Ngày 9.11.2005, nhận lời mời của tổ chức văn học Đức Literaturwerkstatt, hai nhà thơ Tô Thùy Yên (Houston) và Nguyễn Hữu Hồng Minh (T.P. Hồ Chí Minh) đã đọc thơ trong chương trình „105 kinh độ Đông-Thơ Việt Nam“ tại Berlin, người dẫn chương trình là nhà văn Đức Michael Sollorz. Tôi, một sinh viên đang học tập tại Đức, có quan tâm đến thơ trẻ Việt Nam hiện nay, vì vậy đã đến tham dự buổi đọc thơ trên.

Tô Thùy Yên, Michael Sollorz, Nguyễn Hữu Hồng Minh trong đêm thơ Việt Nam

Nhà thơ Tô Thùy Yên mang đến đêm thơ những cảm xúc buồn vui theo các thăng trầm của cuộc đời ông. Thơ ông thật sâu sắc và trải nghiệm, được viết bằng một ngôn ngữ đẹp và rất giàu hình tượng ở trình độ cao. Để cảm nhận hết được cái hay và chiều sâu thơ ông, tôi nghĩ cần phải có thời gian. Tôi rất thích bài „Ta về“ của ông, mà không hề biết đó là một trong những bài in dấu ấn đậm trong cuộc đời ông, sau buổi đọc tôi đã có may mắn được ông giải thích đôi chút về bài này.

Còn nhà thơ Nguyễn Hữu Hồng Minh, trước hết tôi xin nhận xét về những suy nghĩ, quan điểm của anh với tư cách một nhà thơ và một nhà báo, nhà phê bình văn học, về thơ trẻ và thơ Việt Nam trong phần giao lưu với người nghe. Phải nói rất thật là, tôi đã rất cố gắng chăm chú để có thể cắt nghĩa những điều anh trình bày. Dòng suy nghĩ của anh không mạch lạc, rất khó theo dõi. Tôi đã nghĩ, có lẽ lần đầu đứng trước công chúng nên anh run, không làm chủ được suy nghĩ, nhưng xem lại tiểu sử thì anh là nhà báo, nhà phê bình văn học, lý do mất bình tĩnh trước đám đông có thể chỉ là một phần nhỏ. Theo tôi, chỉ có thể giải thích điều này là chính những suy nghĩ của anh cũng không thuyết phục nổi anh; hoặc anh suy nghĩ chưa kỹ, hoặc luận điểm anh đưa ra không có căn cứ nào cả. Khi người ta trong tình trạng tư duy như vậy thì người đối thoại không nắm bắt được là điều dễ hiểu. Tôi đã cố gắng chắt lọc những suy nghĩ rời rạc của anh để làm rõ quan điểm của anh.

Nói về thơ trẻ, Nguyễn Hữu Hồng Minh cho rằng: „Trước hết, để viết được thơ hay thì nhà thơ phải được tự do đã“ ^[1] . Cái „tự do“ mà anh đề cập ở đây, theo anh giải thích, là tự do về xuất bản, công bố „tất cả những tác phẩm mang tất cả những tâm thế và tài năng của họ“, nội hàm của vấn đề này liên quan đến vấn đề chính trị. Tôi cho rằng anh có phần đúng. Đúng là trong bối cảnh chính trị của Việt Nam hiện nay, tác phẩm viết ra phải được „biên tập“ và không phải tác phẩm nào cũng được cho xuất bản công khai. Nhưng so với các thế hệ trước, nhiều nhà thơ còn mất tự do hơn nhiều nhưng họ vẫn viết ra những tác phẩm hay, để đời. Thế hệ trẻ bây giờ gặp thuận lợi hơn rất nhiều, nếu không được công bố ở trong nước thì có thể công bố ở ngoài nước (chính Nguyễn Hữu Hồng Minh cũng xác nhận điều này); các diễn đàn văn học, nghệ thuật ngoài nước đã và đang rất tạo điều kiện cho tác phẩm của các nhà văn, nhà thơ trong nước đến được với độc giả. Việc thực hiện hoàn toàn tự do sáng tạo ở trong nước là cả một quá trình và là chuyện khác, ở đây tôi không bàn đến. Nhưng rõ ràng là so với nhiều thế hệ trước, thế hệ các nhà thơ trẻ hiện nay có tự do hơn, hoặc có điều kiện và được hỗ trợ để phát triển hơn. Vì thế tôi không đồng ý với Nguyễn Hữu Hồng Minh về điều kiện trước tiên mà anh nêu ra để viết được thơ hay.

Anh nói tiếp về thơ của thời đại anh: „Thời đại của tôi khác hẳn thời đại và không gian lịch sử trước đó, ví dụ như thời Thơ Mới. Khi chúng tôi có tự do để viết bằng tất cả tài năng của mình thì điều ấy đã là mới rồi. Nó mới ngay trong khoảnh khắc ta đang sống, cuộc sống thay đổi từng ngày, từng khoảnh khắc“.

Điều này, theo tôi chẳng ai phủ nhận cả nhưng nó chẳng có ý nghĩa gì cho việc nói về thơ của thời đại anh, vì làm gì có thời đại nào giống thời đại nào, cuộc sống vốn vận động không ngừng thì làm gì mà chẳng mới từng ngày, từng giờ. Vấn đề là thơ ở mỗi thời đại có chuyển tải hết được hơi thở của thời đại đó không và chuyển tải như thế nào, bằng hình thức, phương tiện sáng tạo nào để người đọc cảm nhận được tài năng nghệ thuật của nhà thơ. Chứ nói rằng mình là thơ mới, thơ trẻ, vì thời đại mình khác với các thời đại trước, thì vô nghĩa. Việc anh so sánh: „Nếu chúng tôi có điều kiện đi ra nước ngoài, sống trong những điều kiện như các bạn thì chúng tôi sẽ viết mới hơn“, theo tôi lại càng vô nghĩa.

Nói về những người làm thơ trẻ, Nguyễn Hữu Hồng Minh cho rằng nhà thơ trẻ bây giờ viết trong nỗi sợ hãi, họ phải vượt qua nỗi sợ hãi, tâm lý sợ hãi và mặc cảm đè nặng để viết. Về ý này, thực sự tôi không hiểu rõ vì anh không cắt nghĩa được là nỗi sợ hãi gì. Láng máng thì tôi hiểu anh muốn nói về nỗi sợ hãi „tác phẩm không được công bố“, tức là lại quay về vấn đề tự do. Tôi có hỏi lại anh, rằng anh „đã vượt qua nỗi sợ hãi đó để viết chưa, khi anh không cần lo các tác phẩm của anh không được công bố, vì không công bố trong nước thì công bố ngoài nước“, và thực tế đã là như thế đối với các tác phẩm của anh. Đáng tiếc là tôi hỏi xong câu cuối thì anh lại quên câu đầu. Tôi thiết nghĩ nếu tôn trọng người nghe trong khi giao lưu, nếu diễn giả không nhớ được hết mọi câu hỏi thì nên ghi lại để trả lời cho đúng. Còn theo tôi, về nỗi sợ hãi của người viết, tuy đó là điều dễ hiểu nhưng thực ra đã là người viết có khí phách bản lĩnh thì „gươm kề cổ, súng kề tai“ vẫn cứ viết đúng những điều mình suy nghĩ và cảm nhận, có như thế mới có được những dòng thơ bất hủ, những tuyệt tác để đời, chứ còn quanh quẩn với những ý nghĩ sợ hãi lơ mơ như vậy thì làm ra những bài thơ mang máng, bàng bạc, chung chung… là chuyện thường tình. Về điểm này, có lẽ người viết trẻ còn phải học hỏi nhiều ở bản lĩnh của các thế hệ đi trước, nếu thực tế đúng như Nguyễn Hữu Hồng Minh cho biết.

Nói về những người làm thơ thế hệ trước, anh cho rằng „họ thuộc về lịch sử, truyền thống“, „họ có một ngăn kéo ở thư viện“. Điều này nghe có vẻ đúng mà chưa hoàn toàn đúng. Có những nhà thơ thế hệ trước nhưng sao tôi vẫn thấy đồng cảm được, ví dụ như Hoàng Hưng. Thơ ông giản dị nhưng vẫn mang hơi thở thời đại, tôi vẫn cảm thấy thơ ông gần gũi với giới trẻ hiện nay. Đấy chỉ là một trong nhiều ví dụ mà tôi biết rõ. Nói như thế, tôi nghĩ rằng „có một ngăn kéo ở thư viện“ không có nghĩa là xong và yên phận, thực tế mọi sự đều có tính kế thừa. Nhìn nhận thế hệ thơ trước từ góc độ như Nguyễn Hữu Hồng Minh thì hẳn là chưa công bằng.

Về bản thân thơ của Nguyễn Hữu Hồng Minh, sau khi nghe chùm thơ tại buổi đọc cũng như sau nhiều lần đọc lại, cảm xúc đọng lại trong tôi khá khiêm tốn. Điều đáng nói nhất có lẽ là khi anh đọc bài „Lỗ thủng lịch sử“ theo yêu cầu của một khán giả. Tôi có cảm giác sốc khi nghe bài này (đúng như ý muốn của tác giả) vì khó có thể tưởng tượng được thơ Việt Nam lại có những loại như thế. Có thể khái niệm về Thơ trong tôi chưa biết đến loại này. Có nhiều vấn đề về bài thơ này nhưng theo tôi không nên bàn vì không đáng để bàn, mà điều đáng bàn ở đây là quan điểm của tác giả về bài thơ đó.

Nguyễn Hữu Hồng Minh cho rằng bài thơ này của anh „thành công“ ở chỗ mang đến „sự bình đẳng về ngôn từ và có ý nghĩa rất lớn“. Anh muốn những từ bẩn (đầu đường xó chợ, nhà thổ) „bình đẳng“ với những từ ngữ nghệ thuật, anh tự hào cho đó là thành công, những người làm văn học nên đọc, và nên viết như vậy để vượt qua „nỗi sợ hãi của chính mình“. Đúng là… bó tay. Cái cách để „vượt qua nỗi sợ chính mình“ như vậy chứng tỏ một điều gì đó trong tư duy, cũng như nhận thức của anh mà tôi khó chia sẻ. Tôi cũng có một lưu ý nhỏ: tôi mà là Phan Thị Vàng Anh („Hắn không nứng trước Phan Thị Vàng Anh – Hắn khẳng định điều đó“, trích „Lỗ thủng lịch sử“) Vi Thuỳ Linh („Hắn sợ hãi lỗ nẻ của Vi Thùy Linh – Hắn khiếp hãi điều đó“, trích „Lỗ thủng lịch sử“) hoặc Lê Thị Mỹ Ý („Hắn muốn hiếp Lê Thị Mỹ Ý – Hắn thèm muốn điều đó“, trích „Lỗ thủng lịch sử“), thì chắc nhà thơ Nguyễn Hữu Hồng Minh đã phải ra hầu toà vì tội vi phạm phẩm cách cá nhân của người khác; việc kiện tụng này thậm chí xảy ra ở một đất nước mà quyền tự do sáng tạo được tôn trọng như Đức. Tôi thực sự không đồng ý cái cách mà theo anh nói, các nhà thơ trẻ trước tiên cần sự nổi tiếng, cần các phương tiện thông tin đại chúng biết đến với những bài về „bề mặt của đời sống“ „không cần quan tâm đến độ sâu của nghệ thuật“ như bài „Lỗ thủng lịch sử“ của anh, rồi sau đó tính tiếp. Đây rõ là hiện thân của tư tưởng „ăn xổi“, của sự „khủng hoảng“ về văn hoá.

Tôi thiết nghĩ, thơ hay cũng như mọi tác phẩm nghệ thuật hay, thời đại nào cũng thế, tác giả của nó phải là những nhà văn hoá, với nhân cách không tầm thường. Những người không tầm thường mới có những sản phẩm không tầm thường, và cũng như vậy thế hệ không tầm thường mới làm nên thời đại không tầm thường. Thế hệ trẻ có ưu thế về sức trẻ mà thế hệ trước đã không còn hoặc đã mai một, nhưng cũng sức trẻ ấy phải được đặt trên nền tảng về tri thức, văn hoá, kế tiếp được thế hệ trước và đưa ra những sáng tạo chân chính của thời đại mới. Chứ còn „phá cách“ hoặc „chơi ngông“, „quậy“… chưa hẳn đã hay mà có khi là sự bế tắc về nghệ thuật, về tri thức, và tệ hại hơn là về nhân cách. Cảm giác sau buổi đọc là những câu hỏi của tôi về thơ trẻ Việt Nam vẫn còn nguyên. Tôi không muốn tin rằng những gì mà Nguyễn Hữu Hồng Minh mang đến nước Đức là đại diện cho thơ trẻ Việt Nam hiện nay.

Theo dòng ngược lại thời gian, tôi tìm đến một số bài phỏng vấn anh trên báo chí trong nước trước khi anh lên đường sang Đức, thấy anh phát biểu rằng: „Phải thông tin làm sao cho những người yêu thơ Đức thấy được dung mạo khái quát của nền thơ Việt với những vẻ đẹp truyền thống, có chiều sâu của nó“, hoặc anh „sẽ điểm qua và nói đến thơ của các nhà thơ “tiền bối” từ Hàn Mặc Tử, Huy Cận, Trần Dần, Lê Đạt… đến Hoàng Hưng, Thanh Thảo, Nguyễn Quang Thiều…, nhiều phía khác trong thơ của Hữu Thỉnh, Nguyễn Trọng Tạo, Ý Nhi, Bùi Chí Vinh, Lê Minh Quốc, Đỗ Trung Quân… và đặc biệt sẽ đi sâu hơn vào thơ hôm nay của những người trẻ như Vi Thùy Linh, Phan Huyền Thư, Văn Cầm Hải, Nguyễn Vĩnh Tiến…“. Có thể do điều kiện thời gian không cho phép hoặc do chương trình không dự tính, nhưng việc phát biểu trước công luận như vậy trước khi thực hiện một việc mà mình có thể không làm được là không nên. Tôi lượng rằng có lẽ phải dành cho anh ba buổi may ra mới thực hiện được những điều mà anh đã tuyên bố, chứ chưa nói đến việc anh chẳng đề cập một chút gì đến những điều này trong buổi xuất hiện ngày 09.11. vừa rồi.

Tôi cũng tin rằng anh có thể chia sẻ được những tâm tư của tôi, một người không hề quen biết anh nhưng gặp nhau trong nghệ thuật, một cách hào sảng.

© 2005 talawas