Kadaré Ismail
(Diễn từ đọc trong lễ trao giải <a href="http://www.manbookerinternational.com/" target="_blank"><u>Man Booker International Prize</u></a> 2005)
Thưa ông Chủ tịch, thưa Ban Giám khảo, thưa quý bà quý ông.
Xin cảm tạ, vâng, xin hết lòng cảm tạ vì cái vinh dự cao quý mà tôi nhận được hôm nay đây và vì những lời thân hữu mà tôi vừa mới được nghe.
Nếu như tôi khởi sự diễn từ này bằng một lời ca ngợi văn chương, tuyên xưng niềm tin của mình vào đấy, hay nói chính xác hơn, bày tỏ cái ý tưởng là chính văn chương đã biến tôi thành một con người tự do, thời rất có thể là một lời tuyên bố như thế có vẻ hơi đơn giản và tầm thường trong cửa miệng của một nhà văn vừa mới vượt hai ngàn cây số đường để tới tận đây với quý vị.
Thực ra, ấy đúng là khoảng cách giữa Tirana, thủ phủ nước tôi, và Edinburgh, thủ phủ xứ Tô-cách-lan (Scotland). Thế tuy nhiên, không phải là tôi vẫn chỉ một mực đưa ra lời tuyên bố ấy mà còn thêm, dẫu cho điều này có thể xem ra kỳ cục, rằng trong tương quan giữa văn chương, sự tự do và con người đương nói với quý vị này, xứ Tô-cách-lan đã đóng một vai trò khởi động.
Xin cho tôi được vắn tắt nhắc lại ở đây những gì tôi đã viết bốn mươi năm về trước ở một trong những truyện đầu tay, cuốn Biên niên bằng đá mà thật sáng suốt, ông Carey mới vừa nhắc đến cách đây một vài phút.
Tôi sinh ra và lớn lên trong một đô thị thời Trung cổ tầm mức vừa phải của Albania, ở trung tâm đô thị ấy cất lên một lâu đài dáng đồ sộ và hăm dọa không kém. Dưới mọi chế độ, kể cả cộng sản, nó chấp chứa một nhà tù. Và bởi thấy rõ từ mọi khu trong thành phố, tòa lâu đài trồi lên ngọn tháp-nhà tù này tỏa sức mạnh và sự đe dọa ra khắp bốn hướng.
Khi còn nhỏ tôi đã lớn lên dưới bóng nó. Nhưng, khi tôi lên 11, 12 tuổi, vào thời đầu tiên thật sự đọc sách, một tòa lâu đài khác đột nhiên đã tràn ngập óc não và trí tưởng của tôi. Một tòa lâu đài Tô-cách-lan nằm ngay tại đây, gần Edinburgh, tòa lâu đài của Macbeth.
Tòa lâu đài Tô-cách-lan xa xôi ấy thu hút tôi tới mức làm mờ nhạt tòa lâu đài ở chính đô thị của tôi. Cả nhà tù lẫn quân canh, sự đe dọa của nó đều nhòa đi. Chuyện bất thường này xảy tới như thế đó: một thiếu niên Albania ở tận cùng cái xứ nhỏ bé bị đè bẹp dưới ách cộng sản này đã cảm thấy mình được lôi cuốn nhờ Shakespeare qua những lớp sương mù của một xứ Tô-cách-lan ngoài tầm tay.
Công dân của một thế giới khác, thế giới văn chương, người thiếu niên ấy đã giao phó không chỉ riêng trí tưởng của mình, mà còn cả ý thức đạo đức cho thế giới khác ấy. Đối với người đó, lề luật của thế giới ấy đã trở thành trội vượt hơn mọi lề luật khác. Lãnh đạo của thế giới ấy—những Homère, Shakespeare, Dante, Kafka…— đã trở thành những vị chúa tể thực sự của mình.
Tôi đã buông mình cho sự quyến rũ ấy như cho một tôn giáo.
Biết bao lần người ta đã chẳng hỏi chúng tôi đấy ư, các nhà văn của cựu đế quốc cộng sản: «Ông giải thích làm sao việc ông đã có thể làm văn chương đích thực ở nơi chốn này và vào thời kỳ này khi chuyện đó có vẻ như không thể được?» Tôi vẫn thường trả lời câu hỏi ấy như thế này: «Chúng tôi đã tin ở văn chương. Và để đổi lại niềm tin và sự chung thủy của chúng tôi, văn chương đã ban phước lành cho chúng tôi và bảo vệ chúng tôi.»
Tin ở văn chương, điều đó có nghĩa là tin ở một thực tại cao cấp hơn cái gì hiện có: tin ở văn chương, điều đó có nghĩa là nói rằng cái chế độ hãi hùng mà xứ sở của bạn phải quy thuận nó tẻ nhạt hơn là vẻ oai nghiêm thuộc tang lễ của văn chương. Tin ở nghệ thuật này có nghĩa là bạn xác tín rằng cái chế độ mà bạn lệ thuộc này, rằng cái tên công an canh chừng bạn này, rằng những người lãnh đạo cao cấp, những viên chức, tất cả cái tổ chức của chế độ độc tài chỉ là một ác mộng tạm thời, một cái gì chết chóc so với Trật tự tối cao mà bạn đã trở thành người môn đệ.
Để vắn tắt, xin cho tôi được gợi lại ở đây một đoạn trong Hài kịch thánh thiêng. Trong lúc đi qua Địa ngục, Dante Alligrieri hãi hùng vì nghĩ rằng một cơn bão dữ dội sắp tới, sư phụ ông là Virgil bảo ông: «Đừng sợ, ấy là một cơn bão chết!»
Những lời này soi tỏ những gì tôi vừa nói. Nếu bạn đạt tới chỗ làm sao nhận biết cái thời tiết thô bạo của độc tài như một cơn «bão chết», thì bạn sẽ nắm trong tay cái bí quyết của điều bí hiểm. Và duy có văn chương mới có thể đem lại cho nhà văn cái bí quyết đó.
Đối với người viết thì thật không dễ gì nhận thức mình sống giữa một chế độ chết chóc. Dưới các chế độ độc tài, văn chương và những nghệ thuật khác phải đương đầu với một thử thách ác độc chưa từng thấy trong lịch sử thế giới. Ở mọi thời ta đều biết tới những vụ lên án các nhà văn, ta đều biết tới những sự kiểm duyệt, tù ngục, phát vãng, lưu đày. Nhưng chế độ mà tôi đang nói tới đã không mãn nguyện với việc cấm đoán sự lưu hành những tác phẩm danh tiếng nhất, những tác phẩm mà người ta gọi là những ngôi «đại thánh đường» của sáng tạo nghệ thuật. Không, nó còn cố triệt tiêu vĩnh viễn cả cái khả năng xây dựng những công trình vĩ đại như thế. Nói cách khác, nó đã ra sức hủy hoại chính cái chất liệu mà người ta dùng để kiến thiết những ngôi đại thánh đường này. Nó cố gắng tạo ra một giống nhà văn mới, những kẻ, bằng chính đôi tay mình và với sự hồ hởi phấn khởi, lao mình vào việc hủy diệt văn chương.
Theo một nghĩa nào đó, chủ nghĩa Stalin đã đạt đích của nó. Hàng ngũ các nhà văn rời bỏ Đền thánh ngày lại ngày gia tăng, trong lúc những người khác, những người giữ vững niềm tin, ngày lại ngày lại thấy con số của họ giảm sút. Chúng tôi chỉ còn là một thiểu số nhỏ bé trên cái sa mạc vô bờ bến và vô vọng có tên là chủ nghĩa hiện thực xã hội chủ nghĩa này.
Chúng tôi đã tựa vào nhau để toan tính tạo dựng một nền văn chương như thể không có chế độ kia. Ở đây ở đó, khi đạt được, khi không. Cái ý tưởng rằng chúng tôi đã có thể tạo được một vài miếng thức ăn tinh thần cho dân tộc bị giam cầm của chúng tôi khiến chúng tôi tràn ngập niềm vui.
Xin cho tôi được nhấn mạnh: phải, cái thức ăn tinh thần nhỏ bé này đã là một thứ khẩu phần sống còn cho dân tộc chúng tôi trong xứ sở-tù ngục này.
Rồi đột nhiên, một hôm, băng qua đêm tối của độc tài, mẩu bánh tù ngục này tình cờ đã lọt đến tận tay quý vị. Trong các đô thị tự do – ở Paris, London, New York, Madrid, Wien, Roma,… – quý vị đã cầm trong tay mẩu bánh tù ngục này và đã tò mò xem xét nó. Rồi quý vị đã nếm thử, đã thưởng thức, quý vị đánh giá rằng cái món bánh này cũng ăn được cho quý vị, những người tự do của thế giới tự do.
Một nhà văn Albania không thể ngờ trước được một sự thẩm định nào có tính cách ca ngợi hơn. Đối với người ấy, đó là một phép mầu tựa như những phép mầu mà Thánh kinh thuật lại. Vậy là nước Albania nhỏ bé bị quên lãng, bị cắt lìa khỏi thế giới, gần như bị chôn vùi, đã ra hiệu rằng mình còn sống? Albania đã cho biết rằng, mặc dù bị độc tài trói chân trói tay, Albania vẫn chưa nô lệ hóa hồn mình
Chính cái dấu hiệu này, được gửi tới qua văn chương và đã được quý vị, những người bạn thân mến của tôi, «bắt» được một cách thật cao quý, đã khiến cho điều không thể suy tưởng được trở thành khả hữu. Chính cái dấu hiệu này đã biến thành khả hữu Giải thưởng mà quý vị tặng tôi hôm nay. Chính nó đã biến thành khả hữu chuyện tôi đến tận đây với quý vị, tận những miền đất của Tô-cách-lan. Và sau hết, vẫn chính là nó đã biến thành khả hữu việc ngày mai, tôi sẽ tới thăm chốn cư ngụ đầu tiên của trí tưởng tôi, một chốn ở, hơn hết mọi kiến trúc khác, đã làm bừng cháy niềm say đắm của tôi đối với văn chương: lâu đài của Macbeth.
© 2005 talawas