Vào 9 giờ sáng thứ Tư 13/2/2008 vừa qua, trong bài phát biểu dài khoảng 25 phút, Thủ tướng Kevin Rudd đã chính thức nói xin lỗi với người Thổ dân và người thuộc đảo Torres Strait trước quốc hội Úc về những sai lầm xảy ra trong quá khứ.

Nhiều người đã chờ đợi lời xin lỗi này hơn 11 năm qua, đặc biệt dưới thời ông John Howard cầm quyền (1996-2007), nhưng đến cuối năm 2007, điều này vẫn không xảy ra. Điều khó hiểu là vào tháng Tư năm 2007, bản báo cáo mang tên “Mang họ về nhà” ^[1] do Ủy hội Nhân quyền và Cơ hội Bình đẳng thực hiện vào năm 1997 cung cấp đầy đủ tài liệu và bằng chứng về “Thế hệ bị đánh cắp” (Stolen generation), nhưng chính phủ Howard vẫn một mực từ chối nói lời xin lỗi.

Trong bối cảnh như thế, mà nhiều người cho là đã để quá hạn quá lâu (long overdue), ông Kevin Rudd hứa với cử tri Úc trong cuộc tranh cử liên bang vào cuối năm 2007 rằng nếu lên nắm quyền thì chính phủ mới sẽ thực hiện lời xin lỗi. Và ông đã thực thi lời hứa đó, đặt vấn đề này thành một trong những ưu tiên hàng đầu của chính phủ hiện nay (ngoài các vấn đề quan trọng khác như môi trường, giáo dục và quan hệ lao tư), là mục đầu tiên được mang ra thảo luận và tìm cách giải quyết trong những ngày đầu khi Quốc hội Úc tái nhóm họp.

Bài phát biểu của ông Rudd hôm đó chân thành, cảm động, thẳng thắn nhìn nhận vấn đề, không tránh né và chiếm được cảm tình của hầu như mọi giới (từ trí thức đến dân thường, nhưng có lẽ ngoại trừ giới bảo thủ). Ông Rudd không những nói lời xin lỗi đến ba lần trong lời phát biểu (đúng ra là 6 lần vì ông lập lại đoạn xin lỗi đó 2 lần) mà còn dùng chữ “thế hệ bị đánh cắp” (Stolen generation) như một sự xác nhận chính thức những gì đã xảy ra.

Đối với người Thổ dân, ông Rudd thưa rằng ông (với quyền Thủ tướng, và đại diện chính quyền, và quốc hội Úc) xin lỗi đối với những tổn thương, đau nhức và đau đớn vì những điều (bộ) luật mà các quốc hội và chính quyền trước dựng lên; và xin lỗi đối với sự thiếu phẩm cách, sự làm mất danh giá và sự sỉ nhục thể hiện trong các bộ luật này. Ông cho rằng không có điều gì ông nói hôm nay có thể làm tan biến những tổn thương mà cá nhân họ đã chịu đựng. Bất cứ lời nói nào ông nói hôm nay cũng không thể thay đổi được những gì đã xảy ra; bởi tuy lời nói hay biểu tượng là quan trọng, nỗi đau là một điều gì đó rất là cá nhân.

Đối với người không Thổ dân, ông Rudd trình bày những nguyên do tại sao cần nói lời xin lỗi, trong đó ông đưa ra một trường hợp điển hình xảy ra cho một phụ nữ gốc Thổ tên Nanna Nungala Fejo mà ông cho là tao nhã, hùng biện và kỳ diệu (ở độ tuổi 80) và đầy sức sống, dù những gì xảy ra cho bà là quá đau đớn (khoảng năm 1932, lúc bà mới 4 tuổi, bà và nhiều trẻ con Thổ dân khác bị cách ly khỏi mẹ và gia đình trên danh nghĩa bảo vệ – protection…). Sau khi trình bày câu chuyện của bà Fejo, ông Rudd kể lại rằng khi hỏi bà Fejo bà nghĩ ông nên nói gì về câu chuyện của bà, thì sau khi suy nghĩ một lát, bà trả lời: “Tất cả những người mẹ đều quan trọng. Gia đình, và giữ gia đình với nhau là rất quan trọng. Điều rất hay là bạn được bao bọc bởi tình thương yêu và tình thương yêu đó được truyền xuống cho các thế hệ (tiếp nối)”.

Câu chuyện xảy ra cho bà Fejo, ^[2] ông Rudd nhấn mạnh, không chỉ là trường hợp duy nhất mà trên thực tế đã có hàng chục ngàn trường hợp như thế. Đối với những ai còn ngờ ngợ tại sao phải nói xin lỗi, thì ông Rudd biện luận rằng xin nhớ rằng giữa thập niên 1910 đến 1970, từ 10 đến 30 phần trăm trẻ con Thổ dân, nghĩa là khoảng 50,000 trẻ con, bị cách ly khỏi gia đình bằng áp lực… Hơn nữa, ông Rudd cho rằng nếu chuyện này xảy ra cho người khác (tức không phải người Thổ), và nếu đặt mình vào trường hợp của người ta, thì mình sẽ nghĩ sao?

Ông Rudd nói tuy các câu chuyện này thét lên để được nghe, thét lên cho một thời xin lỗi, nhưng từ quốc hội của quốc gia này, đã có những chuỗi dài im lặng mang tính cách chai đá, cứng đầu và câm lặng khó hiểu hơn một thập niên qua (ý ông ám chỉ chính phủ Howard). Ông nói quốc hội này không hiểu vì lý do gì đã treo (giò) các bản năng phân biệt đúng sai, và cứ viện cớ để đẩy sự sai lầm to lớn này qua một bên, để nó phai dần với các sử gia, giới khoa bảng, và các chiến binh văn hoá (cultural warriors), coi các “thế hệ bị đánh cắp” không gì hơn một hiện tượng xã hội học lý thú (an interesting sociological phenomenon”. Nhưng theo ông Rudd, “thế hệ bị đánh cắp không phải là sự tò mò trí thức (intellectual curiosities), mà họ là những con người, những con người bị tổn thương trầm trọng bởi những quyết định của các quốc hội và chính quyền. Nhưng giờ đây, thời gian để chối bỏ, để đình trệ, cuối cùng cũng kết thúc. Quốc gia đòi hỏi khả năng lãnh đạo chính trị để đưa chúng ta tiến tới. Sự lương thiện, sự lương thiện của con người, sự lương thiện phổ quát toàn cầu, đòi hỏi quốc gia này bước tới để sửa cái sai lịch sử này (step forward to right an historical wrong). Đó là những gì chúng ta đang làm tại địa điểm này ngày hôm nay”.

Ông Rudd nói cho đến khi nào người Úc đối diện với sự thật về các thế hệ bị đánh cắp này, sẽ luôn có bóng tối bao phủ lên họ. Ông kêu gọi nên lật trang sử mới, và hứa sẽ không bao giờ để chuyện đó xảy ra lần nữa. Sau chót, ông Rudd biện luận rằng những giải pháp trước đây đều thất bại, cần có phương thức mới, bởi những hậu quả gây ra cho người Thổ dân quá to lớn cho nên thử thách hiện tại quá to lớn. Ông mời Thủ lãnh đối lập Brendan Nelson cùng đứng chung trong ủy ban liên đới chính sách (joint policy commission), với nhiệm vụ phát triển và thực hiện, đầu tiên hết là một sách lược về nhà cửa (để cung cấp nơi ăn chốn ở) cho những cộng đồng xa xôi trong vòng 5 năm tới…

Tóm lại, ông Rudd chính thức nói xin lỗi với tư cách và Thủ tướng Úc cũng như đại diện chính phủ Úc và quốc hội Úc, kêu gọi phải làm đúng những gì đã sai (to right a “great and historic” wrong), và tin tưởng rằng nước Úc sẽ vươn mình lớn mạnh sau khi ghi nhận đầy đủ và can đảm đối diện sự kiện này.

Thủ lãnh đối lập Brendan Nelson cũng phát biểu trước quốc hội Úc, bày tỏ quan điểm tán thành kiến nghị (motion) của Thủ tướng Rudd đưa ra, và cũng trình bày quan điểm của ông và đảng Tự do về vấn đề này. Mặc dù phần lớn bài phát biểu của ông Nelson xác nhận những gì xảy ra trong quá khứ, và bày tỏ sự cảm thông, hối tiếc và chính thức xin lỗi người Thổ dân, nhưng vì lập trường của đảng Tự do nói chung và cựu Thủ tướng John Howard nói riêng đã không muốn chính thức nói xin lỗi từ lâu nay (bây giờ hiển nhiên đã khác), cho nên nhiều điểm trong bài phát biểu của ông Nelson vẫn cho thấy một số sự gượng ép và thiếu thành tâm. Do đó, trong lúc ông Nelson phát biểu, có nơi có đến chừng 2/3 số người tham dự (bên ngoài quốc hội và các thành phố chính trên toàn Úc, nghĩa là khoảng vài chục ngàn người, qua màn ảnh lớn được dựng lên hoặc có sẵn cho sự kiện này) đã quay lưng lại màn ảnh, nghĩa là không ủng hộ quan điểm của ông. Có nhiều người trong đám đông hô to: “Nhục nhã” (shame)… Điều đáng nói là hai nhân viên quan trọng của ông Rudd, Lachlan Harris, thư ký báo chí (truyền thông) và Tim Gleason, cố vấn truyền thông, cũng vì quay lưng lại với ông Nelson nên bị phía đối lập chỉ trích và buộc nói lời xin lỗi với ông Nelson. Lý do, dù khác quan điểm giữa hai đảng, nhưng đây là một biểu hiện chung mang tính lưỡng đảng và lịch sử, do đó, tuy người dân có quyền tuỳ ý bày tỏ ý kiến, nhưng các dân biểu thượng nghị sĩ và nhân viên chính phủ, nhất là những người nắm vai trò quan trọng của hai bên, không nên có cử chỉ gây bất hoà hay làm mất tinh thần đoàn kết vào lúc này. Sau đó, hai người này đã viết thư xin lỗi đến ông Nelson bày tỏ sự hối tiếc về hành động hoàn toàn không thích đáng (entirely inappropriate) của mình.

Các lãnh tụ chính trị, cựu lãnh đạo quốc gia và lãnh đạo truyền thông đa số tán thành những điểm chính mà ông Nelson nêu trong bài, và tinh thần hoà giải của ông trước toàn thể quốc hội. Đúng là bài diễn văn của ông là khá tinh vi phức tạp (sophisticated), như Paul Kelly (một trong những chủ bút chính của nhật báo The Australian) đã chia sẻ trong bài viết của mình. Điều quan trọng, theo tôi, là sau cùng ông Nelson dám nói thẳng, nói cả những mặt tiêu cực và tích cực của hai bên (chính sách của các chính phủ và quốc hội Úc trước đây và những vấn đề của người Thổ dân hôm nay), tuy nó có làm giảm đi sự cảm động và tương thân lân ái đang lên cao cho tinh thần hoà giải của ngày lịch sử này.

Dù sao, có một số điểm tích cực và cảm động đáng được ghi nhận.

Thứ nhất, sau khi hai ông Rudd và Nelson phát biểu xong, một kiến nghị (motion) được hỏi với tất cả thành viên của quốc hội, và những ai đồng ý thì xin đứng lên để bày tỏ (khác thông lệ bình thường). Kết quả là toàn thể quốc hội (hạ viện) đã đứng lên ủng hộ kiến nghị này.

Thứ hai, hai ông (mang ý nghĩa thống nhất về mục đích) cùng bà Jenny Macklin, Tổng trưởng Thổ dân Sự vụ (người trách nhiệm chính cho sự kiện này trong những tuần qua), đã đến bắt tay, ôm hôn các lãnh đạo và đại diện người Thổ dân (được mời như khách đặc biệt có mặt trong quốc hội). Cử chỉ đẹp đẽ này được sự tán thành bằng sự vỗ tay và đứng dậy của mọi người trong quốc hội nên đã tạo những xúc động lớn trong lòng những người theo dõi sự kiện.

Thứ ba, vì tầm quan trọng của sự kiện hôm nay đối với nền giáo dục, nhất là về lịch sử của người Thổ dân, nên các trường trung học trên toàn quốc đã được khuyến khích dành thời gian để theo dõi sự kiện này qua truyền hình. Các bộ trưởng giáo dục tiểu bang cũng khuyến khích tất cả các trường nên ghi nhận và ăn mừng sự kiện trọng đại này trong lịch sử của nước Úc. Trường đại học Melbourne (một trường danh tiếng nhất nhì tại Úc) sẽ treo cờ Thổ dân hôm nay, và cho phép các nhân viên gốc Thổ tại trường nghỉ nửa ngày để tham dự buổi lễ. Glyn Davis, viện trưởng đại học Melbourne (dù tên của chức vụ là Vice-chancellor), trong một thông điệp gửi đến nhân viên và sinh viên của trường, đã nói lời xin lỗi với “thế hệ bị đánh cắp” như sau: “Đại học ghi nhận sự hối tiếc sâu sắc đối với những bất công mà người Thổ dân đã chịu đựng vì kết quả của sự định cư của người Châu Âu”. Hôm thứ Ba 12/2/2008, Tổng toàn quyền Michel Jeffrey thúc giục các trường học của Úc dạy nhiều hơn về lịch sử người Thổ.

Thứ tư, buổi lễ khai mạc một quốc hội mới (từ ngày bầu cử Úc vào cuối năm ngoái đến giờ chưa chính thức nhóm họp lại) vào thứ Ba 12/2/2008 có thêm phần lễ tiếp đón theo truyền thống Thổ dân, là lần đầu tiên xảy ra như thế trong suốt 107 năm hình thành quốc hội liên bang (năm 1901). Cả Thủ tướng Rudd và ông Nelson đều tán thành ý kiến nên biến điều này thành một truyền thống vĩnh viễn. Đây là một cử chỉ và biểu tượng bày tỏ sự công nhận và kính trọng đối với người Thổ, bởi dù gì đi nữa thì họ vẫn là người chủ của mảnh đất này, đã sống ở đây từ vài chục ngàn năm trước.

Cuối cùng, tuy cựu Thủ tướng Howard (1996-2007) không có mặt (với lý do là bận, không thể đến dự) nhưng tất cả các cựu Thủ tướng Úc từ thời 1970 trở đi (tức là sau khi các chính sách này không còn thực hiện nữa) đều có mặt. Ông Gough Whitlam (1972-1975), ông Malcolm Fraser (1975-1983), ông Bob Hawke (1983-1991), và ông Paul Keating (1991-1996). Tất cả các tờ báo lớn của Úc đều tán thành nội dung và tinh thần (hoà giải) trong bài diễn văn của ông Rudd, đồng thời ca ngợi nỗ lực hoà giải của ông Nelson và ghi nhận những điều ông nêu ra. Học sinh các trường tiểu học phần lớn tuy không được xem trực tiếp sự kiện này trên truyền hình vì các thầy cô nghĩ các em còn quá nhỏ để hiểu những phát biểu chính trị như vậy, tuy nhiên thầy cô cũng tóm lược và đơn giản hoá tinh thần chính của sự kiện này để các em hiểu.

Một sự kiện cũng đáng được đề cập trước khi kết thúc bài viết này, là việc chính phủ Anh từ chối lời kêu gọi nói xin lỗi với người Thổ dân. Luật sư nhân quyền gạo cội, Geoffrey Robertson, đã kêu gọi chính phủ Anh tán thành lời xin lỗi của Thủ tướng Rudd bởi vì theo ông, trí thức Anh đã khuyến khích hình thành chính sách bắt (cắp) trẻ con Thổ dân, bởi họ tin rằng sắc thể Thổ dân là giống thoái hoá, nên cần phải được lai giống (breed out) để tồn tại. Do đó. Anh mang trên vai một “trách nhiệm lịch sử nặng nề” đối với thế hệ bị đánh cắp và nên xin lỗi. Tuy nhiên, một nhân viên thuộc Bộ ngoại giao Anh cho rằng “Lời xin lỗi trong quốc hội Úc là một vấn đề của người Úc và đề cập đến các luật pháp và chính sách của các chính phủ và quốc hội liên tiếp của Úc”.

Dù lạc quan và cảm động mấy về tinh thần hoà giải và tính nhân bản thể hiện trong xã hội Úc hôm nay, đây hiển nhiên chỉ là bước đầu của tiến trình hoà giải. Khó khăn và thử thách trước mặt vẫn còn lớn lắm. Dù sao, như nhiều người Thổ dân cho biết, họ đã mong đợi ngày này đến từ lâu, có khi tưởng nó sẽ không xảy ra trong cuộc đời của họ, cho nên sau thứ Tư 13/2/2008, họ có thể yên tâm trong lòng rằng sự thật lịch sử đã được ghi nhận và tôn trọng, nỗi đau đớn và tổn thương trong lòng họ bấy lâu nay đã được nhiều người chia sẻ và cảm thông, và sự bồi thường về vật chất lẫn tinh thần cho các nạn nhân và gia đình của họ là điều tất yếu xảy ra trong thời gian tới.

Melbourne 15/2/2008

Phụ lục

Diễn văn “xin lỗi” của Thủ tướng Kevin Rudd ^[3]

Hôm nay, chúng ta vinh danh người Thổ dân của mảnh đất này, những văn hoá lâu đời và liên tục nhất trong lịch sử nhân loại.

Chúng ta phản ảnh về sự ngược đãi trong quá khứ đối với họ.

Chúng ta phản ảnh cụ thể về sự ngược đãi đối với những người thuộc các hế hệ bị đánh cắp (stolen generations), một chương nhơ trong lịch sử của quốc gia chúng ta.

Thời điểm đã đến để quốc gia lật sang một trang mới trong lịch sử Úc bằng cách làm đúng những điều sai của quá khứ, và như thế tiến bước về tương lai với sự tự tin.

Chúng ta xin lỗi về những luật pháp và chính sách của các chính quyền và quốc hội liên tiếp đã gây nên sự đau buồn, đau đớn và mất mát trầm trọng đối với những người bạn Úc của chúng ta (trước đây họ không được xem là bạn).

Chúng ta xin lỗi đặc biệt về sự cách ly trẻ con Thổ dân và đảo Torres Strait từ gia đình, cộng đồng và đất nước của họ.

Đối với sự đau nhức, đau đớn và tổn thương của các thế hệ bị đánh cắp này, và con cháu và gia đình của họ bị bỏ lại đàng sau, chúng ta nói xin lỗi.

Đối với những người mẹ, người cha, anh chị, do những đổ vỡ chia ly gia đình và cộng đồng, chúng ta nói xin lỗi.

Và đối với sự thiếu phẩm cách và sự làm mất danh giá gây ra cho một dân tộc tự hào và một văn hoá tự hào, chúng tôi nói xin lỗi.

Chúng ta, Quốc hội Úc, trân trọng thỉnh cầu rằng lời xin lỗi này được đón nhận trong tinh thần mà nó được đề nghị như phần của (nỗ lực) làm xoa dịu vết thương của quốc gia.

Cho tương lai mà chúng ta tin tưởng; (đòi hỏi việc) giải quyết bằng cách trang sử mới của lục địa cao quý này phải được viết (lại) bây giờ.

Chúng ta hôm nay nắm lấy bước đầu này bằng việc ghi nhận quá khứ và đưa ra yêu sách cho tương lai cho hết thẩy mọi người Úc.

Một tương lai mà Quốc hội này phải kiên quyết rằng những bất công của quá khứ phải không bao giờ, không bao giờ xảy ra lần nữa.

Một tương lai mà chúng ta khai dụng sự quyết tâm của tất cả mọi người Úc, Thổ dân hoặc không phải Thổ dân, để giảm đi khoảng cách giữa chúng ta về tuổi thọ, về thành đạt giáo dục và cơ hội kinh tế.

Một tương lai mà chúng ta nâng niu cơ hội để đề ra những giải pháp mới cho những vấn đề kéo dài trong đó những cách thức cũ đã thất bại.

Một tương lai dựa trên sự tương kính, tương quyết và tương nhiệm (mutual respect, mutual resolve and mutual responsibility).

Một tương lai mà tất cả người Úc, bất kể nguồn gốc, là những đối tác thật sự bình đẳng, với cơ hội bằng nhau, và với nhiệm vụ như nhau trong việc định hướng chương sử mới của đất nước cao quý này, nước Úc.

© 2008 talawas

^[1]Bring Them Home, http://www.humanrights.gov.au/social_justice/bth_report/index.html
^[2]http://www.talawas.org/talaDB/showFile.php?res=12278&rb=0402
^[3]Bản dịch ở đây là bài được Văn phòng Thủ tướng gửi cho các báo chí, phần lớn tóm tắc các điểm chính của bài diễn văn mà ông Rudd đọc vào sáng Thứ Tư 13/2/2008. http://www.theage.com.au/news/national/pms-sorry-address/2008/02/12/1202760291188.html. Nguyên văn của bài diễn văn thì dài hơn nhiều, xin tham khảo http://www.aph.gov.au/thisweek/index.htm).