một trong những đại diện của thế hệ nghệ sĩ mới. Thế hệ này tránh xa cái nghệ thuật folklore Mỹ la tinh sặc sỡ thường hay được gán với Cuba. Họ tự gọi mình là “cỏ dại”: sống dai, khả năng thích nghi cao, và khó mà triệt được tận gốc.

Bruguera đạt được thành công đột phá với performance “The Burden of Guilt” (“Gánh nặng của tội lỗi”), được diễn lần đầu tại ngôi nhà chị, bên lề của Havana Biennial 1997. Bruguera đứng trước một lá cờ Cuba chị tự thêu bằng tóc người. Treo trước ngực một xác cừu mổ phanh, chị chậm rãi trộn đất Cuba với nước, và ăn. Trộn đất với nước, ăn. Từng miếng, từng miếng một, trong khoảng thời gian 45 phút dài như vô tận. Nhà chị mở ra phố, người xem là khách Biennial, hàng xóm láng giềng và khách uống của quán bar bên kia đường.

Trong khi người xem ngoại quốc tìm cách phá khoá ẩn dụ, thì những người Cuba hiểu ngay lập tức. Theo lưu truyền, dân bản xứ Cuba, để phản đối những kẻ xâm chiếm Tây Ban Nha, đã tự tử hàng loạt bằng cách ăn một lượng đất lớn. Đến nay, “comer tierra” (“ăn đất”), vẫn có nghĩa là “sống trong cùng cực”.

Body of Silence, 1998, Performance

Bruguera kết hợp sự can đảm, chất thơ và cả sự hài hước trong các sáng tác của mình để đối thoại với quyền lực và ý thức hệ chính thống. Chỉ sau một thời gian ngắn, chị gần như đã trở thành một người hùng đối với người dân Cuba. Trong “Body of Silence” (“Tấm thân của sự im lặng”), chị ngồi trong một hòm gỗ, trên một đống thịt cừu máu còn tươi. Chị dùng bút gạch xóa một cuốn sách giáo khoa lịch sử. Sau đó chị liếm những trang sách cho tới khi màu phai ra và những chữ cái nhoè đi. Cuối cùng, chị xé tan cuốn sách và hấp tấp ăn những trang sách nhàu. Performance của chị không chỉ đặt dấu hỏi về cách trình bày lịch sử, không chỉ biểu lộ sự sợ hãi trước những tin đồn và bộ máy kiểm duyệt. “Body of Silence” cũng phơi bày sự khốn quẫn kinh tế của Cuba. Sau khi performance kết thúc, những người xem xúm lại, cố giành một miếng thịt cừu đem về cho bữa tối.

Một tác phẩm khác, “La isla en peso”, gồm tám màn hình video, chiếu tám động tác Bruguera tự bắt mình yên lặng. Trên một màn hình, chị quệt nước bọt khỏi lưỡi. Trên một màn hình khác, chị nhét bàn tay vào mồm, sâu đến mức cả bộ mặt bị biến dạng. Mỗi động tác kéo dài chừng 2 tiếng, hình ảnh được quay chậm lại, làm các cử động của chị trông như đang ở dưới nước, hay như bị tê liệt dưới cái nắng nhiệt đới. Tác phẩm này là một câu trả lời cho bài thơ cùng tên của Virgilio Pinera, viết năm 1943. Là một kinh điển của văn học Cuba, bài thơ kể về những sự kiện xẩy ra trong một ngày duy nhất và mô tả sự hỗn loạn, sự đau đớn và sự tinh tế của hòn đảo này.

Chậm nhất là với sự thành công của ban nhạc bô lão “Buena Vista Social Club”, chính phủ Cuba cũng nhận ra rằng văn hoá có thể trở thành một mặt hàng xuất khẩu không tồi. Đối với văn nghệ sĩ, các quy định về việc ra nước ngoài được nới lỏng. Trong những năm qua, các tác phẩm của Bruguera có mặt khắp nơi: São Paolo, Venice, New York. Sau mỗi chuyến đi nước ngoài, Bruguera đều trở về. Tuy nhiên, quyết định không di cư của chị vẫn tiếp tục gây ra những mâu thuẫn nội tâm, những tình cảm xung đột nhau một cách bạo lực. Những hình ảnh của chị có thể được đọc theo nhiều cách. Trong “La isla en peso”, chị đang bơi hay chị sắp chết đuối? Và những con vật mà ta chỉ nghe thấy tiếng của chúng, chúng đang được dẫn đến nơi an toàn hay đến lò mổ?

Havana Biennial, 2000. Một căn hầm tối đen, sàn hầm phủ một lớp xác mía dầy đã lên men, bốc mùi chua ngọt nồng nặc. Trên trần treo những màn hình, chiếu những đoạn phim ngắn về Fidel Castro. Khi mắt người xem đã quen với bóng tối, họ thấy mấy người đàn ông, trần truồng, đứng ngồi lố nhố trong hầm. Trong performance mang tên “Engineer of Souls” này của chị, cái hố ngăn cách thực tại Cuba và giáo điều của chính quyền hiện ra khổng lồ, không gì có thể lấp nổi.

Một ngày sau khi triển lãm khai mạc, “Engineer of Souls” bị đóng cửa. “Đối với người Cuba chúng tôi, đề cập trực tiếp tới Fidel Castro là một việc hết sức khó khăn. Tuy nhiên, chúng tôi vẫn tìm cách. Tôi cho rằng, sợ hãi cũng có thể là nguồn cảm hứng cho nghệ thuật”.

From the series: Engineer of Souls, 2000, Video-Performance

Tania Bruguera sinh năm 1968 tại Havanna. Chị tốt nghiệp trường Đại học Mỹ thuật Havana, và sống tại Havana và Chicago. Performance, video và installation của chị đã có mặt tại documenta 11 (2002), Đức, 49th Venice Biennale (2001), Havana Biennial (2000), Kwangju Biennial (2000), South Korea, SITE Santa Fe (1999), Johannesburg Biennial (1997), và Sao Paulo Biennial (1996).