Trần Tiễn Cao Đăng
Nguyễn Hữu Hồng Minh, với tôi, đã có những câu thơ ấn tượng. “Thời đại kinh hoàng được làm bởi những cái tên kinh hoàng”.
Có một câu đại ý: Tôi cảm thấy mạch sống bị chặt đứt khi nhìn thấy những cái tên trong nghĩa trang. Nay tôi có cảm giác như vậy khi nhìn thấy cái tên anh trên một bài viết.
Tôi định viết một bài đối thoại với Nguyễn Đăng Thường, vì không thể yên ổn với cái cảm giác đó: mạch sống đã bị chặt đứt, khi đọc bài của ông. Nhưng bạn Phạm Công Huy đã nói giúp tôi phần lớn những điều tôi định nói. Nhân đây, tôi muốn tỏ lòng cám ơn và kính trọng bạn, người tri âm mới của tôi.
Tôi chỉ muốn góp thêm vài ý nhỏ để hầu chuyện ông Nguyễn Đăng Thường; mong ông bỏ quá cho nếu tôi có điều gì thất lễ.
1.
Ông đã nói: “Mặt khác, ở một xứ sở không có tự do, còn thiếu nhân quyền, chưa được ấm no, thì sự có mặt của một nhà thơ siêu hình chỉ là một xa xí phẩm, mặc dù Nguyễn Hữu Hồng Minh chỉ là một kẻ lãng mạn muốn khoác chiếc áo siêu hình mà thôi.”
Kính thưa ông!
Nghệ thuật, thứ nghệ thuật đích thực, luôn luôn là xa xỉ phẩm, và nghệ sĩ, một nghệ sĩ đích thực, nghệ sĩ từ trong máu, thì bất luận hắn sống ở đâu, vào thời nào, nhất định hắn không thể là gì khác hơn một thứ xa xỉ khủng khiếp. Và thơ siêu hình, thưa ông, càng là thứ xa xỉ hơn bội phần ; ở đây thì câu ông nói (chứ không phải cái não trạng ông) tình cờ mà đúng, đúng vô cùng, thưa ông.
“Ở một xứ sở không có tự do…” Vâng, thưa ông, xứ sở chúng tôi đang sống không có nhiều tự do như xứ sở ông. Nhưng, thưa ông, xin lưu ý rằng tự do mà ông nói đó là cái tự do nằm BÊN NGOÀI chúng tôi cũng như BÊN NGOÀI ông. Cái tự do mà ông tự đắc rằng có nhiều hơn chúng tôi, đó là cái tự do mà ông, nhờ ngẫu nhiên may mắn của số phận, được ăn theo từ một đất nước khác, một môi trường khác, cái tự do mà ông mặc nhiên thụ hưởng, ăn sẵn, và dựa hơi để hù dọa và miệt thị cái bọn ít may mắn hơn ông là chúng tôi. Đó phải đâu là cái tự do nội tại xuất sinh từ một năng lượng tinh thần gớm ghê của ý chí hướng tới tự do, khát khao tự do? Và, cái năng lượng tinh thần đó, cái ý chí nội tại khủng khiếp đó hướng tới tự do tuyệt đối của tinh thần, chúng tôi, những kẻ thiếu tự do bên ngoài, có thừa, và nhất định là có nhiều hơn ông.
Ông lấy làm lạ chăng?
Xin hiến vài ví dụ cho ông ngẫm nghĩ:
- Vladimir Holan, nhà thơ siêu hình Tiệp khắc, từng sống ở một đất nước thiếu tự do, thiếu nhân quyền và chưa được ấm no, chẳng khác gì lắm so với nơi chúng tôi đang ở. Holan là một khối xa xỉ khổng lồ, nhưng có thật, và uyên áo lắm, sang trọng lắm, ông ạ. Nếu ông muốn kiểm chứng, xin cứ hỏi Diễm Châu, bạn ôngi.
- Mikhail Bulgakov, tác giả “Nghệ nhân và Margarita” (The Master and Margarita), một quyển sách hư cấu tưởng tượng và triết lý phi thường, với kỹ thuật tân kỳ mà tới nay phương Tây còn ngưỡng mộ, còn bàn luận, và đem so sánh với “Những vần thơ quỷ” (The Satanic Verses) của Salman Rushdieii, nhưng xuất hiện trước cuốn sau đến mấy chục năm. Ông có biết rằng nhà văn viết cuốn sách này ở Liên Xô trong những năm dưới chế độ Stalin, nghĩa là, ở một xứ sở và một thời kỳ chẳng nhiều tự do hơn chúng tôi bao lăm?
- Imre Kertesz: xin mời đọc lại Diễn từ nhận giải Nobel và các bài viết khác về ông, rất nhiều, rất sẵn trên mạng, để trả lời câu hỏi: nhà văn sống ở xứ sở nào, tự do mà người ta cho ông là bao nhiêu, và bao nhiêu là cái tự do ông tự dành cho mình, ông tìm mọi cách để có lại cho mình, cái tự do của kẻ “bước ra khỏi hàng”, kẻ khước từ là một phần tử của một thế giới không có khả năng khao khát tự doiii.
vân vân…
Ông gọi họ là gì, những Holan, Bulgakov,… đó, thưa ông? Những xa xỉ phẩm ư? Danh hiệu quá đỗi cao quý ! Nhà văn đích thực là kẻ không tự bán mình hay tự hiến mình cho, không tự trói mình vào bất cứ cái gì: danh vọng, đàn bà, tiền bạc, quyền lực, đức tin, lý tưởng, thù hận. Y không chiếm hữu bất cứ cái gì, và không gì chiếm hữu y được. Quan tâm độc nhất của y, đó là tự do tựu thành chính y. Tôi gọi y là kẻ xa xỉ bậc nhất, trong một quần thể loài người mà tuyệt đại đa số cá thể của nó luôn luôn chiếm hữu và/hoặc bị chiếm hữu.
Tự Do bên trong những con người đó tuyệt đối lớn hơn sự thiếu tự do bên ngoài họ. Ông không phải là chúng tôi; hiển nhiên, ông tuyệt đối không có tư cách khẳng định về độ lớn của trữ lượng tinh thần tự do trong nội thể chúng tôi. Chúng tôi cần có và phải có nhiều ý hướng tự do hơn ông để tồn tại đường hoàng và mạnh trong cuộc hiện thế của chúng tôi. Ai là kẻ có quyền hơn chúng tôi để nói về cái lớn đích thực của con người tự do? Ai là kẻ có quyền phán rằng những người như chúng tôi có thể hay không thể tìm thấy chính chúng tôi, trên con đường của riêng chúng tôi?
Ông không thấy rằng chính trong cái nếp nghĩ hóa đá đó, ông đang rất ít tự do hay sao?
Chúng tôi xứng đáng hơn ông với danh hiệu những Con Người Tự Do.
2.
Ông muốn ám chỉ cái lãng mạn nào ở đây, thưa ông? Nếu ông muốn nói cái lãng mạn của Thơ Mới, của những “cây liễu rủ”, tôi rất lấy làm tiếc cho cách nghĩ của ông, của một não trạng đã chết. Ông không thấy rằng người trẻ chúng tôi không hề chia sẻ với ông cái não trạng đó sao, thưa ông? Ông không biết rằng não trạng của chúng tôi rướn về tương lai xa hơn ông rất nhiều hay sao? Có phải ông không đủ sức chấp nhận rằng chúng tôi có thế giới của chúng tôi, và trong đó, nếu có cái lãng mạn, hay cái siêu hình, thì đó là cái lãng mạn và siêu hình của chúng tôi, thuộc về chúng tôi, nghĩa là, thuộc về tương lai? Và, khi nói về “lãng mạn, siêu hình” với cái lối nhạo báng, bề trên đó, há ông không biết rằng chính phương Tây – nơi ông ở – đang ráo riết tìm lại cái lãng mạn sao?
Ông chưa hiểu tôi nói gì, phải không? Chúa tể những chiếc nhẫn (Lord of the Rings), Harry Potter, vân vân và vân vân… Chẳng phải phương Tây, thừa mứa khoa học và vật chất, chính những ngày này đang lên cơn sốt khao khát những cái phi thường, kỳ diệu, “phi khoa học”, “phi thực tế” đến độ “xa xỉ” nhường đó sao? Ông có bao giờ suy ngẫm về điều đó không? Một động thái tự nhiên để tìm sự cân bằng; đơn giản thế thôi, thưa ông. Và nỗi khao khát cái phi thường, kỳ diệu trong đời thường, chẳng phải chúng rất gần, hay thậm chí, về mặt nào đó, cũng chính là khao khát cái lãng mạn hay sao, thưa ông? Không lúc nào hơn trong chính thời đại này, nhân loại cần học lại sự lãng mạn, làm mới cái lãng mạn, tạo ra cái lãng mạn mới. Và nhận định của ông về Nguyễn Hữu Hồng Minh, “một kẻ lãng mạn muốn khoác chiếc áo siêu hình”, có khi là một lời khen, tuy chưa đúng lắm, và với ý đồ ngược lại, cũng đủ để nhận từ đối tượng một lời cám ơn, thưa ông.
3.
Là một nhà văn có tên tuổi thuộc thế hệ đàn anh, và đang sống ở nước ngoài, theo lẽ thường, ông là một nhân vật đáng cho chúng tôi kính trọng. Nhưng, ông đã làm chúng tôi quá thất vọng. Lẽ ra ông phải cẩn thận hơn khi nói về chúng tôi. Bài viết của ông khiến những người cầm bút trẻ, trong nước như chúng tôi cảm thấy bị xúc phạm. Và cảm giác bị xúc phạm của chúng tôi, liệu ông có khả năng hiểu rằng nó hợp lẽ và chính đáng? Chúng tôi rất tiếc, bởi từ xưa đến nay chúng tôi chưa bao giờ có ý định làm điều gì xúc phạm ông.
Ông vẫn tin rằng ông khác biệt về bản chất so với các vị chức sắc trong Hội Nhà văn Việt Nam, nhưng tôi e rằng ông với họ có nhiều cái chung hơn ông tưởng. Thế hệ chúng tôi không cần các ông. Không có nhiều những người đi trước đáng tin cậy, chúng tôi tin cậy vào chúng tôi. Chúng tôi tự tìm đường cho mình, không cùng các ông, xa hơn các ông, và chúng tôi có thừa sức làm việc đó, thưa ông.
© Talawas 2002
[1] Xem Tập thơ Vladimir Holan, Dịch giả Diễm Châu, NXB Trình Bày năm 1992
[2] Xem:
a) ‘Healthy Blasphemy: Dissenting Discourses in Rushdie and Bulgakov’, http://chuma.cas.usf.edu/~lucas/hb.html
b) ‘The myth of Goethe’s Faust in The Master and Margarita by Bulgakov’, http://www.unisa.ac.za/dept/press/myth/295/mccrew.html
c) ‘Mikhail Bulgakov’s ‘The Master and Margarita: a Literary Mystification’, http://bulgakov.stormloader.com/
d) ‘The Bacchae’ and ‘The Master and Margarita’, http://cr.middlebury.edu/public/russian/bulgakov/public_html/MaskingRLJ.pdf
[3] Xem ‘Imre Kertész – Nobel Lecture’, http://www.nobel.se/literature/laureates/2002/kertesz-lecture.html