Các nghệ sĩ Thái Lan hoàn toàn không phải là Fans của toàn cầu hóa. Manit Sriwanichpoom, nghệ sĩ từng có loạt tác phẩm nhiếp ảnh mang tên “Giấc mơ gẫy cánh” (Dream Interruptus), chụp lại những cao ốc xây dở dang cùng các xương cốt xi măng của chúng, là hậu quả của cuộc khủng hoảng kinh tế vào năm 1997, đã coi toàn cầu hóa như thể một chủ nghĩa thực dân mới. [1] Trong cùng bài phỏng vấn cho một tạp chí kiến trúc Tiệp Khắc, ông đã làm một tóm tắt về những gì đa số dân Thái cảm nhận vào năm 1997: “Khi khủng hoảng bắt đầu, mọi người đều tìm kiếm ai đó để đổ lỗi, không một ai cho rằng đây là lỗi của mình, không phải lỗi của chính phủ, mà cũng không phải lỗi của khu vực kinh tế tư nhân. Và rồi cuối cùng, theo giải pháp của IMF, chính phủ Thái bị bắt buộc tiếp nhận mọi món nợ quốc tế. Điều đó có nghĩa là mọi món nợ cá nhân đều chất lên vai quốc gia. Không cần biết bạn giầu hay nghèo, bạn phải è cổ trả món nợ mà bạn chưa bao giờ vay. Và điều này chính là khía cạnh tiêu cực của toàn cầu hóa – khi nó trói chặt mọi người vào nhau bất chấp họ có thích hay không.” [2]
“Họ” – nỗi đe dọa từ bên ngoài
Trong bài viết giới thiệu cho cuộc triển lãm của 6 nghệ sĩ Thái Lan tại Ethan Cohen Gallery, New York mang tên “Thai – Tanic: Nghệ thuật Thái Lan trong kỷ nguyên của đè nén và cưỡng bức”, Giám tuyển và tổng giám đốc phân ban nghệ thuật và văn hóa đương đại thuộc bộ văn hóa Thái Lan, Apinan Poshyananda, đã miêu tả trạng thức của xã hội và nghệ sĩ Thái Lan ở thời điểm bắt đầu của 2003: “Họ nói rằng, nếu người Mỹ tiến hành cuộc chiến tranh tại Iraq, máu người Mỹ sẽ tuôn chẩy ở cả trong lẫn ngoài nước. (…) Họ nói rằng vào năm 2003 Thái Lan sẽ trả hết nợ cho International Monetary Fund (Quỹ tiền tệ quốc tế – IMF), thế nhưng họ cũng nói rằng tình trạng thất nghiệp và nghèo đói sẽ tiếp tục tăng. (…) Vậy nhưng không thấy ai hỏi “họ” là ai và tại sao “họ” lại gây ảnh hưởng và chỉ đạo đời sống cũng như định mệnh của chúng ta nhiều đến thế? [3]
Apinan Poshyananda ám chỉ rằng nhân dân Thái Lan vẫn bị ám ảnh bởi ý tưởng rằng “họ”, một quyền lực thứ ba, chính là nguyên cớ của bất hạnh; quyền lực ấy thao tác đời sống hằng ngày và quấy rầy tâm trí. Nỗi ám ảnh này bắt đầu xuất hiện vào khoảng thời gian của cuộc bùng nổ kinh tế vào đầu thập kỷ 90, khi Thái Lan được liệt vào danh sách của các “con hổ“ châu Á. Theo Apinan, [4] ngay vào lúc Thái Lan được thế giới coi là một trong những quốc gia tân công nghiệp hóa (newly industralizing countries – NICs), bất chấp việc đang trở nên giầu có về vật chất, một số người Thái vẫn đặt cho những chữ viết tắt NICs một nghĩa mới là “narock is coming soon“ (địa ngục sắp xuất hiện). [5] Với một xã hội mà Đạo Phật Theravada có ảnh hưởng tới mọi ngóc ngách của đời sống, thông qua niềm tin rằng, chính ý nghĩ và hành động của chúng ta sẽ tạo nghiệp cho chúng ta, cũng như với một xã hội chỉ sở hữu một số ít ỏi những ký ức bị ngoại xâm đớn đau, sự thâm nhập bất ngờ của “họ” đã mở lối những hoài nghi trong các não trạng phức tạp và bối rối, cũng như là động lực cho các thủ đoạn khéo xảo nhằm mục đích bảo vệ nhân dân và đất nước.
Hàng thập kỷ sống dưới quyền cai trị của quốc vương và quân đội – là một dạng “họ” có tính chất nội bộ và theo trục dọc – dân Thái mặc nhiên coi quốc vương và quân đội mới chính là những gì có ý nghĩa với đời sống của họ, chứ không phải là dạng “họ” theo phương nằm ngang – một thế giới khác, truyền thông, các tập đoàn đa hệ, IMF, các nhà đầu cơ tiền tệ toàn cầu – một dạng “họ” mới vừa xuất hiện. Dạng “họ” theo phương nằm ngang này có thể là ảo, khó nắm bắt hơn, nhưng lại bình đẳng với quần chúng: sẽ không mắc tội lỗi gì hết khi chỉ trích dạng “họ” này.
Vào năm 2001, nhà tỉ phú viễn thông Thaksin Sinawatra và đảng Thai – rak – Thai (Người Thái yêu người Thái) của ông đã gom sạch phiếu bầu của dân Thái khi tạo hy vọng cho mọi người rằng vị thủ tướng mới sẽ đưa con tầu kinh tế Thái trở lại đường ray. Ghi nhận về hai năm đầu nhiệm kỳ của ông – nền kinh tế Thái tăng trưởng 6% và 70% dân Thái tiếp tục ủng hộ ông – đã chứng minh cho sự thành công của ông trong việc thỏa mãn những đòi hỏi về tăng trưởng kinh tế.
Một đặc điểm khác nữa trong hai năm rưỡi cầm quyền của Thaksin chính là những chỉ trích ngập tràn của ông hướng về dạng “họ” theo phương nằm ngang, gồm UN (United Nations – Liên hợp quốc), NGOs (Non-Government Organizations – các tổ chức phi chính phủ) và NPOs (Non-Profit Organizations – các tổ chức phi lợi nhuận). Vào tháng 5 của năm nay, một phái viên Liên hợp quốc điều tra về tình trạng nhân quyền của Thái Lan, Hina Jihani, một người Pakistan, đã bị Thủ tướng Thaksin chỉ trích gay gắt khi bà phê phán chính phủ mới về việc tạo nên một “bầu không khí” hãi sợ trong các nhóm hoạt động nhân quyền và các tổ chức phi chính phủ tại Thái Lan khi hăm dọa và quấy nhiễu các nhóm và tổ chức này. Các hành động của chính phủ bao gồm việc tìm cách đóng băng nguồn quỹ nước ngoài của các tổ chức phi chính phủ tại Thái Lan. Thaksin nói” (…) nếu bà ta cho rằng tình trạng nhân quyền ở Thái Lan không đạt chuẩn, sao bà ta không ngó sang tình trạng của các thành viên Liên hợp quốc tại Pakistan, quê bà ấy, thử xem?” Thaksin còn có vài tuyên bố khác nữa, đều đã trở thành huyền thoại, có liên quan tới vụ này như “Liên hợp quốc cóc phải cha tôi”, “Liên hợp quốc đâu có cho tôi cơm ăn”.
Trước khi xẩy ra sự kiện này, Thaksin đã từng bị các tổ chức phi chính phủ phản kháng, như trường hợp các nhóm nhân quyền, chẳng hạn: Tổ chức ân xá và theo dõi nhân quyền quốc tế (Amnesty International and Human Right Watch), đã chỉ trích phương pháp “bắn cho chết” (shoot to kill) được chính phủ cho phép trong cuộc chiến ma tuý. Bắt đầu vào tháng hai, trong vòng 90 ngày của chiến dịch này, khoảng 2400 người đã bị cảnh sát tiêu diệt. [6]
Với Thaksin, các tổ chức phi chính phủ rõ ràng là hiện thân cho sự can thiệp của nước ngoài vào nền chính trị Thái, qua chính lời ông: “Nhân dân Thái không nên hạ mình trước những kẻ chưa bao giờ có một nghề nghiệp gì trong đời, ngoại trừ việc coi bản thân như các tổ chức phi chính phủ và dàn dựng các vụ phản kháng để đòi hỏi điều này điều nọ”. “Chúng ta chào đón tất cả các vị khách khác như bạn hàng của chúng ta – ngoại trừ các tổ chức phi chính phủ và E-G-O.” [7]
Cái gọi là “Đồng minh chủ chốt không thuộc khối NATO” (“Major Non–NATO Ally”)
Trong cuộc Hội nghị thượng đỉnh APEC (Liên minh kinh tế của các nước châu Á Thái Bình Dương) tại Bangkok vào tháng 10 vừa rồi, Thaksin đã nhắc nhở dân Thái về “tội ác” của George Sorros, thông qua việc mô tả George Sorros như một kẻ tội phạm đeo chiếc mặt nạ công đức, bằng cách buộc tội ông này đã tài trợ cho các hoạt động biểu tình trong thời gian diễn ra Hội nghị thượng đỉnh. [8] Lời công kích này của Thaksin là để đáp trả việc ông bị các nhà hoạt động nhân quyền và ủng hộ dân chủ chỉ trích về những phương pháp khác nhau mà ông đã sử dụng để ngăn cản các cuộc biểu tình diễn ra trong thời gian Hội nghị APEC, một trong những phương pháp đó là việc cảnh cáo rằng nông dân nào tham gia biểu tình sẽ bị tước quyền nhận tài trợ từ chương trình xóa đói giảm nghèo của chính phủ.
Hội nghị cấp cao APEC – một sự kiện mà theo năm tháng, càng ngày càng trở nên quan trọng – sẽ trở thành màn giới thiệu có tính bản lề của Thaksin trước thế giới, khi lần này nó được Thaksin đứng ra đăng cai tổ chức. [9] Sự kiện này cũng chính là đỉnh điểm nỗ lực của Thacksin trong cuộc đua marathon để nhập chung hội (partnership) với Mỹ.
Trước khi hội nghị diễn ra, Thaksin đã tìm cách gặp Bush trong chuyến thăm Mỹ của ông. Ngay vào lúc hai nhà lãnh đạo đang bắt tay, Hambali, một trong những kẻ khủng bố nguy hiểm nhất thuộc tổ chức Jemaah Islamiyah đã bị bắt giữ tại thành phố cổ Ayutthaya của Thái lan, và liền đó đã bị dẫn độ về Mỹ, nơi sau này ra tuyên cáo rằng: Hambali đã thú nhận về nhiệm vụ của hắn, trong thời kỳ diễn ra hội nghị APEC, là tấn công vào các sứ quán Israel, Nhật Bản, Mỹ tại Bankok, cũng như vào Đại lộ Kaosan, thiên đường của dân Tây ba lô trong thành phố. Chủ đề chống khủng bố thống trị nghị trình của hội nghị APEC, và sự hợp tác chặt chẽ hơn bao giờ của các nước thành viên với mục đích đảm bảo an ninh quốc gia, chống lại chủ nghĩa khủng bố đã được đồng thuận, từ việc phá hủy các nhóm khủng bố liên quốc gia cho tới việc ủng hộ “advanced passenger Information (API) system pathfinder initiative” (tạm dịch là “sáng kiến thiết lập hệ thống tiên tiến xác minh thông tin về lữ khách”). Trong thời kỳ hội nghị, người ta thông báo rằng Bush đã thừa nhận vai trò của Thái Lan như một đồng minh quan trọng không thuộc khối NATO, chỉ một tháng sau khi Philippines được thừa nhận vai trò ấy, cũng như Nhật Bản, Úc, Israel và Nam Hàn.
Hội nghị cấp cao APEC tại Bangkok cũng là sân khấu quốc tế cuối cùng mà Mahathir Mohamad (thủ tướng Malaysia trong 22 năm, một người châu Á dám nói Không với nước Mỹ) [10] tham dự. Phòng giữ pháo đài châu Á khỏi ảnh hưởng từ phương Tây, cùng lúc duy trì ở mức thấp nhất các xung đột chủng tộc tại quốc gia, Mahathir đã trở thành mẫu hình của một chính khách châu Á, đặc biệt trong khu vực ASEAN. Giờ đây, sau sự ra đi của Mahathir và với việc Lý Quang Diệu của Singapore càng ngày càng bị coi chỉ là chiếc bóng mờ, một lãnh đạo mới, người có khả năng tạo nên một tầm nhìn cho kỷ nguyên mới, vẫn đang được chờ đợi. Với một kỷ lục tăng trưởng kinh tế ấn tượng và với chiến dịch chống ma tuý cũng như chống khủng bố “thành công” [11] qua đó tạo cho mình hình ảnh về một nhà chính trị mạnh mẽ và quyết đoán, Thaksin đã nổi lên như thể một ứng cử viên sáng giá cho vị trí lãnh đạo ASEAN của thời kỳ hậu Mahathir. Nếu điều này trở thành hiện thực, quan điểm địa chính trị của Nam Á hẳn sẽ xoay theo hướng đặt trọng tâm vào mối quan hệ hữu hảo với Mỹ, giống như Nhật Bản và Hàn Quốc, cùng lúc, vẫn duy trì một mối dây liên lạc chặt chẽ với Trung Hoa.
Tính chất Thái (Thainess) trong kỷ nguyên toàn cầu hóa
Theo Apinan Poshyananda, từ 1997 về sau này, tại Thái Lan, nền văn hóa thuộc dòng chủ đạo (mainstream) và thuộc phe chính thống đã được thiết kế là để sao cho thúc đẩy cũng như phản ánh được tính chất Thái và cảm thức về một quốc gia thuần nhất, qua đó, chống lại những nguy cơ của toàn cầu hóa. Đây cũng là thời kỳ mà các nghệ sĩ Thái đặt ra câu hỏi thế nào là tính chất Thái, và liệu tính chất ấy còn có ý nghĩa gì không trong một kỷ nguyên toàn cầu hóa. Chính vì thế, chúng ta đã được chứng kiến vô số các hành vi của các nghệ sĩ. Nhóm nghệ sĩ Ukabat (Meteor) là một ví dụ, đã thể hiện các màn trình diễn về chủ đề ảnh hưởng của toàn cầu hóa. Vasan Sitthiket, một trong những nghệ sĩ thuộc nhóm Ukabat, có lẽ được coi như một nghệ sĩ cao giọng nhất trong toàn bộ những nghệ sĩ đương đại Thái Lan.
Tác phẩm của ông quán chiếu vào các chủ đề chính trị xã hội, đặc biệt là các vấn đề về nạn nhũng lạm của các viên chức cũng như tình trạng những nước mạnh và giầu bóc lột những nước nghèo. Các bức tranh dầu và ấn phẩm của ông có nhan đề mang theo những thông điệp trực tiếp như là: “Cuộc chiến tranh chống lại chủ nghĩa tư bản”, “Đê giết nước, giết người, giết cá” (Dam Kills Water, Kills Man, Kills Fish) và “Bản danh sách đen – các chính khách Thái Lan”. Năm rồi, một trong các tác phẩm của ông có chủ đề về thủ tướng Thaksin đã bị gỡ ra khỏi cuộc trưng bầy tại bảo tàng nghệ thuật đương đại Chiang Mai. Đầu năm nay, trong cuộc trưng bầy mang tên “Thai– Tanic” tại New York, nghệ sĩ này đã thể hiện một loạt tác phẩm chỉ trích nhắm vào tổng thống George W. Bush. Một trong những tác phẩm chỉ trích gây nên sự phẫn nộ của công chúng địa phương đã mang theo thông điệp “Vạn tuế khủng bố, hạ gục bọn Mỹ” (Long Live Terrorist, Down Live American).
Vasan, cùng với Penpom Paitoon và khoảng 30 nghệ sĩ khác đã tổ chức một cuộc vận động chống chiến tranh dưới hình thức một show trình diễn thời trang tại Bangkok. Trong cuộc trình diễn này, các nghệ sĩ đã sử dụng đường tầu điện trên cao (sky train) như một sân khấu.
Trong lúc đó, Chumpon Apisuk, nghệ sĩ trình diễn từng đăng kết hành động của mình trong các chủ đề về HIV/AIDS và nhân quyền từ thập kỷ 80, lại bận rộn trong việc tổ chức, cũng tại Bangkok, các cuộc biểu tình phản đối cuộc chiến tranh tại Iraq. [12] Là nạn nhân của cuộc khủng hoảng kinh tế vào năm 1997, các nghệ sĩ Thái Lan sắm vai trò nổi bật trong thời kỳ chiến tranh Iraq chính là những nghệ sĩ từng quan tâm tới chủ đề: những ảnh hưởng từ các quyền lực chính trị toàn cầu đã tác động tới xã hội Thái ra sao.
Dưới chính quyền mới của Thaksin, một phân ban dành cho nghệ thuật và văn hóa đương đại thuộc bộ văn hóa đã được thành lập vào đầu năm nay. Giám đốc gallery nghệ thuật trung tâm thuộc đại học Chulalongkorn, Tiến sĩ Apinan Poshyananda, đã được chỉ định giữ vai trò lãnh đạo phân ban này. Phân ban mới được giao nhiệm vụ phụ trách khu vực dành cho nghệ thuật Thái Lan tại liên hoan Venice Biennale lần thứ 50 với Apinan là giám tuyển. “Sự mơ mộng và ảo tưởng trong kỷ nguyên thương tổn toàn cầu”, chủ đề của khu vực Thái Lan tại liên hoan Venice này, một lần nữa đã phản ánh nỗi âu lo của các nghệ sĩ cũng như của chính xã hội Thái Lan khi phải đối mặt với mối đe dọa tới từ phía ngoài. Cũng như cuộc triển lãm “Thai–Tanic”, khu vực nghệ thuật Thái Lan tại Venice Biennale lần thứ 50 đã thể hiện vết chấn thương kiểu Thái gây ra bởi nền văn hóa và truyền thông đại chúng ngày nay. Ở nơi đó, các tập đoàn đa quốc gia và quyền lực phương Tây xuất hiện ở một phía (ví dụ, nhận xét mang tính phê phán của nghệ sĩ Vassan Sitthiket về cuộc chiến của Bush tại Iraq qua tác phẩm của ông) và ở phía kia là câu hỏi, liệu Phật giáo có thể là giải pháp giúp con người vượt thoát được tâm trí sợ hãi và phiền não trong một xã hội công nghệ cao hay không? (Ví dụ, cuộc trình diễn tọa thiền của Montri Toemsombat).
Đi tầu nhào lộn (roller coaster) tới một thủ phủ nghệ thuật
Năm nay, vào mùa thu, toàn Bangkok đã được thẩm mỹ viện hóa. Một tháng trước kỳ Hội nghị thượng đỉnh APEC, dân vô gia cư và chó hoang đã đột ngột biến sạch khỏi đường phố. Công việc chuẩn bị cho hội nghị đã lên tới mức độ mà mọi thứ bẩn thỉu, nghèo nàn và xấu xí đều phải được di dời khỏi trung tâm thành phố. Các khu ổ chuột được phủ bọc bằng vải vóc và các bảng quảng cáo đẹp đẽ. Đây chính là một động thái nhằm chào đón các vị lãnh đạo quốc tế mà trong đó có ba vị khách chung thuỷ (theo lời của chính phủ nói với dân Thái) là Bush, Hồ và Putin. Vào chính thời điểm đó, trong khi mọi người còn đang ngơ ngẩn trước các mẫu hình phố xá tuyệt đẹp, thêm một dự án đầy tham vọng nữa của Thaksin đã được mở ra: Biến Bangkok thành một trung tâm nghệ thuật của châu Á, để từ đó, đưa thành phố này tới vị thế cửa ngõ của Đông Nam Á. Rõ ràng là phân ban mới về văn hóa và nghệ thuật đương đại thuộc Bộ Văn hóa đã được thành lập nhằm mục đích này và sẽ có nhiệm vụ nghiên cứu và tạo dựng nên một trung tâm nghệ thuật thật ấn tượng. [13] Vinh quy bái tổ từ Venice, phân ban này ngay lập tức đã tổ chức một loạt các cuộc tranh luận và hội thảo công cộng với chủ đề “Vai trò của Trung tâm nghệ thuật: Sự phát triển của nghệ thuật và văn hóa đương đại” tại các địa điểm và dưới nhiều hình thức khác nhau. Các cuộc tranh luận này tiếp tục kéo dài cho đến hết tháng 9. Dự án khai trương một trung tâm thiết kế, là một phần của kế hoạch chuyển mình thành cửa ngõ văn hóa của Đông Nam Á, rồi tiếp đến là một trung tâm nghệ thuật, đã gần như hoàn tất tại một quận đông đúc nhất của Bangkok. Mục đích của trung tâm này là để khuyến khích tài năng trẻ Thái cũng như là nơi trưng bầy các các sản phẩm và thiết kế độc đáo của Thái Lan, bao gồm các sản phẩm tạo ra từ dự án “Mỗi tambon (xã) một sản phẩm”, một dự án thành công khác nữa, được phát xuất từ ý tưởng của Thaksin. [14] Trong thời gian diễn ra Hội nghị APEC, tại trung tâm thời trang Bangkok, Bộ Công nghiệp Thái Lan đã tổ chức nhiều sự kiện nhằm mục đích giới thiệu đến các vị khách tham dự Hội nghị APEC về một Bangkok trong vai trò là trung tâm văn hóa. [15]
Trong các cuộc tranh luận công cộng, rất nhiều mô hình trung tâm nghệ thuật của thế giới đã được đem ra bàn cãi. Trên báo chí, ba thành phố châu Á – Singapore, Hồng Kông và Thượng Hải – được dẫn ra như thể là những trung tâm hiện hành quan trọng của nghệ thuật châu Á, chủ yếu là bởi những thành phố này đã cung ứng nghệ thuật và văn hóa cho dân cư của chúng thông qua những cao ốc trung tâm nghệ thuật lớn theo tiêu chuẩn quốc tế (Trung tâm Esplanade của Singapore, Bảo tàng nghệ thuật Hồng Kông và bảo tàng nghệ thuật Thượng Hải). [16] Manit Sriwanichpoom, trả lời trong một cuộc phỏng vấn với báo chí, đã lộ ra tâm trạng chung của mọi nghệ sĩ Thái khi nhấn mạnh rằng một trung tâm nghệ thuật mới tại Bangkok phải giúp ích được cho các nghệ sĩ Thái chứ đừng nên lại trở thành một điểm du lịch nữa cho du khách.
 |
| Nghệ sĩ Manit Sriwanichpoom, tác phẩm: Dream Interruptus N.1, ảnh: www.rama9art.org |
Trung tâm khác
Nỗ lực xây dựng một khung cảnh nghệ thuật đương đại bởi các nghệ sĩ và giám tuyển Thái Lan– một khung cảnh cơ động, độc lập và sáng tạo, duy dưỡng và cổ vũ dạng nghệ thuật hướng tới cộng đồng địa phương chứ không để phục vụ khách du lịch – đã thể hiện qua rất nhiều dự án khác nhau tại Thái Lan, nơi không hề có một chương trình cụ thể dài hạn nào của chính phủ nhằm ủng hộ nghệ thuật đương đại và hiện đại. Người ta có thể thấy các nỗ lực ấy qua một vài địa chỉ như Café về Nghệ thuật, Dự án 304, Nhà bê-tông, Trung tâm Umong, Cộng đồng Nghệ thuật Sắp đặt Chiang mai, (Chiang Mai Social Installation), Womanifesto, Asiatopia. Các nghệ sĩ thuộc những địa chỉ này đã sử dụng mọi địa điểm có thể, từ các siêu thị cho tới các cửa hàng bán xe hơi, trong một mội trường thương mại cao độ nơi các đô thị lớn tại Thái Lan, để triển lãm các tác phẩm của họ. Vào cuối thập kỷ 90, bảo tàng nghệ thuật thuộc đại học Chiang Mai, bảo tàng nghệ thuật đương đại đầu tiên của Thái Lan, cùng với Trung tâm CMU dành cho nghệ thuật và văn hóa đã được khai trương tại thủ phủ phía Bắc Chieang Mai. Sự kiện này đã minh họa cho một cuộc dời chuyển khung cảnh nghệ thuật lớn, từ Bangkok qua Chiang Mai, nhất là sau khi dự án trung tâm nghệ thuật ở Bangkok bị phá sản.
Trong khi nghệ thuật đương đại đang dời chuyển về phía Bắc, ý niệm về khu vực Mekong như một vùng số hoá mới đã xuất hiện, có liên quan tới công nghiệp điện toán tại khu vực này, nhất là tại Trung Hoa và Việt Nam. Cho tới nay, việc liên kết các quốc gia thuộc lưu vực sông Mekong lại với nhau – Trung Hoa, Việt Nam, Lào, Cambodia, Miến Điện – và rồi phát triển khu vực này thành một trung tâm IT – cũng lại là một kế hoạch đầy tham vọng khác nữa mà thủ tướng Thaksin nhận lãnh. Ông cũng nhận thấy khả năng tiềm tàng của khu vực này về công nghiệp du lịch và đã bắt đầu khuyến khích việc phát triển cơ sở hạ tầng cho du lịch – chẳng hạn như việc khai trương đường bay mới, liên kết các điểm du lịch trong khu vực, tới tận Ankor Wat và Pagan. Trong không khí này, rất nhiều quỹ văn hóa, từ Quỹ Rockerfeller cho tới Hội đồng nghệ thuật Scotland đã bắt đầu tài trợ và hỗ trợ các chương trình tập trung vào khu vực sông Mekong. “Mekong”, do đó, đã xuất hiện như thể một từ khóa để nhờ vào đó, các nghệ sĩ có thể tiếp cận với các dự án nghệ thuật cộng đồng. Đã bắt đầu xuất hiện không khí cạnh tranh giữa khung cảnh nghệ thuật tại Bangkok và Chiang Mai. [17]
Chúng ta và họ
Trong khi các nhà văn châu Âu nổi tiếng như BHL (Bernard-Henri Lévy) và Houellebecq đang tái dựng căn tính châu Âu cho một liên mình châu Âu mở rộng thông qua sự giả đoán của họ về cuộc bùng nổ của chủ nghĩa khủng bố tại châu Á, cùng lúc ấy, giải thích trơn tru tình cảm của họ đối với nước đi khủng bố khó hiểu này (“chúng tôi nói“), Đông Nam Á lại đang trở nên một khu vực trình diễn của Mỹ và Trung Hoa: người trước tặng tiền bạc và sự giúp đỡ quân sự [18] (“chúng tôi nói“), kẻ sau nhắm mắt làm ngơ trước tình trạng vi phạm nhân quyền (“chúng tôi nói rằng chúng tôi không nói“). Trong khi dân Đông Nam Á, ít ra là tại Thái Lan, chỉ dám nhút nhát thì thầm “họ nói…”, có thể nghe thấy một giọng nói mạnh mẽ của châu Á: giọng của Thaksin. Chính vỉ lẽ đó, có nhiều lý do khiến chúng ta nên chú ý đến các chính sách văn hóa của ông.
___________
Keiko Sei là giám tuyển (curator) và là một tác giả quốc tế chuyên viết về các chủ đề nghệ thuật, xã hội và truyền thông. Sau 16 năm hoạt động tại Tây Âu, hiện bà đang sống và làm việc tại Bangkok.
Bản tiếng Việt © 2006 talawas
[1]Tạp chí
Diễn đàn Kiến trúc 5, tháng 9–10, 2003, Prague
[2]Như trên
[3]Apinan Poshyananda, vựng tập “Thai – tanic: Nghệ thuật Thái Lan trong kỷ nguyên của đè nén và cưỡng bức”. Ethan Cohen Gallery, New York, 2003
[4]Các bài viết, khi đề cập tới tên riêng của người Thái, luôn sử dụng tên chính (first name) chứ không sử dụng họ (familly name)
[5]Apinan Poshyananda, vựng tập “Thai – Tanic: Nghệ thuật Thái Lan trong kỷ nguyên của đè nén và cưỡng bức”. Ethan Cohen Gallery, New York, 2003
[6]Chính phủ từ chối xác nhận thông tin này, và cho rằng hầu hết người chết là do họ giết lẫn nhau.
[7]Các tuyên bố với báo chí được phát ra trong thời kỳ của vụ Jihani.
[8]“Có một số kẻ tội phạm muốn tạo công đức, nghĩ rằng với công đức ấy, chúng sẽ trở nên oách. Thế nhưng, về thực chất, chúng vẫn luôn chỉ là những kẻ tội phạm mà thôi”. Lời công kích này của Thaksin là để đáp trả việc ông bị các nhà hoạt động nhân quyền và ủng hộ dân chủ chỉ trích về những phương pháp khác nhau mà ông đã sử dụng để ngăn cản các cuộc biểu tình diễn ra trong thời gian hội nghị APEC, một trong những phương pháp đó chính là việc cảnh cáo rằng: nông dân nào tham gia biểu tình sẽ bị tước quyền nhận tài trợ từ chương trình xóa đói giảm nghèo của chính phủ.
[9]Bắt đầu tại thời điểm kết thúc chiến tranh lạnh, Hội nghị APEC khởi nguyên được tạo ra như một diễn đàn cổ vũ cho tự do thương mại, đầu tư và hợp tác kinh tế trong khu vực châu Á – Thái Bình Dương. Vào thời điểm ban đầu, hội nghị này – Mỹ và Canada không có tên trong danh sách tham dự – đã được tài trợ bởi nước Úc, một quốc gia đang hằng tìm kiếm một tổ chức tạo được ảnh hưởng về liên kết kinh tế trong khu vực. Sau khi bầy tỏ sự phản đối bằng việc tuyên bố rằng việc loại họ ra khỏi danh sách tham dự hội nghị APEC sẽ đưa đến kết quả là sự chia rẽ trong chính liên minh APEC, Mỹ và Canada cũng đã được mời tham dự hội nghị. Bước ngoặt đã tới vào năm 1993 khi tổng thống Clinton lần đầu tiên mời lãnh đạo của tất cả các nước tham gia hội nghị (tới dự cuộc hội thảo về hợp tác kinh tế của khu vực châu Á-Thái Bình Dương tại Đảo đen – Black Island – tại Seattle, ND) với mục đích tăng cường thêm cho mối quan hệ của cộng đồng các nước dọc theo khu vực châu Á Thái Bình Dương – nơi mà giờ đây trở nên khu vực phát triển kinh tế năng động nhất trên thế giới. Từ thời điểm đó, hội nghị này đã nhận lãnh nhiệm vụ là một cơ hội duy nhất cho các lãnh đạo khu vực dọc theo châu Á Thái bình Dương gặp gỡ với nhau. Hội nghị APEC cũng là một thực thể độc đáo khi nó là một tổ chức quan trọng duy nhất trên thế giới mà trong đó có sự góp mặt của cả Trung Hoa và Đài Loan. Bắt đầu chỉ như một diễn đàn kinh tế thuần túy, giờ đây, trong nghị trình hội nghị đã bao gồm càng ngày càng nhiều hơn các chủ đề về an ninh.
[10]Nhan đề tiếng Anh của cuốn sách mà Mahathir viết cùng các thành viên LDP (liberal democratic party – đảng dân chủ tự do) cánh tả và thị trưởng Tokyo thời điểm đó là Shintaro Ishihara là
The Voice of Asia (Tiếng nói từ châu Á) và nhan đề được dịch sang tiếng Nhật bản là
Châu Á có thể nói Không, được lấy ra từ cuốn sách trước đó của Ishihara mang tên
Nước Nhật có thể nói Không. Cuốn sách
Tiếng nói từ châu Á được Frank Baldwin chuyển dịch và do Kodansha International, Tokyo xuất bản 1995.
[11]Tổng thống Philippines Gloria Arroyo rất ấn tượng về chiến dịch chống ma tuý của Thaksin đến mức bà cũng đã quyết định tiến hành chiến dịch tương tự – với tên gọi “làm theo Thaksin” Do Thaksin), tại đất nước của bà. Bà đã ra lệnh cho các cơ quan thực thi pháp luật, trong vòng ba tháng kể từ tháng sáu năm đó, phải trấn áp hoàn toàn lực lượng buôn bán ma tuý.
[12]Chumpon Apisuk cũng tổ chức một liên hoan trình diễn thường niên tại Thái Lan với tên gọi Asiatopia. Thông điệp chính yếu của Asiatopia năm đó là: “cơn hấp hối tự do thương mại” – đã được in lên chính áo phông của các nghệ sĩ và nhà tổ chức của liên hoan.
[13]Xây dựng một trung tâm nghệ thuật đương đại chính là một ý tưởng gần như hoàn toàn do Thaksin nghĩ ra. Cựu thị trưởng của Bangkok, Bhichit Rattakul, vào năm 1999, đã tính toán và rồi cấp 300 triệu Baths để xây dựng một khu liên hợp cao ốc 7 tầng gồm một không gian triển lãm, một nhà hát, một thư viện, các phòng hội thảo, các gallery tư nhân, các quầy lưu niệm và nhà hàng. Tuy nhiên, thị trưởng mới được bầu, Samak Sundaravej, thay vào đó, đã biến cao ốc này thành nhà để xe và một trung tâm mua bán. Dự án trung tâm nghệ thuật, từ đó đã bị đưa khỏi kế hoạch và toàn bộ sự kiện này dường như đã bị quên lãng. Hồi phản với sự căm ghét và mất niềm tin của các nghệ sỹ địa phương cũng như với cuộc tranh luận quanh sự kiện này, nghệ sỹ Ấn gốc Bangkok, Varsha Nair, hợp tác cùng kiến trúc sư Thái Savinee Buranasilapin,vào năm 2002, trong cuộc triển lãm cá nhân của mình, đã biến nguyên một gallery thành ra một nhà để xe (Nhan đề của tác phẩm là: “Đỗ xe tự do tại Gallery đại học Chulalongkom”).
[14]Dự án “Mỗi xã một sản phẩm” được phát động như một phần trong kế hoạch giảm nghèo của chính phủ Thaksin. Nó hướng tới việc giúp cho các cá nhân sống trong cộng đồng sử dụng được kỹ năng của họ để sản xuất ra những sản phẩm và rồi sau đó cổ vũ cho các sản phẩm địa phương được sản xuất trong mỗi xã, cùng lúc đó, chính phủ và khu vực kinh tế tư nhân sẽ giúp hỗ trợ các cộng đồng ấy bằng cách phát triển sản phẩm và khảo sát thị trường để tạo ra việc làm và thu nhập cho các cộng đồng. Uỷ ban do chính phủ điều hành sẽ giúp đỡ bằng cách cung cấp các chỉ dẫn về thông tin, kiến thức,bí quyết và kỹ năng cho các xã viên – những người quan tâm tới việc khuyếch trương các sản phẩm địa phương của họ. Ba nguyên tắc cơ bản trong triết lý của dự án này là “Địa phương, tuy nhiên, toàn cầu”, “Tự lực và Sáng tạo”, và “Phát triển tiềm lực của con người”. Chính các triết lý này cũng đang chờ đợi để được ứng dụng vào dự án trung tâm nghệ thuật, bằng cách này hay cách khác.
[15]Có dấu hiệu là ý niệm của Thaksin về nghệ thuật đương đại chỉ là một nhánh nhỏ của cái cây “văn hóa”. Ông đã cởi mở ý tưởng của mình với giới báo chí rằng “một trung tâm nghệ thuật không thôi sẽ không đủ để biến Bangkok thành một cửa ngõ văn hóa. Ông muốn xây dựng một liên khu bảo tàng phức hợp, bao gồm cả các bảo tàng khoa học và công nghệ” theo mô hình học viện kiểu Smithson.
[16]“Trung tâm nghệ thuật của chúng ta ở đâu?“, tạp chí quốc gia, số tháng 9, 2003. Sự thật là cả Singapore và Trung hoa đều hạn chế sự tự do biểu hiện trong khi vẫn cố gắng để thể hiện bản thân như trung tâm nghệ thuật đã tạo ra những thắc mắc: Phải chăng một trung tâm với diện tích đủ lớn sẽ tạo nên cho mọi người cái ảo giác rằng nghệ thuật châu Á thật hấp dẫn. Liệu trung tâm nghệ thuật Thái lan có nên đi theo mô hình này không?
[17]Cùng trong năm sau, hai liên hoan nghệ thuật truyền thông mới mẻ có tính cạnh tranh với nhau đã được lập kế hoạch tổ chức, một tại Bangkok, và một tại Chiang Mai.
[18]Theo bài tường thuật của tờ The Straits Times vào ngày 7 tháng 8, 2003 mang tên: “ một cách đầy hy vọng, và với những lý do xác đáng, nước Mỹ tái quan tâm tới Đông nam á “ của Chua Lee Hoong, thượng nghị viện mỹ đã quyết định giải toả những hạn chế đối về những hỗ trợ quân sự với Indonesia trong năm tài chính sau, cũng như đường lối hướng tới sự hợp tác quan sự bình thường với Indonesia được đón chờ đón. Bên cạnh việc công nhận vai trò là đồng minh quan trọng không thuộc khối NATO với Philipine, trong năm nay, Washington cũng đã cam kết viện trợ cho manila 100 triệu US$ (174 S$) để đưa vào ngân sách phát triển và thêm 55 triệu US$ khác cho quỹ chống khủng bố.
bản để in