Câu hỏi của ông Lý Suy Gẫm (talawas 27.09.08) rõ ràng và chính xác nên đáng trả lời và dễ trả lời. Ông muốn biết “với tài năng và lòng yêu dân tộc quê hương, sao bác không ở lại quê nhà góp một bàn tay xây dựng đất nước”.

Nếu không muốn chiếm chỗ trên mạng, tôi chỉ cần xin ông Lý Suy Gẫm vui lòng thay thế chữ “bác” trong câu hỏi của ông bằng chữ “Bác” viết hoa là xong, tuy rằng tôi rời nước từ phi trường Tân Sơn Nhứt chứ không phải từ bến Nhà Bè. Nhưng dẫu ngông cuồng ngạo mạn đến đâu, tôi cũng không dám phạm thượng và phạm húy tự đem mình ra ví với lãnh tụ nên xin dài dòng một chút.

Bác sĩ Nguyễn Văn Hưởng nguyên là Bộ trưởng Bộ Y tế, nguyên là Viện trưởng Viện Ðông y (của miền Bắc, khi đất nước còn chia cắt) có lần bảo tôi ở Sở Y tế Thành phố: “Rán mà ở lại với dân tộc.” Giáo sư Nguyễn Tấn Gi Trọng, Chủ nhiệm Bộ môn Sinh lý học của Trường Ðại học Y khoa Hà Nội (Giáo sư mất năm 2004) cũng hỏi tôi trong một chuyến đi Mỹ Tho (cùng Giáo sư Hồ Ðắc Di và bác sĩ Nguyễn Khắc Viện) “Mầy coi có ở lại được không mầy?” Ðối với nhị vị đồng nghiệp trưởng thượng này, tôi đều kính cẩn trả lời bằng nụ cười gượng gạo.

Tôi không hiểu rõ cộng sản bằng họ là một, tôi không yêu nước bằng họ là hai, tôi không có tài bằng họ là ba; nhưng họ cũng đã không ở lại để xây dựng đất nước: Ðoàn Văn Toại, Lê Văn Hảo chẳng hạn. Ý quên, cả Hoàng Văn Hoan nữa chứ! Trong thực tế, chính những người cộng sản từ miền Bắc vào đã khuyên bảo thân nhân, bằng hữu của mình ở miền Nam là nếu đi được thì đi đi.

Viết về trí thức thiên tả hay thân cộng, tôi có nghĩ đến nhị vị Trần Ðức Thảo và Nguyễn Mạnh Tường và có nhờ Nguyễn Du nói giúp về họ: “Rằng tài nên trọng mà tình nên thương”. Tôi không muốn ở lại – hay trở về – để rồi lâm vào hoàn cảnh của họ nên không thể góp một bàn tay xây dựng đất nước.

Ra đi mất nhiều lắm ông Lý Suy Gẫm ạ. Bản thân tôi mất mẹ, mất nhà; đó là nói những điều cụ thể. Dẫu vậy, cùng với tôi, gần như hầu hết tinh hoa của miền Nam, do chính quyền miền Nam đào tạo, cũng đều không muốn và không thể góp tay xây dựng đất nước. Chúng tôi biết rõ là không thể và không muốn xây dựng một đất nước mà ông Lý Suy Gẫm đang biết rõ hiện tình hơn chúng tôi. Chúng tôi không thể và không muốn yêu nước là yêu xã hội chủ nghĩa.

Xin cám ơn câu hỏi thấu tình đạt lý.