Dư luận báo chí Trung Quốc đánh giá “hiện nay một số nước xung quanh bằng các phương thức khác nhau đang thách thức nghiêm trọng chủ quyền của Trung Quốc đối với quần đảo Trường Sa" mà điển hình là việc Philippines định đưa quần đảo Trường Sa vào bản đồ nước mình. Như vậy, "chủ trương gác lại tranh chấp, cùng nhau khai thác" của Trung Quốc dường như không hề nhận được sự hiểu biết, hồi âm hoặc hưởng ứng tích cực của các nước hữu quan và xu thế quốc tế hóa vấn đề Trường Sa ngày càng rõ rệt.

Những hành động đó đã khiến vấn đề tranh chấp lợi ích và chủ quyền lãnh hải ở biển Đông giữa Trung Quốc và các nước Đông Nam Á vốn đã căng thẳng, nay lại càng phức tạp và ẩn chứa nhiều nhân tố bất ổn hơn. Tờ Thời báo Hoàn cầu dẫn nguồn tin từ một quan chức cấp cao của Philippines xác nhận Hạ viện nước này dự định thông qua dự luật nhằm kéo dài bản đồ nước này ra tới quần đảo Trường Sa. Tổng thống Arroyo coi việc này là một ưu tiên và Philippines dự định thông qua dự luật này vào trước tháng 5/2009 là thời hạn mà Công ước Luật biển yêu cầu phải đưa ra tuyên bố về đường cơ sở lãnh hải. Phía Philippines cho rằng nếu không sớm thông qua có thể dẫn đến mất Trường Sa. Việc này đã bị phía Trung Quốc phản đối, Bộ Ngoại giao Trung Quốc đã gửi công hàm cho Bộ Ngoại giao Philippines nêu rõ lập trường nhất quán của Trung Quốc là ủng hộ dùng phương thức hiệp thương, hòa bình giải quyết tranh chấp ở biển Đông. Do phía Trung Quốc nghiêm khắc kháng nghị, khiến việc xem xét dự luật này đã phải hoãn lại, nhưng căn cứ tình hình hiện nay, có thể Philippines sẽ thông qua dự luật trên vào trước tháng 5 năm nay chứ không để đến tháng 5/2009.

1. Chủ trương, chiến lược của Philippines đối với vấn đề biển Đông – Trường Sa

Tạp chí Thế giới Hải dương của Trung Quốc đánh giá "Philippines là nước chiếm lĩnh và khống chế thực tế đối với biển Đông-Trường Sa". Tranh chấp chủ quyền ở biển Đông của Philippines chủ yếu là tranh chấp đối với quần đảo Trường Sa. Từ năm 1947, sau khi độc lập không lâu, Philippines đã đề xuất "đảo Tân Nam” ^[1] do Nhật chiếm đóng trong Đại chiến Thế giới thứ Hai, tức là một phần quần đảo Trường Sa cần thuộc về nước này. Từ thập kỷ 70 đến nay, do lợi ích từ nguồn dầu khí phong phú ở Trường Sa, Philippines đã lần lượt chiếm thêm 9 đảo bao gồm Mã Hoan ^[2] , Nam Tỏa ^[3] , Trung Nghiệp ^[4] v.v. và hiện đang đẩy mạnh xây dựng cơ sở quân sự và đóng quân trên các đảo này. Ở đó, Philippines đã xây dựng 2 căn cứ không quân cỡ nhỏ, 3 căn cứ lục quân. Đặc biệt là trên đảo Trung Nghiệp, đảo lớn thứ 2 ở Trường Sa, Philippines đã đầu tư trên 5 triệu peso, lập kế hoạch tiến hành khai thác thành 3 giai đoạn, trong đó bao gồm xây dựng một tuyến đê phòng hộ dài 1.000 mét, một tuyến đường đê, một tuyến đường vòng quanh dài 3.000 mét, một sân bay bê tông có đường băng dài 1.500m, rộng 90m, có thể dành cho các loại máy bay chiến đấu và máy bay vận tải cỡ lớn như C-130 hiện nay của không quân nước này; trên đảo còn xây dựng các công trình quân sự như doanh trại, đài quan sát, lô cốt. Ngoài ra, Philippines còn đơn phương tuyên bố một số luật biển và đưa khu vực biển ở phía Đông quần đảo Trường Sa, rộng 410.000 km2 vào khu vực lãnh hải của mình.

Đồng thời, Philippines còn nhiều lần “bóp méo" Luật biển Quốc tế, mở rộng phạm vi thềm lục địa, tranh giành tài nguyên dầu mỏ ở biển Đông. Tháng 5/2002, Philippines đưa ra 2 chủ trương về vấn đề biển Đông: Một là Philippines phải được hưởng tài nguyên dầu khí ở biển Đông; hai là cần mở rộng phạm vi thềm lục địa. Philippines cho rằng theo “Công ước Luật biển Quốc tế”, giới hạn vùng thềm lục địa là 200 hải lý, nhưng Philippines là quốc đảo có cấu tạo địa chất đặc thù, nên thềm lục địa cần phải vươn ra 350 hải lý. Philippines sở dĩ muốn tìm cách chiếm Trường Sa, chủ yếu là do giá trị chiến lược kinh tế ở đây. Tài nguyên phong phú ở biển Đông đã khiến các nước xung quanh tranh giành khai thác, đặc biệt là Philippines, hiện nay dầu mỏ khai thác ở đây đã trở thành nguồn thu nhập quan trọng của nước này. Tài nguyên về ngư nghiệp ở Trường Sa cũng rất phong phú, chính vì vậy nhiều ngư dân Philippines cũng như các nước Đông Nam Á khác thường xuyên đến đây đánh cá, dẫn đến xảy ra tranh chấp, như việc Philippines thường tìm cớ để bắt bớ vô lý ngư dân Trung Quốc để tranh cướp tài nguyên ngư nghiệp.

2. Về biện pháp và hành động cụ thể của Philippines ở biển Đông-Trường Sa

Tạp chí Thế giới Hải dương của Trung Quốc đánh giá xu thế của chính sách về biển Đông của Philippines sau Chiến tranh Lạnh đến nay là "Dùng hành động đơn phương, tăng cường sự kiểm soát thực tế và tuyên bố thể hiện chủ quyền đối với những đảo bãi chiếm lĩnh“. Những biện pháp cụ thể chủ yếu gồm: Tăng cường tuần tra đối với các đảo, bãi đã chiếm; bắt giữ hoặc xua đuổi các ngư dân nước khác nhất là ngư dân Trung Quốc đánh cá ở các vùng biển phụ cận; thông qua các thủ đoạn xây dựng hải đăng ở các đảo; chiếm lĩnh, tăng cường tuần tra quân sự ở vùng biển phụ cận bãi đá Mỹ Tế ^[5] , phá hủy các bia chủ quyền của Trung Quốc ở một số đảo, bãi để thực hiện chủ quyền; tích cực thúc đẩy thực hiện hiện đại hóa hải quân và quốc phòng, nhất là thúc đẩy tăng cường lực lượng hải quân của không quân sau sự kiện bãi đá Mỹ Tế; xây dựng đường băng ở đảo Trung Nghiệp; trù tính thông qua gọi thầu xây dựng hệ thống ra-đa ở quần đảo Trường Sa, tăng cường giám sát, khống chế đối với các công trình của Trung Quốc ở quần đảo này. Điển hình của hành động đơn phương của Philippines đối với các đảo ở Trường Sa là sự kiện đảo Mỹ Tế năm 1995 và sự kiện đảo Hoàng Nham [Maccsfield Bank] năm 1997 giữa Trung Quốc và Philippines đã khiến dư luận đặc biệt quan tâm. Đồng thời, Philippines không ngừng thúc đẩy quốc tế hóa vấn đề biển Đông, dùng việc đưa vấn đề Trường Sa ra Tòa án Quốc tế để gây sức ép. Philippines không ngừng tăng cường gây thanh thế trong dư luận trong nhiều hoạt động ngoại giao, thúc đẩy quốc tế hóa vấn đề Trường Sa. Đối với các nước ASEAN, Philippines kêu gọi các nước này có lập trường nhất trí về vấn đề biển Đông và thông qua ASEAN nhằm tuyên truyền, thúc đẩy "Quy tắc ứng xử" ở biển Đông do Philippines đề xuất, để tăng cường quyền phát ngôn của Philippines đối với vấn đề biển Đông. Philippines đã nhiều lần kêu gọi để ngăn ngừa dùng vũ lực khống chế biển Đông, ASEAN cần "có chung tiếng nói" về vấn đề biển Đông. Tháng 11/1995, Philippines và Việt Nam đạt được thỏa thuận về "Quy tắc ứng xử", mục đích là duy trì ổn định ở khu vực tranh chấp đã chiếm lĩnh ở Trường Sa (tức đại bộ phận quần đảo Trường Sa). "Quy tắc ứng xử” bao gồm lấy luật pháp quốc tế làm căn cứ, thông qua đàm phán thúc đẩy giải quyết hòa bình tranh chấp Trường Sa. Tại Hội nghị Ngoại trưởng ASEAN ở Singapore tháng 7/1999, Philippines đưa ra "Quy tắc ứng xử" này với lý do nhằm ngăn ngừa việc các bên tranh chấp biển Đông "xây dựng công trình mới” và "mở rộng đất đã chiếm” ở các đảo, bãi đã chiếm, nhưng bản dự thảo "Quy tắc ứng xử" chưa được hội nghị chấp nhận, cũng không đạt tới thỏa thuận. Trong hội nghị thượng đỉnh không chính thức ASEAN lần thứ 3 và Hội nghị thượng đỉnh 10+3 tháng 11/1999, Philippines lại đưa ra dự thảo "Quy tắc ứng xử", nội dung bao gồm: Không có hành động nhằm đi vào những đảo, bãi hiện chưa chiếm cứ; thông báo cho các nước hữu quan những chính sách quan trọng sẽ ảnh hưởng tới khu vực, trên thực tế là giữ nguyên hiện trạng. Tại Hội nghị này, "Quy tắc ứng xử" lại trở thành vấn đề chủ yếu, nhưng trong quá trình thương lượng, do bất đồng ý kiến khá lớn giữa Trung Quốc và ASEAN và trong nội bộ ASEAN nên vẫn chưa được thông qua.

Một vấn đề hết sức đáng chú ý là Philippines muốn mượn sức mạnh của Mỹ, để tăng cường kiềm chế Trung Quốc. Năm 1992, sau khi Mỹ rút quân khỏi Philippines, nước này vội đưa vào lực lượng quốc tế để tăng cường quyên phát ngôn của mình về vấn đề biển Đông, trong đó ý đồ rõ ràng nhất là kéo Mỹ vào cuộc tranh chấp chủ quyền ở biển Đông. Tháng 1/1998, Mỹ và Philippines ký "Hiệp định về thăm viếng lẫn nhau giữa lực lượng hai nước", khôi phục giao lưu quân sự giữa hai bên với nội dung cơ bản là diễn tập quân sự chung và tàu quân sự thăm viếng lẫn nhau; căn cứ vào hiệp định này, diễn tập quân sự chung "vai kề vai" giữa hai nước được tổ chức nhiều lần. Mấy năm gần đây, quan chức cao cấp chính phủ và quân đội Mỹ còn lần lượt đến thăm Philippines thảo luận hợp tác quân sự, Mỹ lần lượt đạt được hiệp định cho phép tàu chiến và máy bay Mỹ có quyền vào căn cứ quân sự và hải cảng của nước này để tu sửa, tiếp tế hậu cần, từ đó từng bước hoàn thiện hệ thống tác chiến và bảo đảm hậu cần của Mỹ ở các căn cứ quân sự này. Năm 2000, Mỹ đồng ý giúp đỡ Philippines hiện đại hóa quân đội và đặt kế hoạch trong 3 năm sẽ viện trợ quân sự 700 triệu US$ cho Philippines, còn Philippines thì đồng ý cho Mỹ bí mật khôi phục một căn cứ hậu cần, đồng ý cho quân đội Mỹ sử dụng căn cứ quân sự Clark và Xulake [?] ở phía Bắc Philippines trong tình trạng khẩn cấp. Từ cuối năm 2002 trở lại đây, hai bên Mỹ-Phi lần lượt ký nhiều hiệp định quân sự và thường xuyên tiến hành các cuộc diễn tập quân sự ở khu vực biển Đông với sự tham gia ngày càng đông hơn của các nước khu vực và quy mô không ngừng mở rộng. Điển hình là năm 2003, quân đội Philippines và Mỹ lần lượt tiến hành diễn tập chung “Vai kề vai 2003" và "Calate [?] 2003" lấy bối cảnh là tác chiến chi viện Trường Sa. Gần đây, để tiếp tục duy trì chiến lược có lợi ở khu vực châu Á – Thái Bình Dương, ngăn chặn và kiềm chế sự trỗi dậy của Trung Quốc, Mỹ và Nhật Bản cũng tích cực những tay vào vấn đề biển Đông và lôi kéo các nước ASEAN đặc biệt là Philippines. Đồng thời, cũng có dư luận từ phía Philippines cho biết Tổng thống Arroyo có kế hoạch đi thăm đảo thuộc quần đảo Trường Sa hiện do phía Philippines chiếm đóng. Bởi vậy, ngày 12/3/2008, tại cuộc họp báo nhân kỳ họp thứ nhất Quốc hội Khóa 11 Trung Quốc, Bộ trưởng Ngoại giao Dương Khiết Trì đã tái khẳng định "Trung Quốc có chủ quyền không thể tranh cãi đối với quần đảo Trường Sa và vùng biển phụ cận, Trung Quốc tích cực chủ trương thông qua phương thức gác lại tranh chấp, cùng nhau khai thác để giải quyết vấn đề hữu quan".

3. Về "Thỏa thuận ba bên về nghiên cứu địa chấn biển trong những vùng được thỏa thuận tại biển Đông" giữa Trung Quốc, Philippines và Việt Nam

Báo Hải dương Trung Quốc dẫn lời Trưởng đoàn Philippines tại Hội nghị lần thứ 2 về khảo sát khoa học liên hợp 3 bên Trung Quốc – Việt Nam – Philippines tại biển Đông được tổ chức từ ngày 11-13/3 tại Quảng Châu vừa qua khẳng định 3 nước Trung – Việt – Phi là láng giềng nên có lịch sử hợp hợp tác và giao lưu gần gũi lâu đời, hy vọng từ nay về sau việc tăng cường hợp tác trong các lĩnh vực bảo vệ tài nguyên biển, gìn giữ môi trường biển, an ninh hàng hải và phòng chống thiên tai giữa 3 nước sẽ đẩy sâu hơn nữa hoạt động khảo sát liên hợp 3 bên ở biển Đông. Dư luận báo chí Trung Quốc dẫn các chuyên gia, học giả nước ngoài đánh giá Thỏa thuận Ba bên về khảo sát nghiên cứu hải dương (JMSU) giữa Trung Quốc, Philippines và Việt Nam ký ngày 14/3/2005 được coi là một bước tiến đúng hướng, là một thắng lợi của sự xây dựng đồng thuận và thực hiện kiềm chế tự nguyện và là một hình mẫu có thể cho tương lai. Dư luận ca ngợi cuộc khảo sát địa chấn ba bên, coi đó là một sự kiện có tầm quan trọng lớn, phản ánh sự giải thích của Philippines và Trung Quốc trong vấn đề này. Các bên liên quan giải thích rằng vấn đề này chỉ liên quan tới hoạt động thương mại của các công ty dầu lửa quốc gia, chứ không làm thay đổi tuyên bố chủ quyền của ba nước liên quan. Dư luận dẫn lời Tổng thống Arroyo gọi đó là một "đột phá trong lịch sử ngoại giao vì hòa bình và an ninh trong khu vực".

Tuy nhiên, báo chí Trung Quốc cũng cho biết hiện nay có dư luận ở Philippines và nước ngoài đang chỉ trích Philippines "phản bội" các nước ASEAN, đi ngược lại nguyên tắc chung của khối, nhượng bộ Trung Quốc trong vấn đề biển Đông-Trường Sa để đổi lại các khoản tài chính to lớn từ phía Trung Quốc. Dư luận cho biết hiện tại, không chỉ chi tiết của thỏa thuận ba bên còn chưa được rõ, mà hầu như chưa có chi tiết nào được tiết lộ về tiến triển của việc nghiên cứu địa chấn, một việc sẽ được kết thúc trong vài tháng tới. Nhiều việc sẽ phụ thuộc vào kết quả khảo sát và việc các bên sẽ làm gì tiếp sau đó.

Một số quan chức ở khu vực cho biết Trung Quốc đã tiếp cận Malaysia và Bruney một cách riêng rẽ, đề nghị về những thỏa thuận tương tự. Nếu việc Trung Quốc chia rẽ ASEAN và các thành viên đòi hỏi chủ quyền ở Đông Nam Á được khẳng định, đồng thời Trung Quốc giành được quyền phát triển chung ở khu vực biển Đông chỉ với luận điểm là nằm trong "đòi hỏi lịch sử", thì Trung Quốc sẽ đạt được một loạt thắng lợi có ý nghĩa quan trọng. Báo chí Trung Quốc dẫn lời một quan chức thuộc Văn phòng Tổng thống Philippines cho biết hiện nay, chính phủ nước này đáng xem xét khả năng kéo dài JMSU và thỏa thuận này không chỉ có lợi cho Trung Quốc hiện nay mà có lợi cho tất cả các bên tham gia khác là Philippines và Việt Nam. Thỏa thuận JMSU hiện nay sẽ hết hạn vào ngày 30/6/2008 và Bộ Năng lượng Philippines sẽ sớm đệ trình phương án gia hạn thỏa thuận. Ba nước Philippines, Việt Nam và Trung Quốc có thời gian đến 30/6 tới để hoàn thành phần hai của dự án JMSU kéo dài ba năm. Theo Thỏa thuận, ba bên sẽ tôn trọng luật pháp và kết quả của việc thực hiện sẽ được đệ trình để ba chính phủ thông qua. Phạm vi dự án không chỉ đo đạc vùng quần đảo Trường Sa mà còn nhằm kiểm tra lượng dầu và khí ở đây. Thoả thuận giữa Philippines với Trung Quốc về việc nghiên cứu địa chấn chung đã nảy sinh tranh cãi trong nhiều vấn đề. Một số quan chức Philippines cho rằng đó là ý kiến của các chính trị gia có quan hệ tới kinh doanh, những người có những hợp đồng kinh doanh với phía Trung Quốc, trong khi Tổng thống Arroyo lại không tham khảo Bộ Ngoại giao. Khi Bộ Ngoại giao được biết về vấn đề này và bày tỏ sự phản đối thì đã quá muộn.

Các nhà ngoại giao nước này cảnh báo bà Arroyo rằng trong khi việc phát triển chung được thực hiện thành công ở đâu đó, Trung Quốc khẳng định khu vực đó thuộc về họ. Các nhà phân tích cho rằng những thoả thuận như vậy sẽ làm chia rẽ ASEAN./.

^[1]Tên người Nhật gọi Trường Sa. (Mọi chú thích là của talawas.)
^[2]马欢岛 Mahuan Dao. Tên Philippines: Lawak. Tên Việt: Đảo Vĩnh Viễn.
^[3]Nam Thược Đảo ? 南钥岛 Nanyue Dao. Tên Philippines: Kota. Tên Việt: Đảo Loại Ta.
^[4]中业岛 Zhongye Dao. Tên Philippines: Pag-asa. Tên Việt: Đảo Thị Tứ.
^[5]Tức Đá Vành Khăn