Claudio Magris
Văn học thế giới, Paul Valéry viết, có những nhân vật và những hình tượng kì vĩ đến mức chúng hầu như thoát khỏi sức kiềm tỏa của người sáng tạo ra chúng để “qua một phương thức riêng, có thể trở nên công cụ của một tinh thần phổ quát”. Nhà thơ Pháp viết tiếp, “những hình tượng và những nhân vật ấy vượt qua những gì chúng biểu trưng trong những tác phẩm của những tác giả của chúng […] chúng vĩnh viễn biến thành hiện thân của một số dạng thức tối cực, nhân bản và không nhân bản […], và vì thế, chúng không bị ràng buộc bởi bất kì một chuyến phiêu lưu đặc thù nào”. Valéry viết những dòng này để giải thích cho sự táo bạo của mình khi dám tái dựng nhân vật Faust, nhưng ông cũng nghĩ đến những hình tượng kì vĩ khác – Ulysses, Antigone, Medea, Edipo, Electra, Don Juan – những nhân vật lúc nào cũng có thể đảm nhận những hóa thân mới, và vì thế, bất tử thông qua những biến thể không bao giờ cạn kiệt, mỗi lần có khả năng thể hiện, một cách biểu tượng và như một giải pháp khác đi, ý nghĩa và số phận của nhân loại, những khát vọng và những ý nghĩa phổ quát, không phải qua tính trừu tượng phúng dụ mơ hồ mà qua tính cụ thể lịch sử của một câu chuyện cá biệt. Những nhân vật như thế mang lại ảo tưởng là có một sự tồn tại tự thân, hầu như độc lập với người sáng tạo ra chúng, chính vì vậy mà Miguel de Unamuno đã có thể giả cách phẫn nộ với Cervantes, buộc tội nhà văn đã không hiểu sự vĩ đại của Quixote…
Bên cạnh tính nghịch lí, không phải ngẫu nhiên, cũng chẳng phải bí ẩn, húy kị hay phi lí, các hình tượng ấy đã không chỉ trở thành những sáng tạo cá biệt, mà còn thu hút các thế hệ, ở những thời điểm và những xứ sở hoàn toàn khác nhau, vào việc diễn giải những lí do lịch sử và những lí lẽ sinh tồn sâu kín nhất của nền văn minh; chúng tiếp tục trình diện ở mỗi thời kì, trở nên phong phú hơn qua hơi thở của các thế kỉ, qua vô số tiếng nhấn nhá mãnh liệt và thì thầm, đã nhiều lần đổi mới và biến đổi tính chất của chúng. Sự phong phú đa-diện-mạo này dường như mang lại cho chúng một phạm vi luôn luôn chưa hoàn tất, một khuôn khổ sáng tạo dành cho trí tưởng tượng của người đọc, một cuộc triển khai lí tưởng hoặc một cuộc đồng nhất hóa cá biệt.
Antigone là một trong những hình tượng kì vĩ nhất trong các hình tượng kì vĩ này – những hình tượng, như George Steiner nhận xét, xuất phát từ kho tưởng tượng tập thể của thần thoại Hi Lạp, trừ một ngoại lệ: Don Juan, nhân vật duy nhất trong các nhân vật huyền thoại phổ biến sản sinh từ nền văn minh hậu cổ điển, Ki-tô giáo, bởi vì ngay cả Faust cũng chỉ là một Prometheus được tái dựng một cách tài tình và đa-diện-mạo. Hơn nữa, Don Juan dường như là nhân vật huyền thoại duy nhất – trở thành di sản của kho tưởng tưởng tập thể, và vì thế, sẵn đó để đã được tái dựng bởi nhiều nghệ sĩ khác và là một tiềm năng tái dựng cho bất kì một nghệ sĩ nào – được một nghệ sĩ cụ thể sáng tạo: Tirso da Molina. Những nhân vật khác – chẳng hạn, Ulysses hoặc Jason – dường như được sản sinh từ những trạng thái nguyên sơ thầm kín của trí tưởng tượng sáng tạo tập thể về thần thoại; những nhà thơ lần đầu tiên mang lại cho chúng cái cấu thể rồi sẽ sống mãi qua các thế kỷ – như Homer cho trường hợp Ulysses – những nghệ sĩ ấy đã không sáng tạo ra chúng, mà rút chúng ra từ những huyền thoại và truyền thuyết mà đối với họ đã thuộc về một thời tối cổ xa xưa và mịt mùng, Homer là trường hợp như thế.
Antigone, rồi vận mệnh được sống lại qua hằng chục, hằng trăm tác phẩm ở những thế kỉ tiếp sau – trong một cuộc sinh sôi nảy nở hẳn cho đến hôm nay vẫn chưa dứt – cổ sơ hơn vở bi kịch mang tên Antigone sớm nhất của Sophocle, kiệt tác tuyệt đối của nền văn học thế giới, không ngừng được trí tưởng tượng và lương tri nhân loại đối chiếu. Như tất cả các tác phẩm nghệ thuật vĩ đại, Antigone không chỉ trực thuộc văn học; nó là một tác phẩm chạm đến tận gốc rễ của lí lẽ, những mâu thuẫn và những nỗi đoạn trường của cuộc sinh tồn, và vì thế, còn là một tác phẩm triết học và tôn giáo. Antigone là một văn bản trực thuộc cái dòng triết học và tôn giáo, để lĩnh hội cuộc sống một cách cụ thể, không thể tự giới hạn trong việc lí thuyết hóa sự thật thành công thức, mà để sự thật và hành trình đi tìm sự thật thẩm vào thực tại nóng bỏng của chính cuộc sống, nơi những vấn đề và nghi vấn đan xen với ước muốn, với hi vọng, với nỗi sợ và trở nên số phận, lịch sử cụ thể, và lịch sử sống còn của một người, trước tình yêu, nỗi khổ và cái chết.
Thơ ca tự nâng thành tầm cao tư tưởng và tầm cao đức tin. Tư tưởng và đức tin cần đến thơ ca để thẩm thấu và ôm trọn cuộc sống con người, vượt qua sự cách li trừu tượng của tư biện trí thức và siêu hình học đơn thuần. Trong những tuyệt tác về cội nguồn, chẳng hạn như trong những tác phẩm tiền Socrate, không có sự phân biệt giữa thơ ca, khoa học, suy nghiệm và tôn giáo, mà chỉ có một diễn ngôn thi vị duy nhất tìm cách thu nắm tính tổng thể của thế giới, tìm cách nêu lên thế giới là gì và ý nghĩa của thế giới là ở đâu. Triết học cần các nhà thơ để lĩnh hội thực tại và ý nghĩa của thực tại; tư tưởng Plato cần đối thoại với thơ ca Homer; tư tưởng Aristotle cần đối thoại với bi kịch; tư tưởng Hegel – và cả tư tưởng Heidegger – cần đối thoại với Antigone.
Phần lớn triết học và văn học của hai trăm năm qua, như Steiner đã đưa ra chứng cứ, là cuộc đương đầu không ngừng với Antigone, nỗ lực tái tạo hình tượng này và tìm thấy trong nó những câu trả lời cho những nghi vấn cơ bản của cuộc sinh tồn và của lịch sử. Chỉ có Sách Job là cũng thấm sâu như thế trong những khúc đoạn trường của cuộc sinh tồn. Đối với Hegel, Antigone “đích thực là một bi kịch cao thượng, và về mọi phương diện, một tác phẩm nghệ thuật hoàn chỉnh nhất mà tinh thần con người cho đến nay sáng tạo được” và nhân vật chính, nàng “Antigone thần thánh”, là “hình tượng con người xán lạn nhất xuất hiện trên thế gian”, trong lúc đối với De Quincey, nhân vật này là “con gái của Thượng đế trước khi Thượng đế được biết đến” và Friedrich Hebbel nhận xét: tác phẩm là “kiệt tác của kiệt tác, mà bên cạnh nó, người ta không thể đặt bất kì một kiệt tác cổ đại nào hay bất kì một kiệt tác hiện đại nào”. Đọc Sophocle, đặc biệt về Antigone, kiến tạo nên mối quan hệ giữa Hegel, Hölderlin và Schelling, từ đó nảy sinh một thời điểm hun đúc, một khúc ngoặt trong lịch sử và trong tư tưởng của nền văn minh đương đại, và Hegel dường như có lúc đặt hình tượng Antigone trên cả hình tượng Socrate và thậm chí trên cả hình tượng Jesus, ông nói về Antigone, như là một “thời điểm Vườn Cây Dầu”.
Goethe, trong chuyến đi tìm cuộc hòa giải đôi lúc dường như lướt qua bi kịch – ngay cả khi ông định nghĩa tác phẩm Faust của ông là một “bi kịch”: bởi vì, tác phẩm này, dù chung cục, có một cuộc cứu rỗi, nhưng cuộc cứu rỗi ấy lại mang tính lưỡng nghĩa – ông hồi thanh Antigone trong Ifigenia, hình tượng hết sức nhân bản, giống như nhân vật của Sophocles, nàng tuân thủ một “mệnh lệnh cổ xưa hơn nữa” của một bộ luật thực định dã man, đòi hỏi những hành vi phi nhân, và gợi lại cuộc xung đột đáng sợ giữa văn minh “Hi Lạp” và văn minh “dã man”, trong đó cái thiện và cái ác không đơn thuần ở hẳn một bên của chúng. Đối với Kierkegaard, Antigone là nhân vật của sự “phạm lỗi một cách ngây thơ” và của sự triệt để hóa một cách bi kịch nền đạo lí quan hệ gia tộc; đối với Hölderlin, Antigone là nhân vật của một cuộc chạm trán bi thảm vốn chứng kiến tính thánh thần – và những cuộc cách mạng lịch sử dữ dội và thiêng liêng – đau xót đột nhập vào quỹ đạo sinh tồn cá thể, dẫn đến cuộc chạm trán giữa cá thể và các vị thần, vốn tượng trưng cho một thực chất bi kịch sâu kín nhất và nhức nhối nhất, bởi nó gây ra cuộc hủy diệt cuồng dại cái cá thể thuần khiết và thần-nhập, phải vươn lên chống lại Thượng đế, ngay cả khi – hoặc chính vì – cá thể này là đứa con xứng đáng nhất.
Trong khoảng hai thế kỷ đã có nhiều Antigone tiếp nối nhau, từ Antigone của Alfieri cho đến Antigone của Brecht, từ Antigone của Anouilh cho đến Antigone của Smolé, từ Antigone của Romain Rolland cho đến một “Antigone-muôn-đời” phản chiến, cho đến văn bản của Heinrich Böll vốn vận dụng bi kịch Hi Lạp để thể hiện mối quan hệ giữa mối cảm thương, nỗi khiếp sợ và sự dối trá của nước Đức bị xáo động bởi hoạt động khủng bố và bởi sự đàn áp những hoạt động này. Bất kì một sự soạn lại, một sự bình luận và một sự tái dựng nào cũng đều là cuộc diễn giải cái gút thắt trung tâm của bi kịch, cuộc xung đột giữa những bộ luật của nhà nước – trong trường hợp này tượng trưng bởi sắc lệnh của Creonte, cấm mai táng thi thể Polinice, chết trong lúc chiến đấu chống lại thành phố và xứ sở của mình – và những “bộ luật-không-thành-văn của các vị thần”, cái mệnh lệnh đạo lí tuyệt đối buộc Antigone phải chôn cất người anh tử trận trong cuộc chiến huynh đệ tương tàn, phải tôn trọng bộ luật muôn đời của tình yêu gia tộc và phổ biến, của lòng thương xót đối với người đã khuất, bộ luật mà không một pháp luật thực định nào có thể vi phạm mà không mất đi tính chính đáng.
Hẳn nhiên, Antigone không chỉ là điều này; Steiner lưu ý, mà còn là một tổng thể về những mối quan hệ và xung đột cơ bản của con người: già và trẻ, xã hội và cá thể, thế giới người sống và thế giới người chết, con người và thần thánh, xử sự nam và xử sự nữ, tình yêu và lòng hi sinh, cõi sâu kín riêng tư và sự tục hóa trước công chúng, con tim tuẫn đạo bị phơi ngoài quảng trường.
Antigone, trước hết, tương phản với Creonte, nhưng – qua mối quan hệ vừa hòa hợp thầm kín về tình cảm lại vừa khác biệt triệt để về tâm hồn – còn tương phản với cô em gái Ismene, hiền hậu như Antigone, nhưng run sợ trước sự vượt trên pháp luật cũng như hệ quả của điều này, và cũng tương phản với Hemone, con trai của Creonte, người yêu Antigone, và được Antigone yêu nhưng Antigone cấm không để mình chìm đắm trong tình yêu này, bởi nàng đã dành lòng thương xót cho cái chết và cho cõi người chết. Mặt khác, Antigone, bằng sự hi sinh của mình, đã thanh hóa và cứu chuộc chuỗi tội lỗi của dòng dõi nàng, từ thuở những chiếc răng của con rồng bị Cadmos triệt hạ, cho đến cuộc giết cha và cuộc loạn luân của Edipo. Đặc biệt, Antigone còn là “người chị” – vở kịch bắt đầu với lời này – hoặc hình ảnh về mối quan hệ anh chị em vốn mang một vai trò quan trọng trong lịch sử văn minh – từ thuở ban sơ cho đến kiểu tình cảm tay ba kiên tín, từ sự tôn thờ tình bạn thời cổ điển cho đến sự tôn thờ tình bạn thời lãng mạn, từ bộ ba bi kịch Oresteia cho đến những chuyện kể truyền kì Edda và các khúc ca sử thi Nibelungenlied – dần dà tương phản hoặc chồng chéo với mối quan hệ yêu đương và mối quan hệ thân quyến trực hệ giữa con cái và cha mẹ.
Nhưng Antigone, trước hết, là cuộc xung đột giữa Antigone và Creonte, giữa hai bộ luật, thể hiện qua hai tính cách. Ngay cả những ai không tiến tới cuộc tán dương Creonte như được Bernard-Henri Lévy thực hiện gần đây, cũng như những ai cảm thấy xúc động mạnh mẽ nhất trước sự cao quý về tâm linh của Antigone, như Steiner nhận xét, đều nhấn mạnh về sự thể Creonte không chỉ là một bạo chúa, bởi vì nếu chỉ là bạo chúa, Heidegger nói, nhân vật này không đáng được đối đầu với Antigone. Bức xúc trước hình tượng cao cả của Antigone, Hegel không chỉ nhìn thấy một mệnh lệnh phổ biến trong cuộc phản kháng của Antigone chống lại tôn ti trật tự của Creonte, mà còn nhìn thấy trong đó một tín ngưỡng gia đình và quan hệ huyết thống, và vì vậy, một tín ngưỡng tiềm ẩn, địa ngục, bên dưới, một thứ đạo lí cá nhân và riêng tư mà Nhà nước không thể nép theo, và Nhà nước, dù trao cho tín ngưỡng này danh nghĩa tôn giáo nhưng cũng buộc nó phải khuất phục trước cuộc thực hiện một tính nhân bản phổ biến, cao hơn và khách quan hơn, cho chính Nhà nước; gia đình không thể đứng trên Nhà nước mà không kích động sự thoái bộ bộ lạc.
Từ góc độ này, bi kịch không phải là cuộc đối đầu giữa thiện và ác, giữa ngây thơ thuần khiết và tàn bạo tội lỗi, mà là cuộc xung đột trong đó người ta không thể tránh được sự thể khi đảm nhận một thái độ tức là cũng kèm theo một tội lỗi, ngay cả trong tinh thần dũng cảm hy sinh. Antigone, theo Hegel, vĩ đại hơn Creonte nhiều, bởi vì, khác với Creonte, nàng biết sự lựa chọn của mình còn là một tội lỗi, trong lúc Creonte không ý thức về điều đó, chí ít là cho đến khi tai họa không ảnh hưởng đến mình. Hơn nữa, lòng thương xót của Antigone chỉ trở nên một giá trị phổ biến – như trên thực tế đã diễn ra trong bi kịch của Sophocles, hầu như để trả lời trước những phê phán của Hegel – khi nó triển khai từ anh em cùng dòng máu sang cho tất cả mọi người trong tình anh em, để vượt qua bất kì một qui tắc sống dân tộc-bộ lạc nào.
Đối với Hölderlin, người dịch và sáng tác lại Sophocles với những kết quả thẩm mĩ vô song, Antigone là bi kịch của cuộc gặp gỡ giữa thánh thần và con người, cuộc hội ngộ ở tầm cao tột cùng nhưng cũng là cuộc chiến đấu khốc liệt, trong đó vận mệnh con người, trong tình trạng bị giới hạn, siêu vượt và xông pha phá bỏ những giới hạn của chính mình, khởi động một sinh lực vô hạn – “aorgic”, như nhà thơ gọi tên – trong cuộc đụng độ với trật tự thần thánh hữu cơ, kinh hoàng nhưng cùng lúc cứu rỗi, dẫn họ đến cuộc tự hủy diệt. Những thời kì cách mạng là một khía cạnh lịch sử của cái bi kịch giải phóng và hủy diệt này, trong đó sự cứu chuộc mà nhân vật chính cá biệt đem lại cho thế giới – khi phá bỏ cái trật tự cũ áp bức và kiến tạo từ đó, hoặc ít ra là gợi cho thấy, một trật tự mới và ưu việt hơn về tinh thần – còn kèm theo một tội lỗi, mà người-chuộc-tội-lỗi phải trả giá bằng cái chết.
Cho nên, bị kịch là cuộc xung đột giữa luật pháp: Gesetz, và mệnh lệnh đạo đức: Gebot, mỗi bên đều mang giá trị của nó. Nhưng Antigone là một bi kịch luôn luôn mang tính thời sự về nghĩa vụ phải chọn lựa giữa hai giá trị ấy, cùng với toàn bộ những nỗi cam go, nhầm lẫn và ngay cả tội lỗi mà sự lựa chọn này bao hàm trong những hoàn cảnh lịch sử đặc thù. Pháp luật thực định, nếu chà đạp đạo lí, thì không mang tính chính đáng, ngay cả khi nó xuất phát từ một qui định dân chủ hoặc từ tình cảm và ý chí của số đông; chẳng hạn một sắc luật phân biệt chủng tộc, phê chuẩn sự ngược đãi hoặc sự hủy diệt một thành phần người, không trở nên chính đáng ngay cả khi nó được đa số đại biểu thông qua một cách dân chủ trong một quốc hội hợp lệ bầu lên, điều có thể xảy ra và đã xảy ra.
Một sự bạo hành – giáng lên một cá thể – không trở nên chính đáng chỉ vì cái gọi là sự cảm nhận ra sự đồng thuận, như một kiểu xã hội học lệch lạc muốn cho là như vậy. Chủ nghĩa bài Do Thái ở Đức vào thời Quốc xã hoặc sự bạo hành giáng lên những người da đen ở Alabama có lẽ được hưởng ứng bởi một phần dân chúng khá đông hoặc rất đông ở những xứ ấy, nhưng không phải vì thế mà chúng là chính đáng. Đôi khi tiếng thét: “Số đông có sức mạnh nhưng không có chính nghĩa!” của bác sĩ Stockmann trong Kẻ thù của nhân dân của Ibsen có thể lại xác thực. Và vậy là người ta cần tuân thủ những “bộ luật-không-thành-văn của các vị thần” mà Antigone đã tuân thủ, ngay cả trong trường hợp sự tuân thủ – tức là sự bất tuân thủ những bộ luật bất công của Nhà nước – có thể mang lại những hệ quả bi thảm.
Đến đây thì nảy sinh một nghi vấn kinh hoàng, tới phiên nó lại là một bi kịch: làm sao người ta có thể biết bộ luật-không-thành-văn ấy là của thánh thần, hoặc trực thuộc những nguyên lí phổ quát chứ không phải là những định kiến cổ xưa, những xung lực tình cảm mù quáng, và đen tối, bị điều kiện hóa bởi những ràng buộc lai tạp nào đó chẳng ai biết? Một cách chính đáng, chúng ta được thuyết phục để tin tưởng tình yêu đồng loại trong Ki-tô giáo, những nguyên tắc đạo lí của Kant, khuyên bảo người ta nên luôn luôn coi mỗi cá thể là một cứu cánh chứ không bao giờ là một phương tiện, những giá trị tự do khai sáng, dân chủ và tinh thần khoan dung, những lí tưởng công bằng xã hội, sự bình đẳng về quyền lợi của tất cả mọi người ở tất cả mọi nơi trên quả đất là những nền tảng phổ quát và không một Creonte nào, không một Nhà Nước nào có thể vi phạm. Nhưng chúng ta cũng biết, nhiều nền văn minh – gồm cả nền văn minh phuơng Tây của chúng ta – thường áp đặt, bằng bạo lực, những giá trị mà chúng ta coi là nhân bản phổ quát lên những nền văn minh khác, nhưng thật ra chúng chỉ là những sản phẩm – có thế lực hơn – kế thừa từ văn hóa, từ lịch sử, từ truyền thống của chúng. Khi một đấng Thượng đế truyền lời trong tâm can chúng ta, thì bằng bất cứ giá nào chúng ta nên sẵn lòng thi hành lời ấy, nhưng chỉ sau khi đã tự thỏa đáp câu hỏi, bằng một tâm trí tỉnh táo hết mức, đây là tiếng gọi của một đấng Thượng đế phổ quát hay chỉ là tiếng gọi của một ngẫu tượng trong cái cõi lòng xoáy lốc mù mịt của chúng ta?. Nếu số đông không có lí, như Stockmann thét, thì người ta rất dễ sa vào ý đồ áp đặt một cái lí khác bằng vũ lực, mà tới phiên nó, thuần là vũ lực. Sự bất-tuân-thủ kiểu Creonte thường kèm theo bi kịch, không chỉ cho những người bất tuân thủ, mà còn cho những người khác, vô tội, gánh chịu hệ quả của sự bất tuân thủ này.
Bi kịch – nhưng cũng là phẩm giá của con người – là ở chỗ không có câu trả lời sẵn có cho tình huống lưỡng nan này; mà chỉ có một chuyến đi tìm cam go, đầy rủi ro, thậm chí cả về mặt đạo đức. Tất cả chúng ta đều biết rằng việc áp đặt hoặc cấm đoán bằng vũ lực sự thực hành một niềm tin tôn giáo, áp đặt và ngăn chặn bằng súng ống việc đi nhà thờ là bất hợp pháp, nhưng đứng trước sự thể một môn đồ của một giáo phái thà để đứa con của mình bị chết còn hơn là thực hiện một cuộc truyền máu, thì chúng ta sẵn sàng can thiệp để cứu đứa bé qua việc truyền máu cưỡng bách; chúng ta tin rằng – có lẽ trong trường hợp này, chúng ta biết – chúng ta có thái độ chính đáng nhưng chúng ta cũng biết sự can thiệp ấy là một bước đầu trên con đường mà có thể cuối cùng dẫn chúng ta đến việc áp đặt tất cả những sự tin tưởng đạo đức của chúng ta bằng sức mạnh.
Không thể lẩn tránh trách nhiệm phải chọn những giá trị phổ quát và ứng xử theo hệ quả; nếu người ta nhân danh một chủ thuyết tương đối về văn hóa, vốn đặt mọi thái độ trên cùng một bình diện, để từ chối trách nhiệm, tức là người ta phản bội bộ luật “không-thành-văn của các vị thần” của Antigone và trở nên kẻ đồng lõa với sự dã man. Nhưng cần ý thức rằng, trách nhiệm này vô cùng nặng nề, bi thiết, và việc giải quyết mối xung đột là hết sức cam go. Tzvetan Torodov nhận ra trong Montesquieu một lí tưởng trung đạo giữa cái chủ thuyết tương đối văn hóa đúng mực, tôn trọng tính khác biệt và một lượng tử đạo lí phổ quát thiết yếu, cái mà nếu thiếu vắng, thì người ta không thể nghĩ đến sinh hoạt chính trị, dân sự, và đạo đức.
Đây là cái gút thắt muôn đời và hơn bao giờ hết có tính thời sự cho thời đại của chúng ta, được khẩn thiết yêu cầu phải hòa giải giữa niềm tin vào cái phổ quát và sự tôn trọng tính khác biệt. Một lần nữa, Antigone, sau 2500 năm, phát biểu với một thế hệ của thời Antigone, phát biểu với chúng ta về hiện tại của chúng ta. Luật pháp tự nhiên, với những nguyên tắc phổ quát bất khả xâm phạm, tương phản với những quy phạm thực định bất công; tính chính đáng phủ nhận tính hợp pháp trái đạo lí. Nhà nước là tác nhân phục vụ phúc lợi chung, và ngược lại, khi nhà nước đàn áp sự bất-tuân-thủ những luật lệ bất công thì nhà nước trở nên có lỗi – một cái tội, những nhà thần học bảo vậy – và sự nổi dậy là một nghĩa vụ. Thế nhưng, để không vướng vào một cái lỗi khác hoặc không hạ thấp tính hợp pháp – sự bảo hộ dân sự và bảo hộ dân chủ không thể thay thế cho một cá thể – với tính chính đáng, vốn tự nó, lại mơ hồ và không có nền tảng pháp lí, và cũng chỉ là một hệ ý thức mang tiềm năng toàn trị như bất kì một hệ ý thức nào, thì chỉ có một con đường duy nhất, Norberto Nobbio nhắc nhở: đấu tranh để tạo ra một tính hợp pháp công bằng hơn, không giới hạn trong việc tương phản những “tiếng gọi của con tim” với quy phạm thực định mà biến những tiếng gọi của con tim thành quy phạm, những quy phạm mới công bằng hơn, đặt chúng dưới sự thẩm tra về tính nhất quán lô-gích của chúng và dưới sự thẩm tra của những phản hồi xã hội, thiết thực thẩm tra từng quy phạm và việc tạo ra nó.
Một luật gia lỗi lạc, Tullio Ascarelli, nhìn thấy trong Antigone không phải cuộc đối kháng trừu tượng giữa ý thức cá thể và quy phạm pháp lí thực định, giữa cá thể và Nhà nước, mà nhìn thấy trong Antigone cuộc đấu tranh của lương tri nhằm ghi ra những quy phạm pháp lí công bằng hơn, nhằm tạo dựng một Nhà nước công bằng hơn. Creonte, rút cục, thừa nhận một cách có ý thức bộ luật của mình là trái đạo lí và sẵn lòng thay đổi nó – dù đã quá muộn. Bộ luật “không-thành-văn của các vị thần” được thảo thành bộ luật nhân bản công bằng hơn, ngay cả khi việc ghi ra không bao giờ kết thúc và trước bất kì một bộ luật thực định nào, lương tri sẽ đề đạt một yêu sách về một bộ luật cao hơn. Bi kịch không phải là ở chỗ quá trình này không bao giờ chấm dứt, cái tính cách khả dĩ hoàn thiện hướng đến của nó có lẽ chính là niềm vinh quang của nó; nhưng có rất nhiều lí do để lo ngại rằng quá trình có thể bị gián đoạn và những hệ quả phi nhân khủng khiếp sẽ làm lịch sử thoái bộ, bởi lịch sử không tiên nghiệm bảo đảm tiến bộ thay cho dã man, văn minh thay cho hung tàn, chung sống hòa bình thay cho bài ghét. Bi kịch là ở chỗ, ngay cả những bước đi lên của nhân loại cũng đòi hỏi sự hy sinh của vô số Antigone, mà thậm chí hôm nay vẫn tiếp tục phải chôn cất anh em, con cháu, cha mẹ, đồng chí, bị đốn ngã bởi sự bạo hành của con người.
Bản tiếng Việt © 2006 talawas