Claudio Magris
Vậy là chúng ta đang đi đâu – Heinrich xứ Ofterdingen, nhân vật chính và cũng là tên quyển thiểu thuyết của Novalis, hỏi bóng hình người nữ bí mật hiện ra bên một vách núi cổ xưa trong một cánh rừng – con đường này sẽ dẫn chúng ta về đâu? “Luôn luôn dẫn về nhà,” cô bé trả lời, trong lúc dắt chàng đến một khoảng rừng rộng và sáng rực. Heinrich xứ Ofterdingen, quyển tiểu thuyết chưa hoàn tất và trường thiên mà chàng thanh niên Novalis viết giữa những năm 1799 và 1800, tại ngưỡng cửa của một cái chết non trẻ năm 1801. Tác phẩm này vẫn là một kiệt tác của văn chương lãng mạn, không chỉ của Đức, mà của cả Châu Âu, một trong những tác phẩm kì vĩ nhất, trong đó thơ ca, một cách biểu tượng, đã tổng hợp thực chất của sự sống và thực chất của nền văn minh.
Là quyển truyện thần tiên dày đặc tính phúng dụ triết học và trữ tình da diết, Heinrich xứ Ofterdingen, một cách ẩn dụ, kể lại chuyến viễn du tâm linh của con người, cái chuyến đi khi con người từ biệt căn nhà ấu thơ để lao vào cuộc thám hiểm thế giới, phơi mở mình trước sai lầm, trước hiểm nguy, trước sa ngã, và cuối cùng, như Ulysses, trở về nhà, trưởng thành, dồi dào mọi kinh nghiệm cũng như dày dạn mọi khổ đau: đã đương đầu và vượt qua trên tuyến đường dài, đã hòa nhập trong chính cái tính cá biệt tìm được của mình.
Là học trò của Schiller ở Jena và bạn của Schlegel ở Lipsia, Novalis quen biết và thường lui tới Fichte và Hölderlin, Goethe và Schelling, Tieck và những nhân vật khác thuộc thế hệ đầu của chủ nghĩa lãng mạn, những nhân vật mà qua một cuộc tổng hợp có một không hai giữa triết học và thơ ca – đạt tới tột đỉnh trong tư tưởng duy tâm – đã hình thành một thứ thế giới quan toàn diện và hữu cơ.
Đối với Novalis, cái mạng liên kết vô số những hiện tượng bề ngoài của cái đa bội trong một tổng thể thì được trụ đỡ bởi một uy lực duy nhất: thơ ca, không hiểu qua tác phẩm hoặc qua tính tác động cụ thể của tác phẩm, nhưng hiểu qua một hồn thơ nội tại và phổ biến trong thực tại, mà thực chất đồng nhất với hơi thở của cuộc sống vũ trụ, từ sự nở rộ và héo tàn của cây cỏ cho đến sự thăng tiến và sụp đổ của các đế chế, và sự kết tinh của khoáng chất.
Nhà thơ là kẻ hòa tiếng thơ của mình với nhịp điệu của hồn thơ vũ trụ, đắm mình trong đó và nương theo dòng chảy của nó, dòng chảy vốn dẫn anh ta đến lẽ bí ẩn của tất cả mọi hình thái và của bất kì một sự vật tất thành nào, đến những xứ sở xa xôi chưa từng được biết và đến những thời kì xa xưa, đến cái mạch sống động vật và thực vật ẩn khuất và đến những tầng địa chất nghìn năm trong lòng đất.
Thơ ca hiểu theo phương thức như thế thì luôn luôn vươn tới cái vô cùng, bên kia sự phân biệt và bên kia sự giới hạn của các hình thái hạn định, tan trong lòng đêm nguyên khôi và say đắm, điều mà Novalis đã cống hiến trong tập thơ trữ tình tuyệt vời Tụng ca đêm (Hymns to the Night, 1797-1800). Biểu tượng của thơ là màu thiên thanh, màu của sự xa thẳm không thể đạt tới và của cảm thức hoài niệm trắng muốt; cho nên, nó còn là màu của tình yêu (đóa thiên thanh trong Heinrich xứ Ofterdingen tượng trưng cho niềm hạnh phúc chan hòa của Heinrich và Matilde), nhưng cũng là màu của cái chết, của sự phân hủy và của sự tan biến của bất kì một hình thái cá biệt tạm thời nào mà giới hạn cái vô cùng.
Thanh khiết đến độ mỏng manh chơi vơi, được dìu đỡ bởi một ngọn lửa nội tâm sôi bỏng, nguyện ước với cái chết, sống trong niềm ngưỡng mộ nàng Sophie yêu dấu mất lúc 15 tuổi, Novalis là một nhà thơ lớn về cái chết và về bệnh tật, về cuộc cộng sinh không thể chia lìa và uẩn khúc giữa hồn và xác, giữa nội tâm và xã hội, giữa lịch sử và thiên nhiên, giữa uy lực của cái toàn thể và tính vô chính phủ của cái đơn biệt. Loạt ghi chép triết học Fragments của ông, đúng như Giorgio Cusatelli nhắc nhớ, là một bộ bách khoa triết học xứng đáng được xếp cạnh các tác phẩm của Hegel.
Bộ bách khoa này không thể không ở trong tình trạng phần mảnh, bởi nó lãng mạn muốn biểu trưng cái toàn thể và cái vô cùng. Heinrich xứ Ofterdingen cũng nhất thiết phải ở trong tình trạng chưa hoàn tất. Nó là câu chuyện về chàng tuổi trẻ Heinrich nhất quán hình thành và phát triển nhân cách của mình bằng cách đương đầu với tất cả những gì khác chàng, với sự đa bội của cuộc sống: ra đi từ thành phố quê hương, gặp những nhà buôn nói với chàng về những mảnh đất xa xôi và những vương triều phong kiến ở một xứ Trung Đông không xác định và cách điệu hóa, chàng tìm hiểu sự bí mật của khoáng chất và sự bí mật của phương Đông thần thoại, khám phá ra tình yêu và lẽ huyền nhiệm của thơ ca.
Trong phần thứ hai của quyển tiểu thuyết, chỉ ở dạng phác thảo, tất cả phải được tái hợp và hòa hợp: phương Đông và phương Tây, tính cổ điển và tính thần giáo, sống và chết. Bản thân thời gian phải được xóa tan trong cái vĩnh hằng, trong cái tính đồng thời của tất cả mọi cơ duyên: hiện tại, quá khứ, tương lai. Những nhà lãng mạn đặt cái mô-hình-Heinrich – vốn xây dựng tính nhân bản qua những giá trị trung tâm của thơ ca – tương phản với cái mô-hình-Wilhelm Meister của Goethe – vốn, ngược lại, đạt tới tính nhân bản kiện toàn khi từ bỏ những mơ ước vô biên của nghệ thuật và chọn cái hạn định: công việc.
Novalis hẳn là một trong những cha đẻ của văn học hiện đại, cũng bởi ông phân rã các hình thái: thơ ca của ông là phần mảnh và là bộ bách khoa, thống nhất sức ép của tính tuyệt đối với cái không-hạn-định, không chỉ hòa quyện mọi thể loại văn học mà còn hòa quyện văn học và khoa học, thơ ca và triết học, tính trữ tình và tính luận văn, tính thuần khiết thiên giới và tính quyến rũ bệnh lí, những khúc du-ca và những khúc khoáng-ca. Tính sáng tạo của ông luôn luôn mở, vươn xa hơn bất kì một kết quả đạt tới nào, điều vốn lại không thể không thất vọng trước cái chốn xa không thể đạt tới mà tính sáng tạo đã định trước cho nó.
Nhưng Novalis còn là người sáng tạo ra cái tính toàn diện nhân bản và thơ ca, không còn trực thuộc chúng ta nữa, và chúng ta chỉ có thể có cái cảm thức hoài niệm về nó. Trong bộ bách khoa phần mảnh này, tất cả quay về và tất cả cân xứng: tâm linh luôn luôn tìm thấy chính nó trong những tính cách đặc thù mênh mông của sự đa bội, cái tôi sáng tạo và cái tôi sáng thế nhận ra tính sáng tạo cá biệt bất diệt và bất biến của chính nó trong những mảnh thực tại vụn rời rải rác, vốn được nó thiết lập tôn ti trật tự và phối hợp.
Tư tưởng triết học, sinh ra từ đại dương bất tử của trí tưởng tượng, sau khi đã thiết lập những sự chia lìa lí tính giữa nó và thế giới, hoan lạc hồi lưu về đại dương thơ ca căn nguyên. Qua một câu chuyện thần tiên của Novalis, chàng thanh niên Hyacinth, bỏ rơi nàng Rosabud yêu dấu vì cái nhu cầu không thể cưỡng lại khi muốn khám phá ra nàng Iside bí ẩn, và ở cuối chuyến hành hương thì chàng phát hiện rằng, đằng sau cái mạng che, lại chính là khuôn mặt của Rosabud.
Bằng một ngôn ngữ khác, Novalis kể cho chúng ta nghe về những gì mà tư tưởng phương Tây, thông qua Hegel và Marx, đã kể: quá trình biện chứng của cái tôi gặp gỡ người kia/kẻ khác để mà vượt qua chính mình và hợp nhất người ấy với chính mình, con đường của chủ thể, qua những cuộc phiêu lưu, ngày càng trở nên tự thân một cách thâm sâu hơn, phong phú hơn về kinh nghiệm và về những sự chuyển biến được chính nó thực hiện. Trong Novalis, như trong Bloch một thế kỉ sau, con người trở lại với điểm khởi đầu, tại cái tính trẻ thơ được thanh hóa bởi ý thức tâm linh, hoặc theo Bloch, được giải thoát và trở nên chân thực nhờ cuộc cách mạng.
Diện mạo con người, như khuôn mặt trẻ thơ ấy, là diện mạo của tính nhân bản muôn đời, là diện mạo của con người mãi mãi. Một Goethe trong tác phẩm Faust phần hai, đã ở bên kia cái tính phổ quát đầy khích lệ này, bởi vì, trong cái tính cách văn nhại tàn hủy thể loại văn học, ông đã dự đoán sự kết thúc hoặc sự chuyển biến của diện mạo nghìn năm của con người, quá trình về một cuộc chuyển biến nhân học mà chỉ ở Nietzsche mới được bày tỏ công khai.
Chuyến viễn du của con người mới này, vẫn chờ đó để được thực hiện, và nó không còn có thể lĩnh hội được bằng các thước đo nhân bản nữa – Musil, nhà thơ, đã viện thẳng tên Novalis khi viết như thế. Nó là cái chuyến viễn du được các nhân vật thực hiện một cách tuyến tính, không tới đích và không trở về, liên tiếp đặt nghi vấn thế giới và liên tục thể nghiệm thế giới, khiến họ thường xuyên trở nên người khác và điều khác. Trong Novalis, thậm chí trong Ulysses của Joyce – người có lẽ là một nhà bảo quản vĩ đại cuối cùng của truyền thống nhân văn và của cái chủ thể cá biệt nghìn năm – người ta nhận ra cái vòng tròn sự sống bình tâm và hiền dịu đang xoay chuyển và vòng trở lại để cứu rỗi và để lặp lại cái trật tự sinh tồn bất di bất dịch.
Trong Heinrich xứ Ofterdingen có sự tương ứng đắm say phổ biến giữa con người với thiên nhiên, có sự tương giao và sự tiếp nối, có sự vận chuyển nhựa sống; cũng như thế, trong Ulysses: có cái tính tái diễn Oedipe ấm áp mềm mại bọc điều, có cái tính tiếp nối sinh sôi nẩy nở và sự kế tục, có tình phụ tử và tình mẫu tử. Trong Heinrich xứ Ofterdingen, cái chủ thể cá biệt trong chuyến lang bạt kì hồ, tự soi và tự thấy nó khắp nơi và không ngớt; dòng chảy sự vật mà nó đắm mình trong đó thầm thì với nó cái khúc ca về bản sắc tìm lại và bất diệt của nó. Ngay cả phương Đông, nơi lẽ ra biểu trưng cho sự khác biệt triệt để, cũng được Heinrich hoặc cái tôi thơ ca phương Tây đồng hóa.
Có lẽ chuyến viễn du của chúng ta hôm nay thì khác, đó là một chuyến du cư muôn thuở của nhân vật của Musil, luôn luôn xê dịch về phía những chòm sao mới và những cách diễn giải mới về hữu thể, phóng và dự phóng về phía trước trong lúc thay đổi diện mạo và bản chất của chính mình, mà không để lại hậu duệ cũng như di sản. Trong cái chốn của một uy lực thống nhất kì vĩ hằn dấu những phần mảnh của Novalis và những sự rủi ro ngẫu nhiên của Joyce – vốn được cái uy lực ấy mang lại ý nghĩa và tôn ti trật tự – giờ đây có sinh sôi nẩy nở một tính cách đa bội thực sự li tâm của những chủ thể tự do và không liên hệ gì với nhau, tự chủ một cách hoang dại trước mọi hệ thống thứ bậc, và vận mệnh hướng tới sự xóa bỏ lẫn nhau qua một cuộc đối đầu về năng lượng, không ý thức về những lực trấn áp cũng như không ý thức về ý nghĩa.
Chuyến du hành tâm linh kì vĩ của Novalis rất xa với chúng ta, xa một cách đau đớn; Kafka, biết rằng mình cũng trực thuộc một chuyến viễn du thiếu vắng Ithaca, cảm thấy bất hạnh, và hẳn là ông sẽ sung sướng khi tìm ra mình trong đóa thiên thanh, như cái đóa trong Heinrich xứ Ofterdingen, để có thể thiếp vào giấc ngủ trên chiếc giường của Bloom, để được đón tiếp tại tòa Lâu Đài.
Bản tiếng Việt © 2005 talawas