Mỗi lần về thăm quê hương, tôi đều chuẩn bị tinh thần trước cho mình, để đón nhận các “biến cố” mà không sờn lòng.

Chuẩn bị từ sân bay chuẩn bị đi.

Chẳng hạn, tảng lờ như không để ý đến đám du khách trên sân bay khó chịu lia ánh mắt vào lũ Á châu oang oang cười nói, hắt xì hơi, ho không che mồm, kéo lê hành lý, gọi nhau ới ới, tự nhiên như… người cùng làng.

Chẳng hạn: cảnh thừa cân là chuyện vặt trong những chuyến bay. Cô phục vụ cứ việc giải thích bằng tiếng của xứ sở cô, dân ta cứ việc mặc cả bằng tiếng của dân ta, và đoạn cuối cùng sẽ kết thúc bằng cái vali bị “phanh trần” để gói lớn gói nhỏ nhảy từ vị trí vali sang vị trí túi nilông các cỡ cầm tay.

Chính nhờ sự kiện này, tôi làm quen với một cô bạn châu Âu tóc vàng mắt xanh, lần đầu tiên sang du lịch Việt Nam. Ðang vội vã tiến về phía cửa máy bay, tôi chợt nghe một giọng tiếng Việt lơ lớ: “Nặng quá chị ơi!”, Nhìn sang thấy cô gái châu Âu đang kéo một chiếc túi nhỏ, trên chồng chất các loại túi nilông lớn bé, và một phụ nữ Việt Nam to béo đi cạnh vừa ỳ ạch xách cũng đủ loại túi, vừa bảo cô gái: “Có ít kẹo ấy mà, em ơi cố lên!”

Về cô gáI châu Âu biết tiếng Việt này, tôi sẽ còn có dịp kể đến.

Ai cũng thích về ăn Tết quê hương, nhưng ai cũng sợ cái lạnh quê hương. Gần Tết trời hay trở rét. Một cái rét còn hơn cả cái rét tuyết rơi, băng phủ của châu Âu. Vì không có sưởi. Những lúc đó đi ngủ, tôi vận lên người tất cả những gì có trong gia tài đem về: áo cao cổ, áo len, áo đông xuân, ngoài cùng là một áo không tay có mũ để có khỏi phải quàng khăn, quần ấm, tất… tóm lại là chỉ thiếu một đôi giầy là có thể bước thẳng từ trong chăn ra ngoài đường.

Hà Nội hầu như nhà nào cũng có vòi nước nóng. Khi cần phải tắm, tôi vừa chờ đợi vòi nước nóng không đủ sức chảy nhanh vừa cao giọng hát những câu giật cục, rất phù hợp với cái cơ thể run bần bật của mình: “Mùa xuân! Từ những giàn khoan! Giữa biển khơi! Ở nơi sóng vỗ! Mùa xuân đến từ những giếng dầu! Chát tình chát!…”

Khi cần phải “dùng bữa” tôi đã quen với bát canh vừa nấu xong bưng lên đã hết bốc hơi. Cũng như quen với cảnh mua những món ngon nhất như thịt lợn quay, thịt chó nướng… ngay bên cạnh một cái cống. Hoặc chọn hoa quả xong, chần chừ không mua vì giá cả, bị ngay bà bán hàng bĩu môi đuổi như đuổi một… của nợ.

Chuẩn bị tinh thần trước, nên dầu thế nào mặc lòng, tôi vẫn… vui như Tết!

Ấy thế mà, trên đời vẫn xảy ra những sự việc không thể biết trước để chuẩn bị tinh thần!

Hẳn bạn còn nhớ hai câu thơ của cố thi sĩ Chế Lan Viên:

Vâng, đêm đầu tiên ở quê nhà tôi cũng không ngủ được, mà bần thần nằm “lẩy” Chế Lan Viên:

Ði đây có nghĩa là trạng thái ta đang ở ngoài đường ấy, khi xe máy phóng vèo vèo bên tai, còi ô tô, xe máy bóp inh ỏi, người gọi nhau í ới, kẻ rao hàng kì kèo, người ngồi trong cửa hàng đuổi kẻ bán rong đang định sà gánh, mấy cô gái xinh tươi khoác tay nhau giăng ngang mặt vỉa hè cười như nắc nẻ, anh xe ôm tay vẫy lia lịa, miệng gọi ới ới…

Trạng thái ngoàI đường này là tiếng xe máy giờ tan tầm ầm ì như tiếng sóng biển, bụi giăng đầy không khí tạo thành một màn sương mơ màng trên các ngọn cây ven hồ Hoàn Kiếm, chẳng trách nào bộ phim ăn khách nhất dịp Tết là Gái nhảy tập 2 với cái tên lãng mạn Lọ Lem đường phố– cũng có cái kết thúc lãng mạn vô hình như âm thanh sóng biển của một thành phố xe máy.

Ði đây là phút tạt qua một dãy phố nhiều quán ăn, chưa kịp tắt xe máy đã bị đám thanh niên nhảy bổ ra từ một nhà thơm lừng mùi xào nấu giữ chặt, miệng la lớn “Vào đây! Vào đây!”, tay họ chỉ vào chỗ gửi xe, nhưng mắt lại nhìn về phía sau ta, nơi đang có những nạn nhân rỗng dạ dày khác, để mời tuốt tuột vào ăn, ân cần hơn cả cách Nam Cao tả các bô lão mời nhau trên chiếu làng “Họ mời nhau ăn như bóp cổ nhau…”

Tôi đã nhìn thấy nhiều khách ăn hoảng hốt lắc đầu quầy quậy, tìm mọi cách để phóng xe rút lui cho mau, khi định ghé vào quán bún chả này, thì nghe văng vẳng bên tai câu chửi đổng của quán bún chả bên kia, chẳng thà học thượng sách của dân Tàu: “ba mươi sáu chước, chước chuồn là hơn”.

Ði đây là lúc bước vào thăm một người quen nhân dịp Tết, chủ nhà tươi cười dẫn vào phòng khách sang trọng của một doanh nhân mới nổi (người thủ đô thường gọi là bon trọc phú) trang trí lộng lẫy theo tiêu chí có đủ từ truyền thống đến hiện đại như sập gụ tủ chè, sa lông bọc da, bể cá vàng, máy vi tính, dàn karaôkê… Nhưng đáng khâm phục nhất phải là hệ thống âm thanh tổng hợp được sử dụng cùng một lúc: Mỹ Tâm (ca sỹ trẻ ăn khách nhất hiện nay) ca một bài tưng bừng theo nhịp châu Mỹ-Latinh trên đĩa CD, trong lúc đó tivi vẫn diễn đàng hoàng một vở hài mới có Ðexđêmôna đang sa sả mắng Ôtenlô, còn chủ nhà cùng khách vẫn “hét” vào tai nhau những lời thăm hỏi, chúc tụng, kèm theo tiếng chạm cốc nâng ly sau nhiều năm gặp lại…

Hầu như những buổi hội ngộ đều có chung một cảm giác tưng bừng như thế, khiến kẻ xa xứ lâu ngày có cảm giác người ta đã mua “thiết bị hiện đại” thì phải dùng hết công suất của nó.

Nhưng cũng có một giả thiết cho rằng, dân thủ đô đã quen với tiếng ồn đến nỗi không thể chịu đựng nổi sự im lặng, dù chỉ trong giây lát?

Ði đây là cảm giác ta đang nằm trên giường mà vẫn tưởng mình chưa buồn ngủ. Xe máy chạy ào ào bóp còi inh ỏi, thỉnh thoảng lại rú ga lao thẳng vào ngõ vào hồi nửa đêm, khiến kẻ đang thiu thiu định chìm vào giấc ngủ hốt hoảng choàng tỉnh dậy, ngỡ mình vừa mê bị xe máy đâm. Thiếp đi được một chút, ta sẽ mơ gặp anh tẩm quất đang rao: “Quất ơ! Quất ơ!” trong đêm, mơ mua bánh khúc vào hồi hai giờ sáng, mơ gặp chị hàng xóm chuyên kinh doanh bánh phở mở cửa nhận hàng lúc bốn giờ kém mười lăm.

Công bằng mà nói, sau đó ta hy vọng sẽ được yên giấc nồng, trước khi một giọng ca nữ vụt cất lên: “Hà Nội ơi! Nghiêng nghiêng liễu rủ mặt Hồ Tây!”…với tiếng nhạc dập dìu, trầm bổng. Rồi một giọng nam trầm ồ ồ bỗng cắt ngang: “Alô! Ðây là đài truyền thanh phường X… mời bà con nghe bản tin sáng nay của chúng tôi…”

Tôi đã thử dũng cảm “tỉnh giấc” nghe vài lần bản tin của phường. Té ra nội dung về cơ bản là không đổi: Bao giờ cũng bắt đầu bằng tiểu sử của một anh hùng dân tộc, một danh nhân được lấy tên đặt cho dãy phố, sau đó đến “những việc cần làm ngay”: ví dụ thứ bảy cả phố ra dọn vệ sinh, thứ hai mời các cụ hưu trí đi lấy lương… Sau bản tin, cái tai ngái ngủ của mọi người còn phải nghe trọn bản tình ca: “Hà Nội ơi! Nghiêng nghiêng liễu rủ mặt Hồ Tây…” trước khi được cảm ơn vì đã thức giấc cùng đài truyền thanh phường. Chỉ có điều không hiểu tại sao phải nghe những điều này từ sáu giờ rưỡi sáng? Và sáu giờ rưỡi sáng mai, lại nghe lại từ đầu…

Quả là một sản phẩm văn hoá bất hủ, tồn tại vượt không gian và thời gian, gợi nhớ đến thuở bình minh sum vầy của cuộc sống công xã, và niềm vui tinh thần của những năm sáu mươi của thế kỷ.

Tất nhiên trước khi nghe tiếng nói chính thức của buổi sáng quê hương vào hồi sáu giờ rưỡi sáng hàng ngày, tôi còn phải chịu đựng tiếng gáy của một chú gà ngõ bên cạnh lúc năm giờ sáng cùng tiếng hót ríu rít của bầy chim cảnh nhà hàng xóm, thủ thỉ những tâm tình uyên ương…

Có thể chỉ những kẻ rách việc như tôi mới hay… ghi chép chi ly như thế, chứ xung quanh tôi chả thấy ai phàn nàn gì cả, hoặc mãi rồi cũng hoá quen chăng?

Nam Cao thật thiên tài khi cho cả làng Vũ Ðại dửng dưng trước sự “huyên náo” của Chí Phèo, hỏi có sự thích nghi nào cao quý hơn?

Dù sao, tiếng ồn ở thành phố quê hương, và sự chịu đựng nó quả là một sự kiện vượt xa tầm tưởng tượng của bất kỳ kẻ xa xứ hoài hương nào. Người ta có thể tưởng tượng ra không gian, chứ làm sao nhớ được âm thanh? Chỉ có thể nhận biết và ghi nhớ nó khi ta là một… chủ thể chịu đựng.

Tuần đầu tiên, tôi ghi nhận tiếng ồn xung quanh mình như một bước phát triển không thể thiếu được của một thủ đô đang nóng lòng được đô thị hoá.

Tuần thứ hai, tôi chờ đợi đài truyền thanh phường, cũng như mọi huyên náo xảy ra bất kỳ đêm ngày một cách ngoan ngoãn, như một kẻ từng trải sống đời ở nơi đây.

Tuần thứ ba tôi tìm ra lời giải thích cho sự quá tải của hệ thần kinh người Tràng An hiện đại, dẫn đến việc ai cũng tìm chỗ ngả lưng ngủ trưa, bất kỳ nơi đâu,trên bàn làm việc của cơ quan, cạnh chồng sách báo trong bưu điện, hay ngay trên vỉa hè gió thổi hiu hiu.. bởi chỉ ngủ quên đi vài tiếng đồng hồ trong ngày, mới chịu đựng tiếp được tiếng động suốt ngày đêm, quanh năm, quanh tháng… của cuộc sống đô thị nửa vời này.

Cũng như tạm tìm ra lời giải thích về sự biến mất vẻ đẹp hiền dịu kín đáo của thiếu nữ Hà Nội ngày xưa, cùng nếp sống thanh lịch, êm đềm của một thành phố vắng người, giàu phong cảnh đẹp thuở nào.

Nhưng hỡi ôi! Tiếng ồn chỉ là một trong những gánh nặng đặt thêm lên vai người dân xứ này thì phải?…

© 2004 talawas