Nhân dịp Đại hội Đảng lần thứ 17 sắp họp, với tư cách là một đảng viên già vào Đảng đã hơn bẩy mươi năm, tôi thành tâm chúc Đại hội thu được thành quả tích cực, có những cống hiến mới trong việc phát triển kinh tế, dân chủ chính trị, dựa vào pháp luật trị nước, quốc gia giầu mạnh, thế giới hòa bình.

Từ Hội nghị Trung ương 3 khóa 11 Đảng ta đến nay, dưới sự lãnh đạo chính xác của Trung ương Đảng, trải qua gần ba mươi năm cải cách mở cửa, cải cách thể chế kinh tế và xây dựng kinh tế, nước ta đã thu được thành tựu mà cả thế giới đều thấy, nhưng cải cách thể chế chính trị của chúng ta chưa theo sát, kéo lùi cải cách thể chế kinh tế và xây dựng kinh tế, sự tiến bộ của quốc gia, nguy cơ đồng thời phát sinh. Vì thế đối với tính chất và phương pháp đảng lãnh đạo nhà nước, cá nhân tôi cho rằng nên có sự suy ngẫm lại và nhận thức hơn nữa.

Trong bài viết năm 1942 trước khi mất, phê bình sự độc tài chuyên chế của Stalin, Trần Độc Tú ^[1] đã bàn đến dân chủ như thế này: “Kiến giải nông cạn nhất chẳng qua là nhìn chủ nghĩa dân chủ như là chuyên lợi phẩm của giai cấp tư sản”. “Nếu như có người phản đối hoặc phỉ báng dân chủ của xã hội chủ nghĩa tư bản thì đó không phải là chủ nghĩa Marx mà là chủ nghĩa phát xít; đó không phải là phản đối giai cấp tư sản mà là ủng hộ giai cấp tư sản bức hại giai cấp vô sản càng tàn ác hơn càng lộ rõ hơn”. “Dân chủ không phải là khái niệm của giai cấp nào, mà là do loài người đấu tranh mấy trăm năm mới thực hiện được”. Trước khi Đảng Cộng sản lãnh đạo nhân dân giành được chính quyền đã một mực coi chống chuyên chế phong kiến là nhiệm vụ chủ yếu của cách mạng Trung Quốc; nhưng sau khi giành được chính quyền điều đáng tiếc là chúng ta đã làm nhạt hóa thậm chí vứt bỏ nhiệm vị chủ yếu của cuộc cách mạng dân chủ này, đã sai lầm coi chủ nghĩa tư bản và giai cấp tư sản là kẻ thù chủ yếu. Từ “tam phản ngũ phản”, phê phán “Truyện Vũ Huấn”, phê phán Du Bình Bá ^[2] , phê phán Hồ Thích ^[3] , quét sạch “Tập đoàn phản cách mạng Hồ Phong” ^[4] , quét sạch bọn phản động, phê phán “Củng cố trật tự chủ nghĩa dân chủ mới” đến đề xuất “Đường lối chung thời kỳ quá độ” (tước đoạt quyền sở hữu tư liệu sản xuất của nhà tư bản cho đến của nông dân), đồng thời với việc định ra chỉ có một tôn thờ trong lĩnh vực hình thái ý thức đã lũng đoạn toàn diện nền kinh tế quốc dân. Tiếp đó lại tiến hành hơn nữa cái gọi là “Cách mạng xã hội chủ nghĩa trên đường lối chính trị và trên đường lối tư tưởng”, phát động đấu tranh chống phái hữu, tước đoạt tự do ngôn luận và tự do xuất bản của toàn xã hội. Tiếp đó là “nhảy vọt lớn” vượt Anh đuổi kịp Mỹ, “chống hữu khuynh” cho đến “Đại Cách mạng Văn hóa”. Từ sau năm 1949 cho đến trước cải cách mở cửa, tổng kết số người bị chỉnh trong cả nước tới hơn một trăm triệu người, số người bị chỉnh đến chết và chết đói là mấy chục triệu người. Ngoài việc tổn thất to lớn về sinh mạng và của cải ra, tổn thất to lớn về của cải tinh thần còn lớn hơn, một lượng lớn tinh anh trong phần tử trí thức bị tiêu vong, toàn bộ giới trí thức trở thành “lão chín thối”, giáo dục bị phá hoại nghiêm trọng, đạo đức xã hội bị mất đi, khiến người ta đau lòng đến cực độ. Đó là hậu quả ác liệt thảm khốc của việc chưa thiết lập được sự ràng buộc lẫn nhau giữa dân chủ và quyền lực. Tôi còn nhớ vào cuối năm 1978, khi cùng Ân Tử Văn Trưởng ban Tổ chức nhiều năm, đợi lệnh về Bắc Kinh bình phản, phục chức tại bệnh viện Hợp Phì tỉnh An Huy, đồng chí đã nói với tôi một câu: ai có thể giám sát, đôn đốc được Mao Trạch Đông?

Tôi cho rằng những vấn đề phát sinh trong quá khứ, cũng như một số nguy cơ tồn tại trước mắt trước tiên bắt nguồn trong nội bộ Đảng ta. Đảng ta hiện nay là đảng cầm quyền, nếu Trung Quốc muốn từ căn bản ngăn chặn triệt để nguồn gốc phát sinh những vấn đề nói trên thì phải xoá bỏ hơn nữa, có hiệu quả hơn nữa “địa vị đặc quyền” của Đảng ta. Nói từ tình hình hiện nay, trước tiên Đảng ta phải dẫn đầu gương mẫu chấp hành hiến pháp, dựa vào pháp luật bảo đảm cho nhân dân được hưởng các quyền lợi công dân như tự do ngôn luận, tự do báo chí, tự do xuất bản, tự do thành lập đoàn, hội v.v… để thuận lợi cho việc Đảng ta tiếp nhận sự giám sát đôn đốc của quần chúng và dư luận, bảo đảm quyền lực chấp chính không bị lạm dụng. Về việc dân chủ hóa, bản thân Đảng, trong thư gửi Đại hội 16, tôi đã có 5 kiến nghị, bây giờ vẫn thuyết minh về ba mặt của kiến nghị đó:

1. Phải nghiêm túc tổng kết bài học kinh nghiệm lịch sử của Đảng. Tiền đề của quan điểm phát triển khoa học là quan điểm lịch sử khoa học. Từ những năm tháng chiến tranh đến sau khi cầm quyền từ lý luận đến quá trình suy ngẫm lại thực tiễn của “thể chế chuyên chế” cũng như hậu quả của nó, đó vẫn là một nhiệm vụ to lớn mà chúng ta còn chưa hoàn thành.

Trong lịch sử Đảng, quyết nghị lịch sử thứ nhất là để phủ định chủ nghĩa giáo điều và chủ nghĩa kinh nghiệm, từ đó dựng nên được tư tưởng Mao Trạch Đông và địa vị lãnh đạo của bản thân ông, nhưng đối với những sai lầm như đánh đoàn AB ở khu Xô-viết trong thời kỳ nội chiến và phong trào cứu vớt ở Diên An v.v…, đều chưa đề cập tới.

Nghị quyết về vấn đề lịch sử thứ hai chủ yếu là tổng kết mười năm “Đại Cách mạng Văn hóa”. mặc dù đã chỉ ra sai lầm lúc cuối đời của đồng chí Mao Trạch Đông, nhưng vẫn nhấn mạnh quá mức công lao của đồng chí Mao Trạch Đông và địa vị lãnh đạo của tư tưởng Mao Trạch Đông. Tôi cho rằng đối với những sai lầm nghiêm trọng của chống hữu, nhẩy vọt lớn, chống hữu khuynh, Cách mạng Văn hóa v.v…, vẫn còn chưa đưa ra được những tổng kết toàn diện, sâu sắc, hơn nữa gần 20 năm nay chúng ta lại luôn luôn coi chúng là một khu cấm. Làm như vậy không thể từ trong những sai lầm tạo thành hậu quả nghiêm trọng rút ra được bài học có ích.

Ví dụ như phong trào chống hữu là rất đáng được ghi nhớ và suy ngẫm lại. Gần đây tôi đọc một bài viết của lão giáo sư Đỗ Quang ở Trường Đảng Trung ương, giới thiệu tình hình” đua tiếng” vào đêm trước cuộc chống hữu của học sinh trường Đại học Bắc Kinh [Bắc Đại]. Lúc đó các học sinh trong trường dán báo chữ lớn hoặc yêu cầu “bảo đảm chắc chắn tự do ngôn luận, xuất bản, thành lập đoàn, hội, diễu hành thị uy” hoặc hô lớn: “tự do, dân chủ, lý tính muôn năm” hoặc chỉ ra: “có dân chủ hay không là một tiêu chuẩn để đo xem một chế độ là tốt hay là xấu”; hoặc biểu thị “bất kể người nào đều không thể và cũng không ban thưởng dân chủ cho nhân dân, dân chủ là của chính nhân dân”; hoặc nói rõ ràng: “dân chủ nghĩa là nhân dân làm chủ, bản thân không có tính giai cấp vì vậy không có sự khu biệt giữa dân chủ của giai cấp tư sản và dân chủ xã hội chủ nghĩa”; rất nhiều bài báo chữ lớn khi phân tích nguồn gốc của chủ nghĩa quan liêu, chủ nghĩa bè phái, chủ nghĩa chủ quan đã khẳng định một cách rõ ràng không dân chủ là nguồn gốc sản sinh ra “ba hại” đó; “Sai lầm của Stalin, sự kiện Ba Lan, Hungary, ba hại lớn của nước ta, có phải đều ngẫu nhiên không? Không, đều là cùng một nguồn gốc: không dân chủ”. “Chuyên chính vô sản thể hiện trên chế độ, đó là phương pháp thống trị không dân chủ.”

Những câu nói của học sinh Bắc Đại năm đó khiến người ta tỉnh ngộ sâu sắc. Năm đó nếu như không chống phái hữu, Đảng ta tiếp nhận những kiến nghị đó của họ, thì chẳng phải là đất nước chúng ta đã đi lên con đường hiện đại hóa từ lâu rồi sao? Mấy phong trào chính trị sau ngày xây dựng nước nhất là “nhảy vọt lớn”, phong trào “công xã nhân dân hóa” năm 1958 và năm 1966 bắt đầu phong trào “Đại Cách mạng Văn hóa” mười năm đã mang lại cho Đảng và nhà nước ta bài học không gì đau đớn hơn. Chỉ cần chúng ta nghiêm túc tiến hành tổng kết là nhất định có thể chuyển hóa thành của cải vô cùng quí báu. Engels đã nói: “Giai cấp vĩ đại cũng như dân tộc vĩ đại, bất kể là học tập từ mặt nào đều không nhanh bằng học tập từ trong những sai lầm của mình.”

2. Tôi cho rằng cải cách của Đảng ta là then chốt cho sự thành bại của mọi cải cách của Trung Quốc hiện nay, là khâu trung tâm của cải cách thể chế chính trị Trung Quốc. Vì Đảng ta ở vào địa vị hạt nhân lãnh đạo đời sống chính trị quốc gia, nên hiện đại hóa Đảng là tiền đề hiện đại hóa quốc gia. Từ những năm tháng chiến tranh cách mạng đến những năm tháng cầm quyền hòa bình đã hình thành chính đảng kiểu chuyên chế tập quyền cao độ; chuyển biến thành đảng cầm quyền hiện đại quản lý quốc gia dựa vào dân chủ và pháp trị, là một nhiệm vụ lịch sử mà chúng ta còn chưa hoàn thành. Có thể nói sự chuyển biến này là một cuộc cách mạng của chính bản thân Đảng. Cải cách mở cửa đã gần ba mươi năm, cùng đi theo với phát triển kinh tế thị trường và sự lớn mạnh của kinh tế dân doanh đã mang lại sự thay đổi và tiến bộ các mặt, đã chuẩn bị cơ sở kinh tế, cơ sở tư tưởng và cơ sở tổ chức cho cuộc cách mạng này. Năm 1980, trong báo cáo “Cải cách chế độ lãnh đạo của Đảng và nhà nước” Đặng Tiểu Bình đã chỉ ra một cách sắc bén: “mọi cuộc cải cách của chúng ta cuối cùng có thể thành công được hay không vẫn quyết định bởi cải cách chính trị”. Báo cáo chính trị tại Đại hội 13 đã đề xuất hơn nữa phương án cải cách tách rời Đảng và chính quyền và bắt đầu đưa ra thi hành. Sau này Đặng Tiểu Bình còn nói, một chữ trong báo cáo tại Đại hội 13 cũng không thể động đến. Tôi cho rằng báo cáo năm 1980 của Đặng Tiểu Bình và báo cáo chính trị tại Đại hội 13 vẫn là hai văn kiện đáng để Đảng ta tiếp tục học tập đồng thời chế định những biện pháp cụ thể từng bước tiến hành cải cách thể chế chính trị.

Năm 1989, khi tham gia một hội nghị học thuật tại Harvard, tôi đã nghe thấy một số học giả phương Tây gọi đất nước chúng ta là “nước đảng” (Party state). Để thay đổi cách làm truyền thống lấy Đảng thay cho chính quyền, trong thư kiến nghị gửi Đại hội 16 tôi đã đề xuất, nên do quốc hội chế định “Luật Đảng, chính quyền”, “Luật tham gia chính quyền”. Đảng cầm quyền phải nghiêm chỉnh tuân thủ luật pháp, phải thiết thực thi hành lời hứa “Đảng phải hoạt động trong phạm vi hiến pháp và pháp luật”. Đảng cầm quyền tất nhiên phải lãnh đạo đất nước, nhưng trên con đường thực hiện sự lãnh đạo này chỉ có thể dựa vào tính chính xác của chủ trương của mình, thông qua hoạt động của các đảng viên giành được sự đồng ý của quốc hội và chính quyền, hình thành pháp qui và hành vi chính trị. Vì thế, đảng uỷ các cấp và các loại cơ cấu do nó thiết lập không có quyền làm thay, trực tiếp quản lý những việc ngoài Đảng và chính quyền. Hệ thống tư pháp nên độc lập, không nên bị chính quyền, Đảng can thiệp trực tiếp. Ngành tuyên truyền của Đảng cũng không có quyền trực tiếp khống chế các công việc như ngôn luận và xuất bản có liên quan của chính quyền và xã hội, dính líu đến tự do và quyền lợi của công dân. Cơ cấu kiểm tra, kỷ luật các cấp của Đảng nên cân bằng với đảng uỷ, không nên do đảng uỷ cùng cấp lãnh đạo, không nên trực tiếp thò tay vào công tác của ngành kiểm sát quốc gia. Chế độ lựa chọn đề bạt cán bộ các cấp nên từ bầu cử sai ngạch [số người ứng cử nhiều hơn số người được bầu] phát triển từng bước thành chế độ tranh cử, bao gồm cả người lãnh đạo Trung ương. Sự thực chứng minh, Đại hội 13 thực hiện bầu cử sai ngạch đã sản sinh ra hiệu quả tốt đẹp.

Hiện nay mỗi năm không biết có bao nhiêu ngàn vạn vụ án hủ bại tham ô vi phạm pháp luật làm loạn kỷ cương; tham ô hủ bại đã lan rộng đến nhà trường và bệnh viện, hàng loạt số liệu thống kê khiến người ta kinh hồn lạc phách. Quan chức hủ bại phổ biến như vậy, chủ yếu là do chế độ đã mất đi lực ràng buộc lớn tạo ra.

Chỉ đơn thuần dựa vào giáo dục tự răn, tăng cường xây dựng năng lực cầm quyền và nghiêm túc xử lý các vụ án về căn bản không thể giải quyết vấn đề. Không thể trị bên ngoài mà phải trị từ gốc. Phải từ thể chế kiểu chuyển đổi thành thể chế dân chủ thực thi hiến pháp, Những điều này nên trở thành nhận thức chung của trong và ngoài Đảng. Tôi thành tâm hy vọng sự nghiệp cải cách của Đảng tiến lên vững chắc dưới dự chỉ đạo của hai văn kiện nói trên.

3. Tôn trọng hiến pháp, thực thi hiến pháp, phải tuyên truyền hiến pháp học tập hiến pháp trong đông đảo cán bộ và quần chúng, khiến hiến pháp trở thành vật không thể thiếu trong đời sống, hình thành ý thức công dân trong những người đã trưởng thành để thực hành quyền lợi công dân, thực hiện trách nhiệm công dân là vinh quang, ở các bậc đại, trung, tiểu học nên có giáo trình công dân, để bồi dưỡng tố chất công dân; để từ đó hoàn thành phong trào khởi mông về tinh thần dân chủ và khoa học mà từ “Ngũ Tứ” đến nay vẫn chưa hoàn thành. Từ khi xây dựng nước đến nay, chúng ta đã sửa chữa và công bố bẩy lần hiến pháp, trên thực tế đều là những mảnh giấy không có giá trị. Sau khi đồng chí Cẩm Đào nhận chức Tổng Bí thư, trong bài nói đầu tiên đã chú trọng bàn tới hiến pháp, gây cho người ta ấn tượng lớn. Phục tùng hiến pháp là phục tùng dân chủ. Chính quyền nhà nước và Đảng cầm quyền nên làm việc công tuân theo pháp luật, quan chức không được làm việc vượt quĩ đạo.

Tôn trọng hiến pháp, thực thi hiến pháp, tôi đề nghị trước tiên mở cửa ngôn luận, tự do báo chí và xuất bản, nhanh chóng chế định “Luật xuất bản báo chí”; thay đổi hơn nữa chức năng của ngành tuyên truyền nước ta khiến nó trở thành ngành thúc đẩy giải phóng tư tưởng, bảo đảm thực thi hiến pháp, bảo vệ quyền lợi tự do công dân, chứ không phải là ngành khống chế giám sát, quản lý tư tưởng, ngôn luận, báo chí, xuất bản. Nếu như ngay đến tự do ngôn luận cũng không có thì làm sao xã hội có thể hài hòa?” Một dân tộc hiểu được tôn trọng tư tưởng thì mới có thể sản sinh ra tư tưởng vĩ đại; một quốc gia có tư tưởng vĩ đại mới có thể có sức mạnh không ngừng tiến lên. “Chúng ta cần phải có dũng khí trong mặt nhận thức này đồng thời sửa chữa mọi sai lầm trước đây. Nước ta đã ký “Công ước quốc tế về quyền lợi công dân và quyền lợi chính trị” và “Công ước quốc tế về quyền lợi kinh tế, xã hội và văn hóa”, công nhận và tôn trọng giá trị phổ biến trên thế giới của nhân quyền và dân chủ; trong qua lại quốc tế, chính phủ nước ta đề xướng hiệp thương và hợp tác, trong nước Đảng ta đã tuyên bố phương châm trị nước “Lấy con người làm gốc”, “quan điểm phát triển khoa học”, “xây dựng xã hội hài hòa”, như vậy, trên cơ sở dân chủ và pháp trị, nên thực hiện hơn nữa tự do ngôn luận và báo chí xuất bản, cải cách thể chế chính trị. Trong nhiều trường hợp khác nhau gần đây đồng chí Cẩm Đào luôn luôn nhấn mạnh “không có dân chủ thì không có chủ nghĩa xã hội”, “không có dân chủ sẽ không có hiện đại hóa”, yêu cầu toàn thể đảng viên chúng ta ra sức tuyên truyền 8 chữ “ dân chủ pháp trị, công bằng chính nghĩa”. Điều này nhất trí với bốn mặt kiên trì không thay đổi mà đồng chí đã nói tại Trường Đảng. Sáng ngày 16 tháng 3 năm nay, trong cuộc họp báo với 200 phóng viên trong, ngoài nước đồng chí Gia Bảo cũng trịnh trọng nói: “Dân chủ, pháp chế, tự do, nhân quyền, bình đẳng, bác ái, những cái này không phải là cái có riêng của chủ nghĩa tư bản, mà đó là thành quả văn minh hình thành chung trong quá trình lịch sử lâu dài của toàn thế giới và cũng là quan điểm giá trị được loài người cùng theo đuổi. “Phải” bảo đảm quyền lợi bầu cử tự do của nhân dân, quyết sách dân chủ, quản lý dân chủ và giám sát đôn đốc dân chủ; đó là phải sáng tạo ra một điều kiện để nhân dân giám sát, đôn đốc và phê bình chính phủ.” Những lời nói đó của đồng chí Cẩm Đào và đồng chí Gia Bảo đều rất hay. Tôi tin là các đồng chí Trung ương đều đang suy nghĩ vấn đề làm thế nào cải cách thể chế chính trị. Mọi người mong chờ những lời nói đó từng bước quán triệt đến những nơi có tác dụng thực tế.

Trung Quốc đã trải qua gần 30 năm cải cách mở cửa, lại gặp thời đại thông tin, toàn cầu hóa kinh tế, tổng lượng kinh tế của chúng ta đã đứng hàng đầu thế giới, Trung Quốc đã giải quyết được vấn đề no ấm là khát vọng hàng ngàn năm nay chưa giải quyết được. Nhân dân Trung Quốc vui mừng và được cố vũ trước việc đó, thành tâm cám ơn Đảng, cám ơn chính phủ. Hiện nay Trung Quốc lại gặp thời cơ lớn rất tốt ngàn năm khó có. Các mặt bao gồm đi sâu cải cách kinh tế đều thúc giục chúng ta nhanh chóng đi lên trên con đường lớn khang trang dân chủ hóa, pháp trị hóa, thực thi hiến pháp. Chúng ta không thể để lỡ cơ hội rất tốt này, Thời gian không đợi chúng ta, cơ hội không trở lại. Chúng ta hãy nghiêm túc giải quyết vấn đề lớn chính trị dân chủ mà hơn một trăm năm nay Trung Quốc vẫn chưa giải quyết tốt. Thực hiện chính trị dân chủ không phải là làm suy yếu Đảng Cộng sản mà là thúc đẩy Đảng Cộng sản hiện đại hóa, giành được sự ủng hộ thành tâm hơn nữa của đông đảo đảng viên, cán bộ và nhân dân cả nước; cũng cải thiện hơn nữa hình tượng quốc tế của chúng ta, có lợi cho sự thống nhất hai bờ ^[5] . Trước đây chúng ta không sao thoát khỏi truyền thống chuyên chế, để cho “chủ nghĩa quyền uy” sai khiến, để khuất phục “một đĩa cát rời rạc” phải dựa vào “có người nói là xong”; nói chung là lo lắng, một khi quán triệt quyền lợi công dân, mở cửa tự do ngôn luận v.v… là sẽ loạn, xã hội không thể ổn định được, thế là “ổn định áp đảo tất cả” đã trở thành phương châm chính trị lớn, hình thành cục diện chết: ổn định áp đảo cải cách. Ai chẳng biết dân chủ là cái tốt, sẽ không thêm loạn mà chỉ thúc đấy ổn định xã hội. Điều đó là do các nước phát triển phương Tây mấy trăm năm nay đã thực thi chính trị dân chủ, những thành tựu đi con đường cải lương ^[6] chứng thực, nếu thành tựu lãnh đạo quốc gia của đảng xã hội càng rõ ràng, từ đó mà Quốc tế thứ hai [Xã hội] chiến thắng Quốc tế thứ ba [Cộng sản]. Hiện nay Quốc tế Xã hội có 168 loại đảng và tổ chức thành viên, có hơn 50 đảng thành viên đang cầm quyền hoặc tham gia cầm quyền trong nước. Đương nhiên, mỗi nước có tình hình của nước mình, mô hình và kinh nghiệm của họ chúng ta không nên sao chép làm theo mà có sao chép làm theo cũng không được. Nhưng nhiều kinh nghiệm của bọn họ chúng ta có thể lấy làm gương. Về mặt này chúng ta có bài học lịch sử trọng đại cũng nên nghiêm túc tổng kết một chút.

Tôi tin là những cách nhìn đó của tôi, phàm là những đảng viên già đã ngoại tám mươi, nhất là thế hệ phong trào “9-12” ^[7] đều sẽ đồng ý, bởi vì năm đó chúng tôi vào Đảng là để phản đối sự thống trị chuyên chế “một chủ nghĩa, một đảng, một lãnh tụ” của Tưởng Giới Thạch, để phân đấu xây dựng một Trung Quốc mới tự do, dân chủ, giầu mạnh, phồn vinh!

Tôi đã ăn cơm chín mươi mốt năm rồi, liệu có thể nhìn thấy Đại hội 18, tự mình cũng không nắm được. Năm 1963, trong thơ từ biệt Điền Gia Anh ^[8] đã có hai câu: “Quan hoài mạc quá triều trung sự; tụ thủ nan vi bích thượng quan” [tạm dịch nghĩa: quan tâm không có cái gì hơn việc trong triều; rụt tay vào tay áo khó thấy cảnh trên tường]. Khi sinh nhật chín mươi tuổi lại làm một bài thơ tự mừng thọ: “Lai đáo nhân gian cửu thập niên, hồi khán vãng sự vị như yên. Tăng kinh thực tiễn ngũ bất phạ, lưu đắc đầu lư các thiết kiên” [tạm dịch nghĩa: đến cõi trần này đã chín mươi năm, quay đầu nhìn lại chuyện cũ chưa như khói. Đã từng trải qua thực tiễn “năm không sợ” ^[9] , để lại cái đầu [lâu] trên đôi vai sắt]. “Vai sắt” ở đây có chút tự khoe, do “song kiên” [hai vai] không hợp với thanh bằng nên đã dùng chữ “thiết” [sắt], đây cũng là một loại lời tự cổ vũ.

(Tác giả nguyên Phó Trưởng ban Tổ chức Trung ương Đảng Cộng sản Trung Quốc)

Bản tiếng Việt © 2007 talawas

^[1]Tổng Bí thư đầu tiên của Đảng Cộng sản Trung Quốc, bị kết tội là người chủ trương đường lối đầu hàng hữu khuynh, năm 2003 được bình phản. Các chú thích đều là của người dịch ngoại trừ của tác giả (TG) và biên tập (BT).
^[2]Nhà nghiên cứu Hồng lâu mộng nổi tiếng của trường Đại học Bắc Kinh.
^[3]Học giả Trung Quốc cũ, bị phê phán
^[4](1902-1985) Học giả Trung Quốc nổi tiếng, năm 1954 bị qui là phái hữu, năm 1980 được bình phản
^[5]Thống nhất với Đài Loan (BT)
^[6]Trong tiếng Anh cải lương và cải cách là cùng một từ (ND)
^[7]Ngày 9/12/1935, tại Bắc Kinh (Trung Quốc) đã diễn ra cuộc tuần hành lớn của sinh viên và học sinh các trường đại học và trung học phản đối việc Nhật Bản mở rộng xâm lược Trung Quốc. (BT)
^[8]thư ký chính trị của Mao Trach Đông, tự sát ngay từ thời đầu “cách mạng văn hóa” vì bị phê phán sai lầm.
^[9]Một câu nói của Mao: “không sợ bị bắt, không sợ bị tra tấn, không sợ chết, không sợ bị khai trừ đảng, không sợ bị vợ ly hôn”.