Khi một tỉ người triển khai lực lượng – Màn tái diễn ngoạn mục của Trung Quốc trên sân khấu thế giới

Vào cuối thế kỷ 18, Trung Quốc và Ấn Độ cung cấp khoảng một nửa toàn bộ số hàng hoá trên thế giới. Sau đó hai nước này bắt đầu xuống dốc, do lỗi của bản thân và của các nước ngoại bang. Châu Âu, với những thuộc địa ngày càng lan rộng sang châu Á, trở thành trung tâm kinh tế toàn cầu. Thử thách nảy sinh vào đầu thế kỷ 21 là làm thế nào để sự hồi sinh của châu Á không đi cùng với sự lụn bại của phương Tây.

Sự tiếp xúc của ba nền văn hoá châu Á lớn – Ấn Độ, Nhật Bản và Trung Quốc – với những cường quốc châu Âu vào thế kỷ 19 mang hình thức rất khác nhau. Điều này để lại dấu ấn đến tận ngày nay. Ấn Độ bị sáp nhập vào Vương quốc Anh, một sự kiện mang lại những hệ quả tâm lý nặng nề, vì người Anh tự coi mình là chủng tộc thượng đẳng. Mặt khác, nhiều người Ấn phải công nhận rằng thời kỳ Anh thuộc để lại một số di sản tích cực, ví dụ như hệ thống pháp lý, trật tự chính trị và tiếng Anh.

Kinh nghiệm người Nhật trải qua với phương Tây lại khác hẳn. Khi tầng lớp lãnh đạo Nhật nhìn thấy các cường quốc phương Tây ngày càng lấn sâu vào Đông Á, họ tự xem xét lại sức mạnh của mình. Qua phong trào Minh Trị, mô hình xã hội trung cổ, phong kiến của những Shogun được thay thế bằng một hệ thống chính trị mới, đi cùng với những cải tổ sâu rộng về các mặt xã hội, kinh tế và công nghệ.

Số phận của Trung Quốc cũng lại khác. Những sự kiện vào thế kỷ 19, đặc biệt là hai cuộc chiến tranh Bạch phiến và phong trào Nghĩa Hoà Đoàn vào năm 1900, hẳn phải để lại trong lòng người Trung Quốc ấn tượng về một phương Tây luôn luôn muốn hạ nhục họ. Việc họ bị ép phải trao Hồng Kông cho Anh, phải chấp nhận vô số những điều kiện do các nước ngoại bang đặt ra, phải nhượng bộ những lãnh thổ trong đó người nước ngoài được hưởng đặc quyền đặc lợi và nắm quyền sinh quyền sát, cũng như việc các tài sản của Đức tại Trung Quốc được chuyển giao một cách vô căn cứ cho Nhật tại Hội nghị Versailles, càng làm tăng thêm mối ác cảm người Trung Quốc dành cho người châu Âu.

Sự chính nghĩa của Mao Trạch Đông

Cơn các mộng thế kỷ 20 của Trung Quốc là cuộc nội chiến và sự chiếm đóng của Nhật. Khó có thể tưởng tượng nổi mức độ hỗn loạn và tàn bạo của những thời kỳ này. Khi Mao Trạch Đông tuyên bố thành lập nước Cộng hoà Nhân dân Trung Hoa tại Thiên An Môn vào ngày 01.09.1949, ông nắm chắc trong tay sự chính nghĩa và một cương vị đặc biệt, bởi dù sao ông cũng đã chấm dứt được cảnh giết chóc. Người dân thời đó không thể biết trước được rằng hy vọng của họ về một tương lai xán lạn sẽ tan thành mây khói.

Theo con mắt ngày nay, Triệu Tử Dương, vị chủ tịch Đảng bị sa thải sau khi phong trào dân chủ tại Trung Quốc bị dập tắt vào đầu hè năm 1989, và nhất là Đặng Tiểu Bình, phải được coi là những nhà cải cách làm thay đổi diện mạo thế giới. Những gì xảy ra tại Trung Quốc từ khi bắt đầu có cuộc cải cách kinh tế vào cuối thập kỷ 70 nằm trong số những quá trình hiện đại hoá có ảnh hưởng kinh tế và xã hội lớn nhất kể từ thời Phục hưng. Khi Mao Trạch Đông chết vào năm 1976, toàn bộ Trung Quốc sống trong nghèo đói và lạc hậu. Phần đông dân số bị suy dinh dưỡng, hệ thống giáo dục bị phá huỷ trong cuộc Đại Cách mạng Văn hoá, cơ sở hạ tầng không tồn tại trừ ở vài thành phố lớn, và ngay tại thủ đô Bắc Kinh, quang cảnh phố phường cũng chỉ là một biển người mặc quần áo xanh, buồn bã đạp xe. Phần lớn người dân sống trong các khu tập thể, nơi nhiều gia đình phải chia nhau một căn bếp, một nhà tắm, có khi cả một phòng ngủ.

Tính thực dụng

Có thể Đặng Tiểu Bình không ý thức được hết tầm cỡ của những cải cách mà ông đưa ra. Nhưng chắc chắn là ông nắm được ba điều. Ông biết rằng tính thực dụng là nền móng của cuộc sống người Trung Quốc, rằng nếu để mặc họ, người Trung Quốc sẽ tự nắm lấy cơ hội cải thiện cuộc sống. Ông cũng biết rằng người Trung Quốc rất chăm chỉ. Ngoài ra, ông ý thức được rõ là sau những thảm hoạ thời Mao Trạch Đông, hiện đại hoá chỉ có được bằng cách mở cửa, tức tiếp nhận đầu tư, công nghệ và khoa học từ nước ngoài.

Những cải cách của Trung Quốc không phải một quá trình đều đặn không ngắt quãng. Đặng Tiểu Bình và cộng tác của ông phải vượt qua sự phản đối mạnh mẽ trong Đảng. Phong trào mở cửa là một cái gai trong mắt các thành viên bảo thủ, các nhà truyền thống theo chủ nghĩa Mao. Nhiều tình huống ngàn cân treo sợi tóc đã xảy ra, và lần nào cũng cần đến sự dũng cảm của Đặng Tiểu Bình để tránh được trì trệ, thậm chí thụt lùi. Một trong những thử thách nguy hiểm nhất là vụ đàn áp phong trào dân chủ vào đầu năm 1989. Ngay tại Trung Quốc, vết thương này vẫn còn chưa lành. Nhưng có một điều quan trọng cần phải biết: đằng sau các cuộc biểu tình không chỉ có sinh viên và những người đấu tranh dân chủ, mà cả những thành phần chống đối và muốn đẩy ngược những cải cách của Đặng Tiểu Bình; những thành phần này tìm cách lợi dụng sự hỗn loạn để phục vụ mục đích riêng của mình.

Sau cú sốc năm 1989, giới lãnh đạo Trung Quốc tập trung hoàn toàn vào phát triển kinh tế. Đồng thời, các cải cách chính trị bị chặn lại. Thập kỷ 90 mang lại sự tăng trưởng kinh tế chưa từng thấy trong lịch sử. Trung Quốc gia nhập nền kinh tế thế giới với gia tốc chóng mặt. Giang Trạch Dân, nắm quyền đến năm 2002/2003, không có cá tính mạnh mẽ như Đặng Tiểu Bình. Mặc dù vậy, ông và nội các của ông đã giữ được sự ổn định trong thời kỳ đầy những biến chuyển về xã hội và kinh tế của Trung Quốc.

Góc độ lịch sử

Nền kinh tế đương thời của Trung Quốc hẳn phải gây ấn tượng mạnh mẽ. Mặc dù vậy, ta không nên ngạc nhiên, vì thực ra Trung Quốc chỉ đang trở lại vị trí nó vẫn có trong nhiều giai đoạn dài của một lịch sử hàng ngàn năm. Tất nhiên, sự phục sinh của một cường quốc sẽ gây lo sợ. Vậy nên trong những năm gần đây, người ta bắt đầu nhắc lại “hiểm hoạ vàng”, một khái niệm đã có từ xưa. Lần này thì không phải là những đoàn kỵ binh Mông Cổ nữa, mà là những mặt hàng xuất khẩu của Trung Quốc; nguyên nhân gây thất nghiệp, theo quan điểm của nhiều người phương Tây.

Việc Trung Quốc xuất hiện trở lại trên thương trường quốc tế không chỉ ảnh hưởng sâu sắc đến phân bố quyền lực giữa các quốc gia, mà còn mang theo một loạt những vấn đề về trật tự chính trị trên thế giới. Những vấn đề này hoàn toàn mới mẻ trong lịch sử thế giới, xét về cả hình thức lẫn tầm cỡ. Việc Trung Quốc hoà nhập vào kinh tế toàn cầu mang đến những cơ hội mới và cả những khả năng rủi ro mới. Những hành động của một Trung Quốc tham gia vào nền kinh tế thế giới sẽ dễ dự đoán được hơn so với những hành động của một Trung Quốc tách rời khỏi thế giới bên ngoài. Bắc Kinh, vì quyền lợi riêng, sẽ buộc phải quan tâm đến một nền kinh tế thế giới phát triển mạnh, một hệ thống tài chính quốc tế hiệu quả, một luồng trao đổi hàng hoá không có cản trở, và một nguồn cung cấp năng lưọng và khoáng sản đảm bảo. Vậy nên không có gì đáng ngạc nhiên khi thấy nước Cộng hoà Nhân dân đã từ lâu bỏ bê nhiệm vụ của mình là châm ngòi cho cuộc cách mạng quốc tế. Trong thực tế cũng như trong hành động, Trung Quốc hiện nay là một thế lực bảo thủ. Phương Tây, đặc biệt là Mỹ và Liên hiệp châu Âu, vẫn chưa ý thức đủ rõ sự thay đổi này trong công tác ngoại giao của họ từ trước đến nay.

Một điểm tiêu cực của việc Trung Quốc gia nhập lại nền kinh tế toàn cầu là cuộc tranh giành tài nguyên và nhân lực trở nên gay gắt hơn. Những thiên tai và khủng hoảng chính trị có thể đã góp phần làm tăng giá dầu, nhưng nguyên nhân chính vẫn là nhu cầu ngày càng tăng của Trung Quốc và Ấn Độ. Chỉ cần qua Trung Quốc một thời gian ngắn, nhìn những cảnh tắc đường ở Bắc Kinh và Thượng Hải là có thể thấy rõ điều này. Trước kia, phố xá chỉ có xe đạp là chính, nay ta thấy tràn ngập những chiếc ôtô khổng lồ. Chỉ mới 12 năm trước, Trung Quốc vẫn tự cung cấp dầu. Vào năm 2004, Trung Quốc đã thay thế Nhật trong cưong vị nước nhập khẩu dầu lớn thứ hai thế giới. Xu hướng này vẫn không có dấu hiệu ngừng.

Toàn cầu hoá

Một điểm tiêu cực nữa – theo con mắt phương Tây – là càng ngày các quốc gia công nghiệp càng phải cạnh tranh dữ dội với Trung Quốc về địa điểm sản xuất. Ai vẫn tưởng Trung Quốc chỉ chuyên sản xuất đồ rẻ là nhầm. Trong thời gian qua, ngày càng nhiều các công ty trên thế giới chuyển bộ phận nghiên cứu của họ sang Trung Quốc. Nước này, cũng như Ấn Độ, có cái lợi là dân số rất đông. Tất nhiên, dân số đông là một gánh nặng, nhưng cũng là một lợi thế. Trung Quốc sẽ luôn luôn có thừa nhân lực cho bất kỳ nghành nghề gì. Trong những ngành đòi hỏi trình độ cao, sự cạnh tranh lớn đến mức kết quả không chỉ là đồng lương rẻ mạt, mà còn là khả năng chọn ra được những tài năng lớn.

Quá trình hiện đại hoá của Trung Quốc không diễn ra đều đều. Nó luôn luôn có những sự kiện bất ngờ. Một trong những bước nhảy vọt gần đây là chuyển bước của nền kinh tế Trung Quốc từ sản xuất thuần tuý sang nghiên cứu và phát triển, sự tăng trưởng của các mặt hàng cao cấp và cuối cùng là sự bành trướng của các công ty Trung Quốc ra các nước khác. Phương Tây phải làm quen với cái ý nghĩ là trong tương lai, việc một công ty Trung Quốc mua lại một công ty phương Tây không phải là một sự kiện ngoại lệ nữa, mà là một điều bình thường.

Cường quốc thế kỷ 21?

Một thử thách đặc biệt nảy sinh từ những hệ quả chính trị của quá trình hiện đại hoá tại Trung Quốc. Đầu tiên là câu hỏi liệu kinh tế Trung Quốc có phải là kinh tế thị trường không. Câu trả lời vẫn phải là không, chủ yếu là vì cấu trúc của hệ thống tài chính và vì sự thiếu vắng một nhà nước pháp trị. Ngoài ra, quyền lực gần như tuyệt đối của Đảng Cộng sản và các cơ quan tay chân đứng trên luật pháp của nó cũng không phù hợp với mô hình kinh tế thị trường.

Lần đầu tiên trong lịch sử, thế giới phải đương đầu với một quốc gia về chính trị thì chuyên chế, nhưng về kinh tế thì lại hết sức quan trọng. Liên Xô là một mối nguy hiểm lớn về mặt quân sự đối với phương Tây, nhưng về mặt kinh tế thì nó gần như vô nghĩa. Trung Quốc thì khác. Ngược lại, chưa có nhà nước chuyên chế nào không kiểm soát được toàn bộ nền kinh tế của mình. Bắc Kinh có ảnh hưởng rất lớn, nhưng nó vẫn không thể bảo vệ được nền kinh tế quốc dân của Trung Quốc khỏi những cú sốc và những dao động trên thị trường thế giới.

Các học giả và chuyên gia tiên đoán rằng ngay trong nửa đầu của thế kỷ 21, Trung Quốc sẽ trở thành một siêu cường quốc, đồng thời trở thành một thử thách lớn đối với Mỹ, siêu cường quốc duy nhất trên thế giới hiện nay. Gần đây đã có những ý kiến cho rằng nên bắt đầu một chính sách ngăn chặn đối với Trung Quốc, như phương Tây đã từng làm một cách thành công đối với Liên Xô trong thời chiến tranh lạnh. Nhưng với một dân số như vậy, cùng với những vấn đề về môi trường và xã hội đi kèm, Trung Quốc khó có khả năng trở thành một siêu cường quốc. Dù sao, Trung Quốc cũng sẽ trở thành đối thủ đáng gờm nhất của Mỹ trong vùng châu Á Thái Bình Dương.

Tiến trình này có hai hệ quả. Bắc Kinh phải cố gắng để các nước láng giềng không cảm thấy sự tăng trưởng sức mạnh của Trung Quốc là một đe doạ. Đồng thời, Trung Quốc phải sửa chữa một số những điểm yếu của mình. Trước hết, Trung Quốc đã bắt đầu hợp tác đa phương. Điều này được thể hiện ở việc Trung Quốc hợp tác với ASEAN. Sau đó, Trung Quốc vượt qua được những chỗ yếu về kinh tế của mình. Trong những năm qua, chính sách ngoại giao của Trung Quốc tập trung phần lớn vào việc phát triển kinh tế. Quốc gia này cần phải đảm bảo được nguồn cung cấp khoáng sản và năng lượng.

Những câu hỏi lớn

Địa vị của một cường quốc, hay một siêu cường quốc, không chỉ phụ thuộc vào sức mạnh quân sự, mà còn phụ thuộc rất nhiều vào sức mạnh kinh tế cũng như sự ổn định chính trị. Trong lĩnh vực kinh tế, Trung Quốc vẫn đi đúng đường từ nhiều năm nay. Nếu tiếp tục cái đà này, Trung Quốc có nhiều khả năng trở thành nền kinh tế quốc dân có sức tiêu thụ lớn nhất thế giới trong vòng 25 năm đầu của thế kỷ 21. Câu hỏi lớn nằm ở lĩnh vực chính trị. Sau những thay đổi đáng kể về kinh tế và xã hội, đã đến lúc phải có sự hiện đại hoá trong chính trị. Những thành phần tiên tiến trong giới lãnh đạo Trung Quốc nhìn ra điều này, nhưng không đồng ý được với nhau là nên hiện đại hoá theo cách cụ thể nào.

Từ một vài năm vừa qua, giới lãnh đạo Trung Quốc tìm cách hiện đại hoá hệ thống pháp lý. Gần đây nhất, họ đã có được những bước tiến nhất định, nhưng các cơ quan nhà nước rất hay đánh giá tiến bộ theo số lượng. Sự thiếu vắng một chính quyền pháp trị là một cản trở cho quá trình phát triển cả về chính trị lẫn về kinh tế của Trung Quốc. Ai quan tâm đến vấn đề bảo vệ bản quyền hay các vấn đề về pháp lý đều có thể xác nhận điều này.

Những bước cải cách cần thiết tiếp theo

Để quần chúng có được sự trưởng thành chính trị, cần phải đảm bảo được tự do ngôn luận và tự do báo chí. Chắc chắn là Trung Quốc đã có những bước tiến dài trong mười năm vừa qua. Báo chí sống động hơn, và có một loạt những lĩnh vực mà người ta có thể tranh cãi một cách cởi mở. Vậy nhưng người dân vẫn sống trong sự võ đoán của Đảng, như có thể thấy trong việc thỉnh thoảng lại có một vụ bắt bớ nhà báo. Điểm tích cực là cả quyền tư hữu lẫn khái niệm nhân quyền đều được ghi nhận trong hiến pháp Trung Quốc.

Cả hai đều là những bước tiến quan trọng, vì dù sao chăng nữa, cả tư hữu lẫn nhân quyền đều bị coi là những khái niệm tư sản trong thời Mao. Các cơ quan nhà nước có bảo vệ tư hữu và nhất là nhân quyền hay không, cần phải nhìn vào cuộc sống hàng ngày của người dân mới rõ. Có thể nhìn thấy những dấu hiệu đầu tiên của một xã hội dân sự đang hình thành, ví dụ trong lĩnh vực bảo vệ môi trường chẳng hạn. Với tốc độ đô thị hoá nhanh như hiện nay, và với sự phát triển của tầng lớp trung lưu, tiến trình này sẽ còn mạnh mẽ nữa. Chúng ta có thể dự đoán rằng, trên cơ sở này, người dân Trung Quốc sẽ đạt được sự trưởng thành chính trị, và qua đó, đất nước Trung Quốc sẽ trở thành một nền dân chủ thực thụ.

Bản tiếng Việt © 2007 talawas